پژوهشگر حوزه زنان گفت: حضرت فاطمه(س) با قیام فکری و تمدنی، از خط ولایت صیانت کردند و با وجود مظلومیت بسیار، قطب‌نمایِ حق و حقیقت برای تمام ادوار تاریخ شدند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، در ایام شهادت مظلومانه صدیقه کبری، حضرت فاطمه زهرا(س) با دکتر سمیرا حاجی یعقوبی، مدرس حوزه خواهران و دانشگاه و نویسنده و پژوهشگر مسائل مرتبط با حوزه زن و جنسیت درباره سیره نورانی حضرت زهرا(س) و به خصوص چگونگی تبیین گفتمانیِ سبک زندگی فاطمی آن هم با رویکرد تمدنی به گفت‌وگو پرداخته‌ایم که مشروح آن را در ادامه ملاحظه می‌فرمایید؛
به نظر شما مهم ترین نکته‌ای که با نگاهی عمیق و دقیق به سیره و سبک زندگی حضرت زهرا(س) درمی‌یابیم چیست که می‌تواند برای زندگی امروز ما بسیار هم درس‌آموز باشد!؟
سلام و تشکر از فرصتی که در اختیار بنده گذاشتید تا نکاتی را در این زمینه و به مناسبت ایام شهادت مظلومانه حضرت فاطمه زهرا(س) مطرح کنم. ببینید ما باید در مسیر پاسخ به این سؤال مهم و کلیدی، ابتدا یک نقطه عظیم، درست و اساسی را مورد توجه قرار داده و آن را به درستی تبیین کنیم و آن نقطه شروع واقعی و عظیم، فهم کلان‌پروژه خلقت و جایگاه انسان در این عالم است.
عالم هستی، صحنه‌ای خنثی یا به‌نوعی تماشاخانه‌ای بی‌طرف نیست؛ بلکه کل آفرینش، صحنه یک نزاع تاریخی و پیوسته میان دو اراده متضاد، یعنی جبهه حق در برابر جبهه باطل است و البته باید توجه داشت که این یک نبرد تمدنی است که از آغاز آفرینش وجود داشته و چه‌بسا بهتر باشد بگوییم تا پایان تاریخ نیز ادامه خواهد داشت و قطعاً چنین است.
حال در این مهندسیِ حکیمانه الهی، خداوند متعال اصلی را تعریف کرده که در آیات نورانی قرآن کریم نیز بارها به آن اشاره و بر آن تأکید شده است؛ آن اصل چیست؟ اصل «زوجیت» است. خداوند دو مأموریت و دو سنخ استعدادِ مکملِ یکدیگر را تعریف فرموده است:
مردها با «شأن قوامیت»، به‌نوعی مسئولیت ساختار و تأمین امنیت زیرساخت‌های این صحنه را بر عهده دارند و می‌توان گفت ایجاد آن سپر دفاعی جامعه و این عرصه از نبرد تمدنی، بر عهده مردان است.
و اما استعداد زنان چیست؟ استعداد زنان در واقع کانون این صحنه محسوب می‌شود. زنان، حامل عاملیت به معنای واقعی کلمه هستند و این عاملیت، پیشرانِ این حرکت و این صحنه خواهد بود. اگر بخواهم با جزئیات بیشتری بیان کنم، باید بگویم که زن، کانون معنابخشی جامعه و تاریخ است و موتور محرک تاریخ و جامعه به شمار می‌رود. اساساً امیدبخشی و جهت‌دهی به روح تاریخ را می‌توانیم توسط زنان شاهد باشیم و این امیدی که در بطن جامعه جریان می‌یابد، از طریق زنان تزریق می‌شود.
واقعیت این است که اگر آن روحیه صبوری و جهت‌دهی زنانه پشت سر جامعه نباشد، قوامیت مردانه نیز در میدان عمل به ایستایی و بن‌بست خواهد رسید. از این رو، میدان اصلی نزاع تمدنیِ حق و باطل، پیش از هر چیز با شأن، هویت و اراده زن مسلمان و مجاهد گره خورده است.
قلّه این عاملیت پیشران در تاریخ نیز، وجود مقدس حضرت صدیقه طاهره (س) است. حضرت زهرا (س) در حساس‌ترین بزنگاه تاریخ اسلام، پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، به عنوان یک پیشران تمام‌عیار به وسط میدان آمدند و در آن شرایط خطیر که انحراف کل بشریت را شاهد بودیم و تمامی تاریخ پس از آن در خطر انحراف قرار داشت.
