گزارش میدانی فرارو از چهره فقر در میان مردم
از حقوق ۳۰ میلیونی که تا نیمه ماه دوام نمیآورد تا حذف درمان، آموزش باکیفیت و برنامههای ازدواج و فرزندآوری؛ فقر در زندگی ایرانیان چهره تازهای پیدا کرده است.
فرارو- نهم آبانماه بود، اما از مجموع حقوقی که دریافت میکرد فقط ۱۳۰ هزار تومان باقی مانده بود؛ ۱۳۰ هزار تومان از ۳۰ میلیون. برای فهیمه، این یعنی حتی اگر از آسمان سنگ هم ببارد، پولی برای پناه گرفتن نداری. بنابراین، چهار میلیون تومان مژدگانی میتوانست زندگی او را برای ادامه ماه نجات دهد.
به گزارش فرارو، فهیمه ۲۶ساله در حالی یک آیفون ۱۶ را در خیابان ایرانشهر پیدا کرد که ته جیبش خالی بود. او «قهرمان» فیلم اصغر فرهادی نبود و به دنبال تحسین هم نمیگشت، اما منتظر ماند تا صاحب تلفن همراه پیدا شود. تا رسیدن صاحب موبایل، مدام تصور میکرد که این تلفن متعلق به فردی از طبقه مرفه جامعه است.
خودش را با صاحب احتمالی گوشی مقایسه میکرد. با سگدو زدنهای شبانهروزی که در نهایت تنها هزینه ۹ روز ابتدایی ماه را تامین میکرد. اما وقتی صاحب موبایل را دید، با واقعیتی متفاوت از تصورش روبهرو شد. او با پدری کارمند مواجه شد که برای دخترش قسطی موبایل خریده بود. پدر گفت: «نمیخواستم آبروی دخترم جلوی دوستهایش برود.»
بنابراین فهیمه در خیابان با دو روایت از تنگنای اقتصادی این روزها روبهرو شده بود. وضعیتی که برای بخش قابل توجهی از جامعه تبدیل به خاطرهای روزمره شده است. یک روایت، جیب خودش بود که اگر میتکاندی، ۱۳۰ هزار تومان از آن بیرون میآمد و روایت دیگر، اقساط گوشیای بود که برای حفظ آبروی یک دختر خریداری شده بود. اینجاست که باید پرسید آیا صورت جامعه با سیلی سرخ شده است؟ زیر ظاهر پرزرقوبرق شهر، چه تعداد آدم برای حفظ یک زندگی معمولی، هر روز بیشتر از دیروز تقلا میکنند؟
روایت مردم از فقری که با آن دستوپنجه نرم میکنند در سه سطح قابل بررسی است.
فقر معیشتی؛ حقوقمان به نیمه ماه نمیرسد
چقدر میگیریم و چقدر هزینه میکنیم؟ این مسئله امروز مردم است. بخش قابل توجهی از افرادی که با فرارو گفتوگو کردند، اشاره داشتند که حقوقشان تنها تا یکسوم ماه دوام میآورد. حقوق دریافتی آنها بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون تومان بود. برخی مجرد و برخی دیگر متاهل و دارای یک یا دو فرزند بودند. اما مسئله مشترک میان همه آنها، حقوقی بود که هنوز ماه به نیمه نرسیده، ته میکشید.
رویا، ۳۸ساله و مجرد، میگوید:
«بخش قابل توجهی از حقوق هر ماهم در همان روز اول برای قسط و قرضها تمام میشود. این مسئله هر ماه تکرار شده و مرا در چرخهای بیپایان از بدهیها انداخته است.»
بهار، ۴۸ساله و متاهل، نیز میگوید:
«روز سوم حقوقم ته میکشد. برای اینکه برخی قسطهایم را سوم ماه باید پرداخت کنم. پس از آن اگر پول لازم داشته باشم از همسرم میگیرم.»
مراد، ۳۰ساله و کارمند دولت، از کوتاهتر شدن فاصله میان دریافت حقوق تا تمام شدن آن میگوید:
«حقوق همان حقوق است. هزینهها ماه به ماه بیشتر میشوند. اگر ابتدای سال حقوقم ۱۵ام ماه تمام میشد، حالا به دهم رسیده.»
فاطمه، ۲۸ساله و مجرد که او نیز کارمند دولت است، از اولویتبندی هزینهها میگوید:
«هر ماه هزینهها را الک میکنیم. الان فقط دانهدرشتها باقی مانده. خورد و خوراک غول مرحله آخر، کرایه خانه غول دوم و هزینههای حملونقل غول اول است و یک غول ناگهانی هم هست به اسم درمان!»
