مارمولک‌های شاخ‌دار، خزندگان کوچکی با ظاهری بامزه و بدنی پوشیده از خارهای تیز هستند. طول بدن آن‌ها حدود ۸ تا ۱۵ سانتی‌متر است و پشت سخت و به رنگ شن، با تیغ‌های تیز پوشیده شده است. با وجود این پوشش دفاعی، زندگی در بیابان‌ها و دشت‌های خشک همچنان خطرات زیادی برایشان به همراه دارد. این
مارمولک‌های شاخ‌دار، خزندگان کوچکی با ظاهری بامزه و بدنی پوشیده از خارهای تیز هستند. طول بدن آن‌ها حدود ۸ تا ۱۵ سانتی‌متر است و پشت سخت و به رنگ شن، با تیغ‌های تیز پوشیده شده است.
با وجود این پوشش دفاعی، زندگی در بیابان‌ها و دشت‌های خشک همچنان خطرات زیادی برایشان به همراه دارد. این خزندگان هنگام حرکت میان بوته‌های مناطق خشک مکزیک تا جنوب کانادا، همواره باید مراقب شکارچیان گرسنه‌ای مانند کایوت‌ها، مارهایی که آن‌ها را یک‌جا می‌بلعند و حتی پرندگان دونده جاده‌ای باشند. به همین دلیل، چندین گونه از مارمولک‌های شاخ‌دار به شیوه دفاعی عجیب اما مؤثری مجهز شده‌اند: پرتاب خون.
البته این خون معمولی نیست؛ مارمولک‌ها می‌توانند خون بدبو و ناخوشایند خود را از چشم‌هایشان به بیرون پرتاب کنند و بسیاری از شکارچیان احتمالی را به فرار وادارند. با وجود این توانایی شگفت‌انگیز، کارشناسان هشدار می‌دهند که این خزندگان اکنون با تهدیدهای دیگری روبه‌رو هستند که حتی فواره خون از چشم نیز نمی‌تواند آن‌ها را متوقف کند.
رژیم غذایی عجیب که خون مارمولک‌های شاخ‌دار را بدبو می‌کند
دین ویلیامز، استاد زیست‌شناسی دانشگاه مسیحی تگزاس، جمعیت مارمولک‌های شاخ‌دار در مرکز تگزاس را بررسی می‌کند. او توضیح می‌دهد که پرتاب خون در واقع آخرین راهکار دفاعی این خزندگان به شمار می‌رود و نخستین خط دفاعی آن‌ها پنهان‌شدن در محیط اطراف است.
ویلیامز گفت:
نخستین راه دفاعی این مارمولک‌ها استتار و هماهنگ کردن رنگ بدن با محیط اطراف است.
ویلیامز و همکارانش برای بررسی این خزندگان، ردیاب‌های رادیویی کوچکی به بدن آن‌ها متصل می‌کنند تا موقعیتشان را در محدوده‌ای تقریباً به اندازه یک میز اداری مشخص کنند. با وجود این تجهیزات، پیدا کردن یک مارمولک در زیستگاه بوته‌ای آن گاهی به جست‌وجویی ۱۵ دقیقه‌ای نیاز دارد. او همچنین توضیح می‌دهد که این خزندگان تحرک زیادی ندارند و با سنگ‌های اطراف به‌خوبی ترکیب می‌شوند.
اما زمانی که استتار نتیجه‌بخش نباشد، مارمولک‌ها از خون عجیب و بدبوی خود استفاده می‌کنند؛ خونی که منشأ آن به رژیم غذایی غیرمعمولشان بازمی‌گردد. ویلیامز می‌گوید بخش عمده غذای این خزندگان را مورچه‌های درشت خرمن‌چین از جنس پوگونومیرمکس تشکیل می‌دهند. این مورچه‌ها برای دفاع از خود از زهر نوروتوکسیک استفاده می‌کنند؛ سمی که در پستانداران درد سوزشی شدید و طولانی‌مدت ایجاد می‌کند.
با وجود قدرت این سم، مورچه‌های خرمن‌چین نمی‌توانند مارمولک‌های شاخ‌دار را از خوردن خود منصرف کنند. این خزندگان تعداد زیادی از مورچه‌ها را می‌بلعند و حتی از سم دفاعی آن‌ها نیز تأثیر منفی نمی‌پذیرند. پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نشان داد که پس از تغذیه مارمولک‌ها با این مورچه‌ها، میزان یک ترکیب شیمیایی خاص در خون آن‌ها افزایش پیدا می‌کند. محققان احتمال می‌دهند این ماده که شاید از سم مورچه‌ها منشأ گرفته باشد، باعث ایجاد طعم ناخوشایند در خون مارمولک‌ها شود.
مارمولک‌های شاخ‌دار چگونه از خون خود به‌عنوان سلاح استفاده می‌کنند؟
وجود خون بدبو و ترکیبات حاصل از هضم سم مورچه‌ها در بدن مارمولک‌ها، به‌تنهایی فایده چندانی نداشت؛ زیرا اگر شکارچی ابتدا سر مارمولک را گاز می‌گرفت، این ویژگی دیگر نمی‌توانست مانع حمله شود. راهکار اصلی در این مرحله، سازوکار عجیب پرتاب خون از چشم‌هاست.
ویلیامز توضیح می‌دهد که این خزندگان می‌توانند در رگ‌های خونی اطراف سینوس‌های خود فشار ایجاد کنند. با افزایش فشار، رگ‌ها در نهایت پاره می‌شوند و خون سمی را به شکل فواره‌هایی به بیرون پرتاب می‌کنند. پستاندارانی که با این جریان خون برخورد می‌کنند، معمولاً واکنشی همراه با انزجار شدید نشان می‌دهند.