در واقع آن حضرت با یک قیام فکری و تمدنی، از خط ولایت صیانت کردند و قطب‌نمای حق و حقیقت برای تمام ادوار تاریخ شدند و خطبه‌خوانی‌های ایشان، مراجعه به انصار و مهاجر و سپس شهادت مظلومانه و مزار مخفی ایشان، سبب شد تا حق برای همیشه در تاریخ تثبیت شود.
بنابراین، اگر بخواهیم از حجاب، خانواده یا سیاست سخنی به میان آوریم، باید در ذیل همین نگاه تمدنی به معنایش بپردازیم و در این چارچوب و دستگاه فکری به مباحث بنگریم.
در عصر رواج فرهنگ مصرف‌گرایی و نمایش‌گری رسانه‌ای، چگونه می‌توان سیره ساده و اصیل حضرت زهرا (س) را به عنوان یک الگوی هویت‌بخش برای دختران و زنان امروزی در مسیر سعادتمندی دنیا و آخرت آنها بازتعریف کرد؟
ما اول باید بفهمیم ماشین سرمایه‌داری مدرن چطوری کار می‌کند. نظام سرمایه‌داری غرب برای اینکه بتواند بقا داشته باشد و بازارهای لوازم آرایشی و مد خودش را رونق بدهد و بفروشد، حتماً باید زن را بیاید از آن ساحت فکری‌اش، از آن اراده، معنویت و عاملیت تاریخی خالی بکند و بهتر بگویم که او را در حد یک شیء بصری و یک شیء تزیینی پایین آورد، به‌طوری که زن تبدیل شده به کسی و موجودی که درگیر تن‌وارگیِ صرف است.
ابزارشان هم طبعاً رسانه بود. مُدام رسانه‌ها آمدند، به دختر و زن ما القا کردند که «قیمت تو به میزان دیده شدنت است، به مصرف کردنت است، به نمایش گذاشتن ظاهرت است» و این کار یعنی خلع‌سلاح کردن اراده زنانه ما.
حالا ما می‌آییم سراغ سیره حضرت زهرا(س)؛ وقتی می‌گوییم زهد و ساده‌زیستی فاطمی، اصلاً بحثمان یک بحثی پیرامون فقر تحمیلی یا گوشه‌نشینی و انزوا نیست. آن سبک زندگی که حضرت زهرا(س) انتخاب کرده بودند، یک انتخاب کاملاً آگاهانه بود، یک مبارزه شجاعانه و نفی ساختاری در برابر اشرافیت جاهلی بود. حضرت فاطمه(س) با آن زهدشان، جدول ارزش‌گذاری دنیای جاهلی را که همه چیز را در طلا و مادیات می‌دید، کاملاً به هم ریختند.
حالا اگر بخواهیم امروز این سبک زندگی را تسری بدهیم و این نگاه را به دختران خودمان القا کنیم، باید بکوشیم که دختر جوان ما به استغنای درونی برسد؛ یعنی این‌قدر از درون پرباور و غنی باشد که اصلاً محتاج گدایی توجه، لایک گرفتن در فضای مجازی یا تأیید شدن توسط الگوهای تحمیلی غرب نباشد.
ما نباید زن مسلمان را موجودی ضعیف، قربانی یا منفعل نشان بدهیم. متأسفانه در این سال‌ها ما شاهد این روایت از زن مسلمان و بهتر است بگویم در رأس آن از خود حضرت زهرا(س) بودیم که ایشان را در روضه‌هایمان و در روایت‌هایمان، صرفاً یک زن مظلوم و یک قربانی که در آن دوره‌های تاریخ به ایشان ظلم شده، در همین حد روایت کرده ایم که باید برایشان فقط گریه بکنیم و گاهی هم شاید به حضرت صدیقه(س) نه به عنوان یک الگو بلکه فقط برای برآورده شدن حاجاتمان توجه کرده ایم، در حالی که برعکس، سیره حضرت زهرا(س) برای ما بهترین الگو و چراغ راه است که می‌تواند مسیر زن مسلمان را نشان بدهد. حتی ما متأسفانه در روایت زن مسلمان که خودش را در دوره انقلاب و در دوره دفاع مقدس به منصه ظهور گذاشته، غافل بوده‌ایم.
