یک حقوقدان گفت: صدور مجوز اولیه برای یک اثر، لزوماً به معنای پایان مسئولیت پلتفرم در قبال محتوای منتشرشده نیست و در صورتی که محتوای اثر در ادامه انتشار تغییر کند، مسئولیت پلتفرم می‌تواند بر اساس قواعد عام حقوقی مطرح شود.
- مسئولیت حقوقی پلتفرم‌ها بعد از صدور مجوز چیست؟
- کنوانسیون حقوق کودک درباره محتوای رسانه‌ها چه می‌گوید؟
- وقتی محتوای اثر تغییر می‌کند، چه کسی پاسخگوست؟
- هر محتوای نامناسبی، از نظر قانون محتوای مجرمانه است؟
- رده‌بندی سنی چقدر از کودکان محافظت می‌کند؟
- رده‌بندی سنی چقدر از کودکان محافظت می‌کند؟
- رده‌بندی سنی باید در عملکرد پلتفرم هم دیده شود؟
- رده‌بندی سنی باید در عملکرد پلتفرم هم دیده شود؟
- تغییر مسیر محتوا برای سود بیشتر؛ مسئولیت پلتفرم کجاست؟
- عادی‌سازی مصرف مواد مخدر چه زمانی مسئولیت کیفری ایجاد می‌کند؟
با گسترش فعالیت پلتفرم‌های انتشار محتوای آنلاین، مسئله مسئولیت آنها در قبال محتوایی که به مخاطب عرضه می‌کنند، به یکی از چالش‌های مهم حوزه رسانه و حقوق تبدیل شده است. اگرچه بخشی از آثار پیش از انتشار، مراحل دریافت مجوز و رده‌بندی سنی را طی می‌کنند، اما پرسش مهم اینجاست که مسئولیت پلتفرم پس از صدور مجوز و در جریان انتشار محتوا تا کجا ادامه دارد؟
ماجرا زمانی پیچیده‌تر می‌شود که محتوای یک اثر در طول انتشار تغییر کند یا قسمت‌های بعدی آن حاوی مضامینی باشد که با چارچوب اولیه مجوز یا رده‌بندی سنی اثر همخوانی نداشته باشد. در چنین شرایطی، مرز مسئولیت تولیدکننده، پلتفرم و نهاد‌های نظارتی کجاست و آیا می‌توان مسئولیت پلتفرم را صرفاً به انتشار محتوایی که پیش‌تر مجوز گرفته محدود کرد؟
علیرضا رستم‌زاده رنانی، حقوقدان، در گفت‌و‌گو با میزان درباره مسئولیت پلتفرم‌ها در قبال محتوایی که منتشر می‌کنند، اظهار کرد: همان‌طور که شاید متوجه شده باشید، در بخش‌های ابتدایی فیلمنامه اصلی یک فیلم، مجوز از مراجع قانونی دریافت می‌شود و پس از آن، در سناریوپردازی قسمت‌های چهارم به بعد، دست پلتفرم، کارگردان و نویسنده تا حدودی باز است.
مسئولیت حقوقی پلتفرم‌ها بعد از صدور مجوز چیست؟
وی افزود: هر برنامه‌ای که در فضای داخلی یک پلتفرم به صورت آنلاین منتشر می‌شود، طبیعتاً دارای یک رده‌بندی سنی مشخص است؛ مثبت ۹ سال، مثبت ۱۴ سال و مواردی از این دست. اما ممکن است در قسمت چهارم یک سریال، صحنه‌ها و شوخی‌های رکیک جنسی آغاز شود، صحنه‌های کشیدن سیگار، شرب خمر و سایر موارد نمایش داده شود، در حالی که رده سنی همان سریال ممکن است مثبت ۹ سال تعیین شده باشد. اینجا طبیعتاً این سؤال مطرح می‌شود که آیا پلتفرم مسئول است یا مسئول نیست؟
کنوانسیون حقوق کودک درباره محتوای رسانه‌ها چه می‌گوید؟
رستم‌زاده رنانی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه اسناد بین‌المللی حمایت از کودک گفت: در ماده ۱۷ کنوانسیون حقوق کودک، هم دسترسی کودک به اطلاعات سودمند و متنوع مورد توجه قرار گرفته و هم از دولت‌ها خواسته شده است تدوین ضوابط مناسب برای حمایت از او در برابر محتوای زیان‌بار را تشویق کنند. ماده ۳ همین کنوانسیون نیز مصالح عالیه کودک را یکی از ملاحظات اساسی در تصمیم‌های مربوط به او می‌داند. یعنی وقتی درباره عرضه محتوا به کودکان تصمیم می‌گیریم، آثار آن بر حقوق و رشد آنها باید در ارزیابی ما جایگاه جدی داشته باشد.