با این روایتها مشخص میشود که حالا فاصله میان حقوق و هزینههای ضروری هر ماه بیشتر میشود. اگرچه هنوز درآمد بهطور کامل از میان نرفته، اما هزینهها مدام در حال اولویتبندی شدن هستند تا جایی که پرداخت یک هزینه ضروری به معنای عقب انداختن هزینه ضروری دیگری است. مراد در تکمیل حرفهایش میگوید:
«حالا شغل دولتی داشتن به معنای امنیت اقتصادی تا زمان بازنشستگی و بعد مرگ نیست. تنها چنین معنایی دارد که نسبت به فردی که استخدام رسمی نیست خیالمان راحت است که تعدیل نمیشویم و این آب باریکه قطع نمیشود.»
رویا نیز درباره وضعیت تغذیهاش بیان میکند:
«ما با شکم گشنه نمیخوابیم که بتوان نام فقیر رویمان گذاشت. فقط غذای باکیفیت نمیخوریم. نان سنگک ۱۰۰ هزار تومانی جایگزین نان تست جو شده. بله ما فقیریم اما فقرمان با کاغذ کادوی گل گلی تزئین شده!»
در این روایتها، فقر لزوما با گرسنگی یا بیخانمانی همراه نیست. فرد همچنان شاغل است، خانهای برای زندگی دارد و غذای روزانهاش را تهیه میکند، اما امکان انتخاب میان کیفیتهای مختلف زندگی را از دست داده است.
درآمد او دیگر برای تامین همه نیازها کافی نیست و زندگی به مجموعهای از حذفها و عقب انداختنها تبدیل میشود. در این نقطه، فقر معیشتی از کمبود پول فراتر میرود و به محدود شدن امکان برخورداری از یک زندگی معمولی میرسد.
فقر دسترسی؛ نفر چهلویکم باشد، بهتر است
«کمبودی در تامین کالاهای اساسی نداریم» جملهای است که به شکلهای مختلف و با جملهبندیهای متفاوت از زبان برخی مسئولان شنیده میشود. ویترین پرطمطراق فروشگاهها نیز ظاهرا مهر تاییدی بر این جمله میزند. اما مسئله برای جامعه امروز ایران فقط موجودی کالاهای اساسی نیست، دسترسی به آنهاست.
حالا روایتها نشان میدهند که تامین برخی از اساسیترین کالاها، همچون نان و مواد غذایی، نیز به خرید قسطی و نسیه رسیده است. نیاز به خرید قسطی را میتوان در تبلیغات و بیلبوردهای سطح شهر هم دید. به هر حال شم بازاریابها بسیار تیز است و به خوبی میدانند چگونه از نیازهای مردم درآمد کسب کنند یا برای آنها نیازی تازه بسازند.
اما مسئله فقط شیوه تبلیغ و فروش نیست. وقتی خرید یک قلم کالای ضروری نیز به تعهدی برای ماههای آینده تبدیل میشود، نشانهای از کاهش قدرت خرید خانوار است. به این ترتیب، فقر به شکل مستمر در موجودی حساب بانکی یا خالی بودن سفره دیده نمیشود. گاه و بی گاه در چیزهایی ظاهر میشود که افراد دیگر توان دسترسی به آنها را ندارند یا ناچارند برای تهیهشان از درآمد آینده خود هزینه کنند.
فریبا، زن ۵۰ساله و مادر دو فرزند، میگوید:
«دندانم نیاز به روکش داشت. اما آنقدر هزینههای ضروریتر داشتیم که خورد شد و فرو ریخت. از سویی دیگر، ۶ ماه پیش برای همسرم آزمایش تخصصی نوشتند، اما هنوز نتوانستهایم به نقطهای برسیم که انجام این آزمایش ضروریترین مسئله زندگیمان باشد.»
شاهین، مرد ۳۲ساله و پدر یک فرزند، نیز از تغییر وضعیت تحصیلی پسرش میگوید:
«تا سال گذشته پسرم در مدرسه غیرانتفاعی درس میخواند؛ چراکه کلاسهای مدارس دولتی محلهمان ۴۰ نفری بودند و سطح آموزش بسیار پایین. اما وقتی با شهریه ۱۲۰ میلیونی امسال روبهرو شدیم، ترجیح دادیم پسرمان نفر ۴۱ام باشد.»
سهیلا، ۴۲ ساله، نیز از هزینه تغذیه و درمان دخترش میگوید:
«دختر ۱۳ سالهام درگیر چاقی است. دکتر تغذیه برای او رژیمهای غذایی نوشته است. اما الان هرطور حساب میکنیم غذاهای رژیمی از غذاهای معمولی پرهزینهتر هستند. درنتیجه ماجرای عمل به دستورالعملها منتفیست.»