زن مسلمانی که محور قدرت بود، مقتدر بود، مستقل بود، صاحب اراده بود و فاعل تاریخ شد و در تاریخ اثر گذاشت، متأسفانه درست این را روایت نکردیم و در واقع، متأسفانه ما از روایت صحیح و شایسته زنِ مجاهد انقلاب اسلامی و دفاع مقدس غافل بوده ایم؛ آن هم زنی که نگذاشت کشور و تاریخ از آن حرکتی که در مسیر حق شروع کرده بود، منحرف شود.
مفهوم «حیا» در سیره حضرت فاطمه(س)، فراتر از بحث از نوع پوشش، یک «ساختار درونی» است. از نظر شما، این مفهوم چگونه می‌تواند به عنوان یک سپر دفاعی در برابر بحران‌های هویت‌زدایی و فروپاشی ارزش‌ها در فضای مجازی عمل کند؟
در مورد مفهوم حیا، شما نکته‌ای را در سؤال خود مطرح فرمودید که کاملاً دقیق است. حیا پیش از آن‌که یک رفتار ظاهری یا صرفاً مدل پوشش باشد، می‌توان گفت مهندسی درونی روح و ساختار اراده انسان است. حیا، آن سنسور و سنگر نفوذناپذیری است که روح زن را در برابر ابتذال و حریم‌شکنی حفظ می‌کند و پوشش و حجاب ظاهری نیز در واقع میوه و ثمره این ریشه درونی است.
حال امروز در فضای مجازی چه می‌گذرد؟ ببینید، دشمن دقیقاً دارد روی ایجاد یک اکثریت‌سازی کاذب و تزریق اضطرابِ فروپاشی کار می‌کند. این ها، دو هدف اساسی هستند که دشمن به‌شدت بر آنها تأکید دارد و در فضای مجازی و رسانه‌ای روی آنها فعالیت می‌کند.
می‌آیند چهار صحنه ناهنجار و زننده را مدام پررنگ و برجسته می‌سازند تا به جامعه مذهبی و بدنه مردم القا کنند که دیگر همه‌چیز تمام شد؛ حیا رفت، جامعه از دست رفت و هیچ‌چیزی باقی نماند. حال، سوالی که مطرح می‌شود این است که به‌راستی راه مقابله با این پروژه شناختی چیست؟ ما باید از راهبرد «دیموت کردن» (خاموش‌سازی و بی‌اثر کردن) سوژه استفاده کنیم. دیموت کردن یعنی چه؟ یعنی اینکه جریان مؤمن نباید ناخواسته به بلندگوی دشمن تبدیل شود؛ نباید با دستپاچگی، ناله کردن و دست‌به‌دست کردنِ مدامِ تصاویر هنجارشکن، به آنها ضریب بدهد و رفتار اقلیت محدود را به کل جامعه تعمیم دهد.
در واقع دیموت کردن به معنای انکار مسأله نیست، بلکه پایین آوردن وزن حباب‌گونه آن و مهار جنگ روانی دشمن است. زنی که هندسه درونی‌اش با حیایِ فاطمی ساخته شده باشد، هویتی دارد که در برابر این موج‌ها لنگر می‌اندازد؛ نه مضطرب می‌شود و نه هویتش ذوب می‌گردد، بلکه با وقار و اقتدار در فضای مجازی حضور پیدا می‌کند. نه اینکه به گوشه‌ای بنشیند، ناله کند و گوشه‌نشینی اختیار کند؛ خیر. اتفاقاً زن مسلمان و مجاهد، ضمن اینکه مرزها و حریم‌ها را رعایت می‌کند و به جای اینکه خود را مصرف‌کننده محتوای مسموم بداند، کاملاً مجاهدانه وارد صحنه می‌شود، عاملیت خود را نشان می‌دهد و در این فضا، پیام حق و ایستادگی را مخابره می‌کند.