وی افزود: جمهوری اسلامی ایران با اعلام حق شرط به این کنوانسیون پیوسته است و در بررسی تعهدات آن باید این وضعیت را در نظر داشت. البته برای مسئول شناختن یک پلتفرم در ایران، باید مقررات داخلی و شرایط تحقق همان مسئولیت بررسی شود؛ کنوانسیون به‌تنهایی برای مدیر یک پلتفرم مجازات کیفری تعیین نمی‌کند. از نظر من، ترجمه عملی این رویکرد آن است که حق کودک برای استفاده از محتوای مفید، در کنار حفاظت از او جدی گرفته شود و تصمیم درباره انتشار، صرفاً بر مبنای میزان فروش و تعداد مخاطب نباشد.
وقتی محتوای اثر تغییر می‌کند، چه کسی پاسخگوست؟
رستم‌زاده رنانی ادامه داد: چیزی که قواعد عام حقوقی به ما می‌گوید، با توجه به اینکه قانون خاصی در این زمینه وجود ندارد، این است که پلتفرم مسئول است. برخی از نهاد‌های نظارتی نه فقط نظارت پیشینی دارند، بلکه نظارت پسینی نیز دارند. درست است که این مسئله ممکن است تا حدودی روند ساخت سریال‌ها را کند کند یا حتی روند کلی تولیدات هنری ما را با کندی مواجه کند، اما اگر از دنیای حقوق و ادبیات خشک حقوقی فاصله بگیریم و به دنیای کودکان نگاه کنیم، موضوع شکل دیگری پیدا می‌کند.
هر محتوای نامناسبی، از نظر قانون محتوای مجرمانه است؟
این حقوقدان توضیح داد: اینجا باید میان نامتناسب‌بودن محتوا با سن کودک و تحقق یک عنوان مجرمانه تفکیک کنیم. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹، در بند ۶ ماده ۱۰، ارائه یا در دسترس قرار دادن محتوای مستهجن یا مبتذل به طفل یا نوجوان را موضوع حکم کیفری قرار داده است. با این حال، انطباق یک صحنه یا گفت‌و‌گو با این عناوین، نیازمند بررسی تعاریف قانونی، محتوای اثر و شرایط رفتار اشخاص است؛ هر شوخی نامناسبی را نمی‌توان بدون این بررسی، مشمول یک عنوان کیفری دانست.
وی ادامه داد: در کنار بحث کیفری، مسئولیت مدنی هم باید جداگانه بررسی شود. مطابق مواد ۱ و ۲ قانون مسئولیت مدنی، اگر رفتار قابل انتساب به پلتفرم، با احراز شرایط قانونی، موجب زیان مادی یا معنوی شود، موضوع جبران خسارت قابل طرح است. البته در اینجا هم باید تقصیر، ورود زیان و رابطه میان آنها اثبات شود. بنابراین، نیاز به مقررات روشن‌تر درباره پلتفرم‌ها، ظرفیت حمایت در قوانین فعلی را از بین نمی‌برد و داشتن مجوز نیز ما را از بررسی رفتار و مسئولیت هر شخص بی‌نیاز نمی‌کند.
رده‌بندی سنی چقدر از کودکان محافظت می‌کند؟
وی تصریح کرد: یک بچه هفت ساله، نمی‌گویم بالاتر، فیلمی را تماشا می‌کند که از سوی مراجع مربوط، رده سنی مثبت ۶ سال برای آن تعیین شده است، اما در همان فیلم از قسمت سوم به بعد، شوخی‌های رکیک جنسی مطرح می‌شود؛ شوخی‌هایی که آن کودک هیچ درکی از آنها ندارد، اما برای اطرافیان بزرگسال او خنده‌دار است. از سوی دیگر، صحنه‌های شرب خمر را می‌بیند و در بخش دیگری مشاهده می‌کند که یک مجری از مخاطب یا فردی که با او مصاحبه می‌کند، درباره اینکه چه موادی مصرف می‌کند، سؤال می‌پرسد.