بنابراین مسئله این است که با پولی که در اختیار داریم، به چه امکاناتی میتوانیم دسترسی پیدا کنیم. به همین دلیل، بخشی از محرومیتهای اقتصادی در آمار درآمدی بهسادگی دیده نمیشوند. تمام این افراد شاغل هستند و درآمدی دارند، اما از درمان مناسب، آموزش باکیفیت یا تغذیه متناسب با نیازهایشان محروم ماندهاند.
این همان نقطهای است که میتوان به جمله جنجالی حجتالله عبدالملکی، وزیر پیشین تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بازگشت. او پیشتر گفته بود: «شما گرانی را بگذارید کنار، دیگر هیچ مشکل اقتصادی ندارید!»
مسئله اینجاست که حتی اگر کالا در ویترین فروشگاه موجود باشد، لزوما به این معنا نیست که همه توان خرید آن را دارند. ظاهر پرزرقوبرق شهر میتواند گمراهکننده باشد؛ شاید این جامعه است که با سیلی صورت خود را سرخ نگه داشته است.
فقر آینده؛ هنر کنیم همین وضع را حفظ کنیم
لایه سوم فقر، شاید کمتر از دو سطح دیگر به چشم بیاید، اما آثار آن میتواند ماندگارتر باشد. تقریبا تمام درآمد صرف هزینههای جاری میشود و اکثر افراد دیگر جایی برای پسانداز، سرمایهگذاری، ادامه تحصیل، تغییر شغل یا ساختن یک زندگی متفاوت ندارند.
به قولی، جامعه قدرت تصمیمگیری و برنامهریزی برای آینده خود را از دست داده است. عباس نعیمی جورشری، جامعهشناس، در توصیف این وضعیت میگوید: «مسئله صرفا فقر، انسداد یا تهدید خارجی نیست، بلکه فروپاشی امکان تصور آینده بهمثابه یک افق قابل برنامهریزی است.»
این وضعیت را میتوان در تصمیمهای روزمره و برنامههایی دید که به تعویق میافتند. محمد، ۳۰ ساله، میگوید:
«هیچ شانسی برای ریسک نیست. هنر کنیم همین وضعیتی که داریم را حفظ کنیم. الان مسئله دیدن نوک دماغ است نه سال آینده این موقع!»
آسمان، ۲۵ ساله، از متوقف شدن برنامه ازدواجش میگوید: «برنامههایی که برای شروع زندگی مشترک داشتیم، عملا تا اطلاع ثانوی متوقف شدهاند.»
شایان، ۳۵ ساله، نیز درباره تغییر تصمیم خود و همسرش برای فرزندآوری توضیح میدهد:
«برنامه من و همسرم بچهدار شدن در ۵ سال دوم زندگیمان بود. اما الان دیدیم از پس مخارج خودمان هم بر نمیآییم و بهتر است شانس زندگی از یک فرد دیگر در این جهان خلقت را نگیریم!»
فقر در این معنا فقط به محدود شدن مصرف امروز ختم نمیشود. فرصتهای فردا را نیز از بین میبرد. ابتدا بخشی از مصرف حذف میشود، بعد دسترسی به خدمات ضروری دشوارتر میشود و در نهایت، فرصت ساختن آینده از دست میرود.
احتمالا به همین دلیل است که با وجود شهری پر از ویترینهای روشن، تلفنهای گرانقیمت و تصویرهای پرزرقوبرق، نمیتوان از روی ظاهر آدمها درباره وضعیت اقتصادیشان قضاوت کرد. درون زندگی بسیاری از کسانی که این تصویرها را میسازند، وضعیتی جاری است که در آن برای حفظ سادهترین شکل از زندگی معمولی، هر روز باید هزینه بیشتری پرداخت کرد.
فهیمه هم در نهم آبانماه، با وجود دریافت حقوق ۳۰ میلیون تومانی، تنها ۱۳۰ هزار تومان در حسابش داشت. چهار میلیون تومان مژدگانی توانست به او برای گذراندن باقی ماه کمک کند، اما مسئلهای که او را به چنین وضعیتی رسانده بود، با آن پول از بین نرفت.
شاید بتوان یک ماه را با مژدگانی، قرض یا خرید قسطی گذراند، اما وقتی درآمد هر ماه پیش از رسیدن به پایان آن تمام میشود، کمبود موقت یک خواست و نیاز اساسی در مرحله بعد عیان شده و دشواری امکان اداره زندگی و از دست رفتن توان برنامهریزی برای فردا بیش از پیش به چشم میآید.