سیره و گفتمان نورانی صدیقه طاهره(س) به نحوی بوده که همواره پیوند عمیقی میان «خانواده» و «جامعه» برقرار نموده‌اند. با توجه به چالش‌های امروز در ساختار خانواده ایرانی، سیره ایشان در مدیریت عواطف و حفظ کرامت انسانی در روابط، چه درس‌هایی برای بازسازی بنیان‌های اجتماعی ما و ایجاد تحول مطلوب در این زمینه دارد؟
اولین نکته‌ای که باید اینجا به آن اشاره کنم و مورد نقد جدی قرار دهم، آن نگاه خطی، بخشی و وارداتیِ مدرنی است که متأسفانه سال‌هاست به جامعه ما هم تزریق شده است. در این نگاه غلط، میان جامعه و خانواده قائل به تفکیک شده‌اند؛ یعنی جامعه و خانواده را منفک از هم دیده‌اند و این دو را دو جزیره کاملاً جدا از یکدیگر تعریف کرده‌اند. جامعه را به عنوان میدان کار، رقابت و سیاست تعریف کرده‌اند و خانواده را هم تقلیل داده‌اند صرفاً به یک خوابگاه، به یک آسایشگاه خنثی یا بدتر از آن، محلی که صرفاً برای مصرف خوراک، استراحت و رفع نیازهای اولیه و زیستی تعریف شده است. این بزرگ‌ترین خطای تحلیلی است که ما نباید درگیر آن شویم.
اتفاقاً چالش امروز خانواده‌های ما، با تمام احترامی که برای دغدغه‌های معیشتی قائلیم، صرفاً مسئله گرانی و اقتصاد نیست؛ بلکه چالش اصلی، گم‌شدن «مأموریت تمدنی خانواده» است. وقتی خانواده از کانون معنا تهی می‌شود و به مصرف‌خانه تبدیل می‌گردد، معلوم است که دچار روزمرگی، اضطراب و گسست روانی می‌شود.
در مقابل، نگاه توحیدی و دینی، خانواده را دقیقاً بنیانِ تمدن‌ساز و سنگر پشتیبانی جریان حق تعریف می‌کند. رهبر شهید انقلاب نیز بارها در بیاناتشان به این نقطه اشاره فرمودند که خانواده، سلول تمدن‌ساز است و این یک رابطه دوطرفه میان جامعه و خانواده است. همان‌طور که جامعه بر خانواده اثر می‌گذارد، خانواده و به‌ویژه زن در کانون آن، به جامعه جهت و روح می‌بخشد.
حال وقتی وارد سیره فاطمی می‌شویم، این مفهوم چگونه خود را نشان می‌دهد؟ حضرت صدیقه طاهره (س) به ما آموختند که خانه، انبار کالا یا محل منفعل بودن و نشستن نیست؛ اتفاقاً خانه، اتاق فرمان جبهه حق است. زن در این نگاه و چارچوب فکری، محور مدیریت عواطف است. اما این مدیریت عواطف به چه معناست؟ یعنی زن، عاطفه و محبت خود را خرج باج‌گیری عاطفی، اسارت روانی یا ترویج مصرف‌گرایی و تجمل‌پرستی نمی‌کند؛ بلکه با درایت و شکوه، این عاطفه را به منبع تزریق شجاعت، امید، غیرت و یقین تبدیل می‌سازد و آن را به جان همسر و فرزندانش جاری می‌کند.
مادری که در سیره حضرت زهرا (س) تربیت شده باشد، می‌تواند انسان‌های مقاومی را پرورش دهد که در بزنگاه‌های سخت و صحنه‌های سرنوشت‌ساز تاریخ، به نقش‌آفرینی بپردازند. چنان‌که ما در طول دوران انقلاب اسلامی و دفاع مقدس از این مادران و خانواده‌ها کم نداشتیم. وقتی به قصه زندگی این خانواده‌ها مراجعه می‌کنیم، دقیقاً متوجه می‌شویم اگر خانواده‌ای شهید داده، این امر نشأت‌گرفته از روح بلند مادری است که آن فرزند را تربیت کرده و فضای خانه را در مسیر حق و عدالت پیش برده است؛ مادری که توانسته انسان‌هایی را پرورش دهد که در صحنه‌های خطیر تاریخی و اجتماعی نقش خود را ایفا کنند.