رستم‌زاده رنانی افزود: وقتی این روند ادامه پیدا می‌کند، قبح این مسائل در ذهن آن کودک نیز شکسته می‌شود. همان کودک ممکن است با خودش سؤال کند که این شوخی چیست و چرا دیگران به آن می‌خندند. سؤال‌های کودک از جنس ماهیت موضوع است، یک بچه شش یا هفت ساله اگر چنین سؤال‌هایی را در خانواده مطرح کند، به دلیل عفتی که در خانواده ایرانی وجود دارد، معمولاً به او گفته می‌شود که صبر کند تا بزرگ‌تر شود.
رده‌بندی سنی چقدر از کودکان محافظت می‌کند؟
این حقوقدان تصریح کرد: یک بچه هفت ساله، نمی‌گویم بالاتر، فیلمی را تماشا می‌کند که از سوی مراجع مربوط، رده سنی مثبت ۶ سال برای آن تعیین شده است، اما در همان فیلم از قسمت سوم به بعد، شوخی‌های رکیک جنسی مطرح می‌شود؛ شوخی‌هایی که آن کودک هیچ درکی از آنها ندارد، اما برای اطرافیان بزرگسال او خنده‌دار است. از سوی دیگر، صحنه‌های شرب خمر را می‌بیند و در بخش دیگری مشاهده می‌کند که یک مجری از مخاطب یا فردی که با او مصاحبه می‌کند، درباره اینکه چه موادی مصرف می‌کند، سؤال می‌پرسد.
وی افزود: وقتی این روند ادامه پیدا می‌کند، قبح این مسائل در ذهن آن کودک نیز شکسته می‌شود. همان کودک ممکن است با خودش سؤال کند که این شوخی چیست و چرا دیگران به آن می‌خندند. سؤال‌های کودک از جنس ماهیت موضوع است، یک بچه شش یا هفت ساله اگر چنین سؤال‌هایی را در خانواده مطرح کند، به دلیل عفتی که در خانواده ایرانی وجود دارد، معمولاً به او گفته می‌شود که صبر کند تا بزرگ‌تر شود.
رده‌بندی سنی باید در عملکرد پلتفرم هم دیده شود؟
وی با اشاره به سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی گفت: در بند ۴ـ۱۱ این سند، تکالیفی مانند نظارت، رده‌بندی و تفکیک محتوا و خدمات ویژه گروه‌های سنی و در معرض دید قرار ندادن محتوای مضر برای این سنین پیش‌بینی شده است. بنابراین، رده‌بندی زمانی معنا دارد که شیوه عرضه و دسترسی به محتوا هم با آن هماهنگ باشد. وقتی خانواده با اعتماد به یک رده‌بندی برای فرزند خود برنامه‌ای را انتخاب می‌کند، طبیعی است که انتظار داشته باشد قسمت‌های بعدی هم با همان سطح از تناسب سنی عرضه شوند.
رستم‌زاده رنانی افزود: از نظر من، اجرای مؤثر این حمایت‌ها نیازمند بررسی قسمت‌های تازه پیش از عرضه، اعلام روشن و به‌موقع تغییر رده‌بندی و فراهم‌کردن امکانات قابل استفاده برای خانواده است. حساب کودک، ابزار نظارت والدین و پیشنهاد‌های خودکار پلتفرم باید با گروه سنی مخاطب هماهنگ شوند. در تفسیر عمومی شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک درباره محیط دیجیتال نیز بر اهمیت طراحی خدمات و ارزیابی آثار فعالیت کسب‌وکار‌ها بر حقوق کودک تأکید شده است. این سند، راهنمای تفسیر و اجرای کنوانسیون است و می‌تواند برای طراحی چنین سازوکار‌هایی مورد استفاده قرار گیرد.