این روش دفاعی ظاهراً آسیب چندانی به خود مارمولک‌ها وارد نمی‌کند. البته در یکی از آزمایش‌ها، مارمولکی پس از مواجهه با یک سگ و پرتاب خون، حدود ۶.۸ درصد از وزن بدن خود را از دست داد.
خون بدبوی این خزندگان در برابر تمام شکارچیان کارایی ندارد. ویلیامز می‌گوید پرندگان دونده جاده‌ای و سایر پرندگان شکاری همچنان آن‌ها را شکار می‌کنند. مارمولک‌ها برای مقابله با پرندگان از شاخ‌های تیز پشت سر خود کمک می‌گیرند و هنگام تلاش شکارچی برای گرفتن آن‌ها با منقار، این خارها را به سمت مهاجم فرو می‌برند.
خون بدبو در برابر مارها نیز چندان مؤثر نیست. این خزندگان در عوض، راهکارهای ویژه‌ای برای فرار از دست مارها تکامل داده‌اند. مارهای زنگی شکارچیانی کم‌تحرک هستند که در سایه منتظر نزدیک‌شدن طعمه می‌مانند. مارمولک‌های شاخ‌دار یاد گرفته‌اند به‌محض مشاهده این مارها از محل دور شوند.
اما هنگام مواجهه با مارهای شلاقی یا مارهای سریع، روش متفاوتی به کار می‌گیرند. این مارهای خطرناک به‌راحتی می‌توانند مارمولک‌ها را تعقیب و شکار کنند. به همین دلیل، مارمولک شاخ‌دار در چنین شرایطی بدن خود را به‌سرعت روی خاک پهن می‌کند و پشت تیغ‌دارش را در معرض دید مار قرار می‌دهد. این وضعیت بلعیدن مارمولک را برای شکارچی دشوارتر می‌کند.
با وجود این روش‌های دفاعی اختصاصی و گاهی هوشمندانه، جمعیت مارمولک‌های شاخ‌دار در ایالت تگزاس با تهدیدی جدی مواجه شده است. این خزندگان بخش بزرگی از زیستگاه طبیعی خود در مناطق شرقی تگزاس را از دست داده‌اند. ویلیامز صنعتی‌شدن مناطق مختلف را یکی از عوامل اصلی کاهش جمعیت آن‌ها می‌داند. او گفت:
به نظر می‌رسد این مارمولک‌ها نسبت به تغییرات زیستگاه خود حساسیت بسیار زیادی دارند.
در شهرهای کوچک، این خزندگان می‌توانند در کنار انسان‌ها زندگی کنند؛ البته به شرط آنکه پوشش طبیعی بوته‌ای محل زندگی‌شان حفظ شود. ویلیامز توضیح می‌دهد در مناطقی که انسان‌ها بوته‌ها و پوشش گیاهی طبیعی را از بین برده‌اند، مارمولک‌های شاخ‌دار نیز به‌تدریج ناپدید شده‌اند.
این خزندگان خونسرد هستند و برای تنظیم دمای بدن خود باید رفتارشان را با شرایط محیطی تطبیق دهند. در گرمای شدید تابستان‌های تگزاس، از بین رفتن سایه خنک گیاهان باعث می‌شود مارمولک‌ها نتوانند دمای بدنشان را در محدوده ایمن نگه دارند.
مورچه‌های خرمن‌چین یکی از منابع غذایی مهم و در عین حال عامل تقویت سازوکار دفاعی این مارمولک‌ها هستند. با وجود این، گونه دیگری از مورچه‌ها به دومین تهدید بزرگ بقای آن‌ها تبدیل شده است. مورچه‌های آتشین گونه‌ای مهاجم در ایالات متحده محسوب می‌شوند. این مورچه‌ها به‌صورت گروهی به لانه مارمولک‌های زمینی حمله می‌کنند، تخم‌های آسیب‌پذیر را می‌خورند و حتی ممکن است به مارمولک‌های جوان حمله کرده و آن‌ها را از بین ببرند.
در چنین شرایطی، برنامه‌های حفاظت از محیط زیست اهمیت زیادی پیدا می‌کنند. ویلیامز در یکی از این طرح‌ها با باغ‌وحش‌های مختلف تگزاس همکاری دارد. این برنامه هر سال نزدیک به هزار مارمولک جوان را در زیستگاه‌های طبیعی رهاسازی می‌کند.
نوزادان این خزندگان به‌اندازه‌ای کوچک هستند که به‌راحتی در کف دست جای می‌گیرند. آن‌ها را در ظروف پلاستیکی جداگانه نگهداری می‌کنند و سپس در مناطق بوته‌ای و بیابانی رها می‌سازند.
ویلیامز می‌گوید کیرا گنگبین، دانشجوی تحصیلات تکمیلی او، روی ساخت نوعی سم هدفمند کار می‌کند تا جمعیت مورچه‌های آتشین کاهش یابد و احتمال زنده‌ماندن مارمولک‌های تازه متولدشده بیشتر شود.
امید می‌رود این اقدامات حفاظتی به حفظ جمعیت مارمولک‌های شاخ‌دار و ادامه بقای آن‌ها در سال‌های آینده کمک کند. البته اگر هنگام پیاده‌روی در بیابان‌های تگزاس با یکی از این خزندگان روبه‌رو شدید، بهتر است فاصله خود را حفظ کنید؛ در غیر این صورت ممکن است با غافلگیری ناخوشایندی از جنس خون بدبو مواجه شوید.