درس بزرگ این سیره برای امروز ما همین است. راهکارهای این خانواده‌ها می‌تواند الگو و سیاستی باشد که همچنان آنها را ترویج دهیم و خانواده‌هایی را با این سیره پرورش دهیم. می‌توان گفت خانواده زمانی زنده و شکست‌ناپذیر می‌ماند که بند ناف خود را از این مقدرات اساسی جامعه قطع نکند. خانه‌ای که در آن آرمان‌خواهی، ولایت‌مداری، دغدغه‌مندی برای نصرت مظلوم، جهاد و درک شرایط تاریخی جریان دارد، هیچ‌گاه دچار پوچی و یأس نمی‌شود.
راهکار اصلی ما برای مصون‌سازیِ خانواده امروز، احیای نقش پیشرانِ معناست که توسط زن مسلمان در کانون خانواده ایفا می‌شد. ما برای احیای خانواده ایرانی، باید زن ایرانی را در کانون خانواده احیا کنیم. رهبر شهید انقلاب نیز زن را به «هوا» تشبیه کردند که در فضای خانواده جریان دارد؛ اگر این هوا، پاک و حق‌طلبانه باشد، فرزندانی که در آن تنفس می‌کنند، در همین مسیر رشد یافته و تربیت می‌شوند. وقتی زن در خانه حامل کرامت و اراده‌ای تسخیرناپذیر باشد، فرزندانش را نیز با هویتی اصیل بار می‌آورد و بنیان خانواده را در برابر تکانه‌های اجتماعی و خانوادگی مصون می‌دارد. چنین نگاهی، جامعه را نیز برای پذیرش روایت واقعی از اقتدار و عاملیت برآمده از زن آماده می‌کند.
به دیگر سخن، خانواده‌ای که مأموریت تمدنی خود را درک کند، نه از پا درمی‌آید و نه تسلیم فشارهای خارجی می‌شود، بلکه خود آینده جامعه را رقم خواهد زد.
به نظر شما چگونه می‌توان از الگوی رفتاری حضرت در مواجهه با ناملایمات زندگی، برای تقویت «تاب‌آوری اجتماعی» در میان نسل جدید استفاده کرد؟
درباره تاب‌آوری نسل جدید، اولین نکته‌ای را که لازم می‌دانم رویش دست بگذارم، این است که ما بیاییم مفهوم تاب‌آوری را از اسارت تعاریف سکولار و غربی آزاد کنیم. متأسفانه وقتی کلمه تاب‌آوری را به کار می‌بریم ـ که البته من نسبت به این کلمه به‌شدت زاویه دارم و یک‌جورهایی این کلمه را نمی‌پسندم؛ چون معادل این کلمه را در ادبیات خودمان داشتیم و خیلی استفاده کردیم و به نظر من آن معنای واقعی را کاملاً القا می‌کند و آن کلمه «مقاومت» است؛ حالا من نمی‌دانم چرا به جای کلمه مقاومت، جدیداً از کلمه تاب‌آوری استفاده می‌کنند ـ ولی وقتی ما از کلمه تاب‌آوری استفاده می‌کنیم، خیلی‌ها ذهنشان می‌رود سمت تعاریف روان‌شناسی انفعالی؛ یعنی اینکه آقا، شما بنشین، درد بکش، زیر بار فشارها تحمل کن، دوام بیاور تا این طوفان هم رد شود و برود. این تعریف از تاب‌آوری، یک نوع در واقع تحمل منفعلانه است؛ یک حالت درماندگی و در واقع یک تسلیم خاموش است.
اما در منظومه فکری اسلام و در مکتب حضرت صدیقه طاهری (س)، ما با پدیده‌ای روبرو هستیم به نام «صبر فعال» یا «صبر ایجابی» یا همان در واقع مقاومت که در این سال‌ها خیلی از آن استفاده می‌کردیم. حالا صبر فعال یعنی چه؟ یعنی نه‌تنها ما زیر ضربات فشار و تندبادها خرد نمی‌شویم، بلکه می‌آییم وسط میدان، راه را باز می‌کنیم و در واقع راه را برای خودمان دوباره ایجاد می‌کنیم و منفعل نگاه نمی‌ایستیم نگاه بکنیم ببینیم قرار است چه چیزی پیش بیاید. صبر فعال یعنی امید برخاسته از یقین؛ یعنی تبدیل کردن بزرگ‌ترین تهدیدها به سکوی پرتاب و پرش تمدنی.