این حقوقدان افزود: وقتی این روند ادامه پیدا می‌کند، قبح این مسائل در ذهن آن کودک نیز شکسته می‌شود. همان کودک ممکن است با خودش سؤال کند که این شوخی چیست و چرا دیگران به آن می‌خندند. سؤال‌های کودک از جنس ماهیت موضوع است، یک بچه شش یا هفت ساله اگر چنین سؤال‌هایی را در خانواده مطرح کند، به دلیل عفتی که در خانواده ایرانی وجود دارد، معمولاً به او گفته می‌شود که صبر کند تا بزرگ‌تر شود.
رده‌بندی سنی باید در عملکرد پلتفرم هم دیده شود؟
تغییر مسیر محتوا برای سود بیشتر؛ مسئولیت پلتفرم کجاست؟
رستم‌زاده رنانی ادامه داد:، اما اگر آن بچه کنجکاو باشد، وارد جامعه می‌شود و به دنبال پاسخ سؤال خودش می‌گردد. در چنین شرایطی ممکن است یک پلتفرم برای کسب یک سود مقطعی، سرنوشت تعداد زیادی از کودکان را تحت تأثیر قرار دهد یا حتی باعث شود قبح برخی مسائل در ذهن آنها از بین برود.
وی با اشاره به یکی از قسمت‌های جدید «آقای قاضی» گفت: یکی از قسمت‌های جدید «آقای قاضی» موضوع پرونده جالبی داشت. فارغ از بحث آیین دادرسی و مسائل مربوط به آن، موضوع این بود که یک مجری در برنامه خودش، مصرف مواد مخدر را به اندازه‌ای عادی‌سازی می‌کرد که اگر فردی چیزی مصرف نمی‌کرد، این مسئله خنده‌دار به نظر می‌رسید و خود مجری نیز به آن می‌خندید. این موضوع معنایش این است که نسل جوان، یعنی فرد ۱۷، ۱۸ یا ۱۹ ساله، ممکن است به این برداشت برسد که اگر مواد مخدر مصرف نمی‌کنی، از عرف جامعه عقب افتاده‌ای. بنابراین، ما الزاماً باید پلتفرم را، هم از منظر اخلاقی و هم از منظر قانونی، در قبال تغییر مسیر محتوایی اثری که پیش‌تر مجوز گرفته است، مسئول بدانیم.
عادی‌سازی مصرف مواد مخدر چه زمانی مسئولیت کیفری ایجاد می‌کند؟
این حقوقدان اظهار کرد: در بند «ب» ماده ۱۵ قانون جرایم رایانه‌ای، متناظر با ماده ۷۴۳ بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی، رفتار‌هایی مانند تحریک، ترغیب یا دعوت به استعمال مواد مخدر و روان‌گردان و نیز تسهیل یا آموزش شیوه استعمال آنها پیش‌بینی شده است. برای رسیدن به نتیجه کیفری باید بررسی کنیم برنامه با کدام رفتار قانونی انطباق دارد. صرف اینکه در فیلمی مصرف مواد نمایش داده شده، کافی نیست؛ شیوه روایت، لحن، زمینه گفت‌و‌گو و پیامی که منتقل می‌شود باید بررسی شود.
وی ادامه داد: خود قانون نیز برای محتوای دارای مقاصد علمی یا دیگر مصالح عقلایی استثنا در نظر گرفته است. در نتیجه، میان نمایش انتقادی یک آسیب اجتماعی و تشویق مخاطب به آن باید تفاوت گذاشت. عنوان «عادی‌سازی» به‌خودی‌خود نام یک جرم مستقل در این ماده نیست؛ ملاک، احراز رفتار جرم‌انگاری‌شده و سایر شرایط مسئولیت است. این دقت حقوقی، هم برای حمایت از کودک و هم برای ارزیابی منصفانه آثار آموزشی و انتقادی ضرورت دارد.
وی افزود: در سطح بین‌المللی هم ماده ۳۳ کنوانسیون حقوق کودک، دولت‌ها را به اقدامات مناسب برای حمایت از کودکان در برابر مصرف غیرقانونی مواد مخدر و روان‌گردان متعهد می‌کند. به همین دلیل، سیاست رسانه‌ای در این حوزه باید به پیشگیری و شیوه اثرگذاری محتوا بر مخاطب کودک توجه داشته باشد؛ تعیین جرم و مجازات نیز در جای خود بر پایه قانون داخلی انجام می‌شود.