حالا نسل جدید ما امروز در چه وضعیتی قرار گرفته است؟ نسل جوان، به‌ویژه دختران نوجوان و جوان ما، زیر بمباران یک جنگ ترکیبیِ همه‌جانبه قرار گرفته‌اند. از فشارهای معیشتی و ناامنی‌های شغلی گرفته تا هجمه بی‌امان رسانه‌ای که شبانه‌روز مُدام دارد بذر اضطراب اجتماعی، پوچی و یأس را دل جامعه می‌کارد و دشمن دقیقاً روی چه حساب باز کرده است؟ روی اینکه جوان ما دچار یک ذهنیت قربانی بشود؛ یعنی مدام فکر کند من یک آدم بدبختم، بیچاره‌ام که گیر افتاده‌ام و هیچ اختیاری از خودم ندارم و یک سرنوشت سیاهی قرار است من با آن دچار بشوم. وقتی کسی خودش را قربانی می‌بیند، اولین کاری که می‌کند تسلیم‌شدن یا پناه بردن به سمت افسردگی و انزواست.
اینجاست که سیره حضرت زهرا (س) وارد میدان می‌شود و تمام این معادلات را زیر و رو می‌کند. بیایید ببینیم حضرت زهرا (س) در آن مقطع حساس ـ که پس از ارتحال پیامبر (ص) خیلی وضعیت بغرنجی دچار شده بودند ـ چه کار کردند؟ حضرت زهرا(س) در اوج مظلومیت و غربتی که داشتند و زیر شدیدترین فشارهای روحی و جسمی به وظیفه شان به درستی عمل کردند.
در واقع ایشان در آن وضعیت خودشان را قربانی شرایط ندیدند، بلکه در قامتِ یک «زن فاعلِ مقتدرِ تمدنی» ظاهر شدند. آمدند در مسجد، خطبه فدکیه را با آن شجاعت و استدلال‌های آتشین ایراد کردند. برای بیداری امت، شبانه‌روز به در خانه مهاجر و انصار می‌رفتند و با هزینه دادن، در بزنگاه‌ها جریان تاریخ را زنده‌نگه‌داشتند. این یعنی چه؟ یعنی عاملیت پیشران.
و درس این سیره برای نسل امروز چیست و ما چطور باید این تاب‌آوری را تقویت کنیم؟ من سه راهبرد اصلی را در این خصوص عرض می‌کنم:
۱-نیکو ساختن موضع از قربانی به فاعل تمدنی
اولین نکته، تغییر موضع از «قربانی» به «فاعل تمدنی» است. ما باید به دختر و پسر جوانمان بفهمانیم که شما قربانی دست‌بسته شرایط نیستید، بلکه تاریخ‌سازید. سختی‌ها و فشارها پایان راه نیستند، بلکه آنها می‌توانند کورانِ آب‌دیده شدنِ عزم‌ها بشوند. وقتی جوان بفهماند که ایستادگی‌اش دارد در یک نبرد بزرگ جهانی، موازنه قدرت را به نفع جبهه حق تغییر می‌دهد، رنج‌ها برایش معنادار می‌شود؛ رنجی که توش معنا و هدف باشه، انسان را به این زودی از پا درنمی‌آورد، بلکه بهش اقتدار هم می‌دهد.
۲-فعال کردن موتور امید و حُسن‌ظن قطعی به وعده‌های خدا
دومین نکته، فعال کردن موتور امید و حُسن‌ظن قطعی به وعده‌های خداست. ریشه تمام اضطراب‌ها و بریدن‌ها این است که انسان خودش را با ابزارهای مادی تنها می‌بیند. در سیره حضرت زهرا (س)، تکیه‌گاه اصلی خداست؛ حسابی که انسان روی نصرت الهی باز می‌کند، وقتی دل وصل می‌شود به منبع لایزال قدرت الهی، هیچ هیمنه‌ای، هیچ فشار اقتصادی و هیچ تهدید نظامی نمی‌تواند روح انسان را متزلزل بکند. این اتصال معنوی، منبع لایتناہی انرژی و استقامت می‌شود برای انسان؛ چنان‌که در سیره حضرت زینب (س) نیز ما این را به نحو احسن ملاحظه می‌کنیم
۳-احیای موقعیت و حضور شجاعانه در میدان
سومین نکته هم، احیای موقعیت و موقعیت زینب‌گونه‌ی آن حضور شجاعانه در میدان است. تاب‌آوری در گوشه‌نشینی و انزوا به دست نمی‌آید؛ تاب‌آوری در دل جمع با حس مسئولیت اجتماعی شکل می‌گیرد. زن و جوان مسلمان وقتی می‌بیند که حفظ خیمه مقاومت و صیانت از هویت جامعه به حضور و اراده او گره خورده، مثل ستون خیمه محکم می‌ایستد. بنابراین، الگوی زهرایی به نسل جدید ما نشان می‌دهد که تاب‌آوری اجتماعی یعنی ایستادگی شجاعانه، نترسیدن از هیاهوی باطل، هزینه دادن در راه حق و پیشروی به سمت قله‌ها با قلبی سرشار از امید و یقین است.
حضرت زهرا (س) در کنار نقش مادرانه، شخصیتی است که در خط مقدمِ دفاع از حق و عدالت ایستاده است. این پیوند میان «عفت» و «استقامت سیاسی در دفاع از حق و حقیقت»، چه پیامی برای زنانِ فعال در عرصه‌های مدیریت، سیاست و روایت‌های رسانه‌ای به همراه دارد؟
من فکر می‌کنم پیش از هر چیز باید ذهنیت‌مان را از خطاهای تاریخی و فکری بزرگ پاک کنیم. متأسفانه در تفکر مدرن و حتی گاهی در نگاه‌های متحجرانه و ناسنتی، عفت را مقوله‌ای حصاربندی‌شده، تدافعی و محدودکننده برای زن تعریف کرده‌اند؛ انگار که زنِ عفیف، زنی است که باید دست‌بسته در کنج خانه بنشیند، کاری به سرنوشت جهان نداشته باشد و گوشه‌ای برای خودش زندگی کند.
اما وقتی به قله این ماجرا، یعنی وجود مقدس حضرت صدیقه طاهره (س) نگاه می‌کنیم، می‌بینیم حقیقت، ۱۸۰ درجه متفاوت با آن چیزی است که به ما القا کرده‌اند.
حضرت زهرا(س) نه‌تنها نماد بالاترین درجه عصمت و عفت در عالم هستند، بلکه دقیقاً در خط مقدم پرخطرترین منازعات سیاسی و تمدنی اسلام ایستادگی کردند. این امر نشان می‌دهد که در مکتب وحی، عفت هرگز مانع حضور اجتماعی و سیاسی نیست؛ بلکه برعکس، عفت، زره رزم، سپر کرامت و زیربنای استقامت سیاسی زن است.
چرا؟ چون زن وقتی از تبرج، خودنمایی و قیدوبندِ تنوارگی آزاد می‌شود، به سوژه‌ای مستقل و آگاه تبدیل می‌شود؛ آن‌وقت دیگر نه ابزار دست احزاب و جریان‌های قدرت است و نه اراده‌اش با تحقیر و مصرف‌گرایی شکسته می‌شود.
ببینید؛ زنِ باحجاب و عفیف وقتی وارد ساحت تصمیم‌گیری سیاسی، مدیریت سازمانی یا کارزار رسانه‌ای می‌شود، با زبان بی‌زبانیِ خود، بیانیه‌ای تمدنی صادر می‌کند. او به دنیا اعلام می‌کند که معیار ارزش‌گذاری و اثرگذاری‌اش در این جامعه، فکر، تخصص، شجاعت و آرمان اوست، نه جاذبه‌های جنسی و ویترین ظاهرش؛ و این، بالاترین کنش سیاسی علیه منطق سرمایه‌داری غرب است.
ما در جنگ ۱۲ روزه نیز مثال عینی آن را دیدیم؛ خانم سحر امامی چگونه با صراحت، قدرت و شجاعت، چهره زن مسلمان و مجاهد را به نمایش گذاشت.
حالا بیایم سراغ جامعه امروز و بزنگاه حساسی که اکنون در آن ایستاده‌ایم. من معتقدم در این مقطع، اول‌ازهمه باید چند دوگانه جعلی و انحرافی را با شجاعت از بین ببریم. عده‌ای دوگانه می‌سازند: یا حجاب یا وحدت ملی؛ یا می‌گویند: یا پیگیری عفت، یا جذب حداکثری و امنیت. این دوگانه‌سازی‌ها کاملاً القای اتاق فکر دشمن است.
عفت و حجاب، ضامن حیات معنوی و امنیت روانی این کشور است و هیچ تناقضی با انسجام و جذب ندارد. دومین خطای بزرگی که برخی جریان‌های مذهبی نیز ناخواسته به آن دامن می‌زنند، خلط میان «شدت» و «گسترش» است.
ببینید؛ جریان رسانه‌ای دشمن، اقلیتی بسیار محدود است که با گستاخی و خشونت کلامی و رفتاری تلاش می‌کنند قبیح‌شکنی کنند؛ بله، شدتِ این رفتار زننده است، اما خطای ما این است که فکر می‌کنیم این شدت به معنای گسترش در کل جامعه است.
نه! عمق جامعه ایران، جامعه‌ای نجیب، عفیف و ریشه‌دار است. ما حتی نباید دختری را که شاید در اثر غفلت، تبلیغات سوء یا کم‌کاری ما دچار ضعف ظاهری در حجاب شده، دشمن یا ضددین بدانیم. خیلی از دختران ما وقتی پای دفاع از مظلوم، هویت ملی یا محبت اهل‌بیت (ع) به میان می‌آید، پاک‌اند و به وسط میدان می‌آیند؛ و در واقع، این همان مفهومی‌ست که من به آن می‌گویم «سر سفره زن مؤمن انقلابی نشسته‌اند»؛ یعنی دل‌هایشان با این جبهه است. صفِ اقلیتی مأمور و هنجارشکن از بدنه جامعه و این فرزندان غافل کاملاً جداست و نباید ما با برچسب‌زنی و دستپاچگی، پازل دشمن را در دو قطبی‌سازی کشور تکمیل کنیم.
حالا پیام این نگاه راهبردی به بانوان فعال در عرصه‌های مدیریت، سیاست و روایت رسانه‌ای چیست؟ من سه پیام و توصیه کلیدی را خدمت این خواهران عزیزم عرض می‌کنم:
اول، در عرصه سیاست و مدیریت:
بانویی که پشت میز مدیریت یا در جایگاه قانون‌گذاری می‌نشیند، باید بداند که الگوی زهرایی یعنی استقامت بر پایه‌ی حق و حقیقت. حتی اگر تمام محاسبات سیاسیِ مادی علیه تو باشد، باید استقامت را داشته باشی؛ تسلیم لابی‌های قدرت و زور نشوی، فسادستیزی و آرمان‌های خود را فدای حفظ صندلی نکنی؛ این دقیقاً همان استقامت سیاسی زهرایی است. حجاب شما نیز باید نماد سلامت نفس، استقلال فکری و اقتدار مدیریتی‌تان باشد.
دوم، در عرصه روایت‌های رسانه‌ای و جنگ شناختی:
رسالت امروز زنان ما در رسانه، تسخیر فضا و شکستن انحصار روایت دشمن است. دشمن می‌خواهد زن مسلمان را مظلوم، منفعل، گوشه‌گیر یا تحت‌سلطه نشان بدهد؛ و شما باید با تولید ادبیات، منطق قوی، هنر و بیان شیوا، عاملیت، شادابی و آزادی واقعی زن مسلمان را روایت کنید. نباید اجازه دهیم رسانه‌های معاند، ابتذال را به اسم آزادی و هویت به دختران ما بفروشند. شما باید راوی آن عفتِ عزت‌آفرین و اقتدار اصیل باشید.
سوم، دوری از موضع انفعال و ترس در میدان:
حضرت زهرا (س) به ما یاد دادند که در بزنگاه‌ها باید هزینه داد، آبرو گذاشت و به وسط میدان آمد. زنان فعال ما نباید با چند تمسخر یا لجن‌پراکنی در فضای مجازی عقب‌نشینی کنند. این سنگر، سنگر نبرد تمدنیِ حق و باطل است. ضمناً، مؤمن با اتکای به آن حیای درونی و صلابت فاطمی‌اش، پرچم را دست می‌گیرد، امید را تزریق می‌کند، تبیین می‌کند و به عنوان پیش‌رانی تمام‌عیار، جامعه را به سمت آرمان‌های بلند اسلام و ظهور سوق می‌دهد.
گفت و گو: سید محمدمهدی موسوی