سنندج - ایرنا - بارشهای سیلآسای زودرس پاییز امسال در کردستان به ویژه هورامان، به لطف بیش از هفت هزار سازه آبخیزداری که ظرفیت مدیریت ۵۴ میلیون مترمکعب رواناب را دارند، به تهدید تبدیل نشد و به فرصتی برای تغذیه سفرههای زیرزمینی بدل شد.
به گزارش خبرنگار ایرنا، آسمان کردستان از جمعه ۱۴ تا دوشنبه ۱۸ آبانماه چنان باریدن گرفت که گویی قرار است بار ماهها خشکسالی و کسری بارش سالهای گذشته، در چند شبانهروز جبران شود.
سامانه بارشی قدرتمندی که با شدتهای لحظهای بسیار بالا و رخدادهای حدی در بازههای زمانی کمتر از ۱۲ ساعت بر پهنه استان کردستان چتر گسترد، دامنهها و آبراهههای زاگرس را به خروش واداشت و پیش از هر چیز، تابآوری زیرساختهای محیطی این دیار را در محک آزمونی بزرگ قرار داد.
روایت سخاوت آسمان؛ جهش ۶۶.۸ درصدی بارشها در پاییز کردستان
بر اساس پایش دادههای ثبتشده در ایستگاههای هواشناسی، میانگین بارش استان در این بازه زمانی به ۸۲.۴ میلیمتر رسیده است؛ این در حالی است که میانگین بلندمدت بارش در مدت مشابه ۴۹.۴ میلیمتر بوده و مقایسه این ارقام از افزایش ۶۶.۸ درصدی بارشها نسبت به شرایط نرمال حکایت دارد.
مدیرکل هواشناسی کردستان با بیان اینکه در این مدت تمام شهرستانهای کردستان بارشی بیش از میانگین بلندمدت دریافت کردهاند، افزود: شهرستان سروآباد با ثبت ۱۸۴ میلیمتر بارش، پربارشترین شهرستان استان بوده است و این میزان در مقایسه با میانگین بلندمدت ۷۵.۱ میلیمتری، افزایش ۱۴۵ درصدی را نشان میدهد.
رحیم صدیقی ادامه داد: پس از آن، مریوان با ۱۴۲ میلیمتر بارش و رشد ۱۰۱ درصدی نسبت به میانگین بلندمدت ۷۰.۸ میلیمتری، در جایگاه دوم پربارشترین شهرستانهای استان قرار گرفته است.
وی یادآور شد: بانه با ۹۶.۳ میلیمتر، کامیاران با ۹۰.۳ میلیمتر، سنندج با ۸۸.۷ میلیمتر، دیواندره با ۷۹.۳ میلیمتر، سقز با ۷۶.۵ میلیمتر و دهگلان با ۶۲.۷ میلیمتر بارش، به ترتیب افزایش ۳۴، ۶۳، ۸۳، ۶۱، ۴۴ و ۵۰ درصدی را نسبت به میانگین بلندمدت تجربه کردهاند.
مدیرکل هواشناسی کردستان اظهار کرد: قروه با ۶۰.۶ میلیمتر و بیجار با ۵۵.۷ میلیمتر، کمترین میزان بارش را در این بازه زمانی داشتهاند؛ با این حال، بارشهای ثبتشده در این ۲ شهرستان نیز به ترتیب ۶۷ و ۵۷ درصد بیشتر از میانگین بلندمدت بوده است.

رکوردشکنی هورامان؛ ثبت ۳۶۱ میلیمتر باران در قلب کوهستان
مدیرکل هواشناسی کردستان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به میزان قابلتوجه بارندگی در منطقه هورامان، اضافه کرد: از آغاز فعالیت سامانه بارشی اخیر، منطقه هورامان با ثبت ۳۶۱ میلیمتر بارندگی، بیشترین میزان بارش ثبتشده در استان را به خود اختصاص داده است.
صدیقی افزود: پس از هورامان، ایستگاه دزلی با ۲۹۳.۵ میلیمتر، سلین با ۲۰۶.۵ میلیمتر، مریوان با ۱۵۴.۴ میلیمتر و سروآباد با ۱۳۵ میلیمتر بارندگی، از دیگر مناطق پربارش استان در جریان فعالیت این سامانه بودهاند.
این تمرکز سنگین بارش بر روی زیرحوضههای غربی و جنوبغربی استان، در توپوگرافی کوهستانی و شیبدار هورامان، زنگ خطر جدی وقوع سیلابهای خروشان، فرسایش آبکندی و انتقال رسوبات به پاییندست را به صدا درآورد؛ سناریویی که در صورت نبود اقدامات کنترلی، همواره با تخریب اراضی کشاورزی، قطع راههای ارتباطی و آسیب به زیرساختها همراه بوده است.

سپر آبخیزداری در آزمون واقعی؛ از مهار پیشانی سیلاب تا تغذیه سفرههای زیرزمینی
درست در همین نقطه بود که تدبیر سالهای اخیر در مدیریت حوزههای آبخیز، اثر واقعی خود را نمایان کرد.
معاون آبخیزداری ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان در گفتوگو با ایرنا با تأکید بر اینکه یکی از مهمترین معیارهای سنجش اثربخشی اقدامات آبخیزداری، ارزیابی عملکرد سازهها و عملیات اجرایی در شرایط واقعی وقوع رخدادهای هیدرولوژیکی شدید است، اظهار کرد: در چنین شرایطی، ظرفیت واقعی این اقدامات در کنترل و تعدیل جریان رواناب، کاهش انرژی سیلاب، افزایش زمان تمرکز حوزههای آبخیز و جلوگیری از انتقال حجم قابلتوجهی از رسوبات به پاییندست آشکار میشود.
عارف بهمنی گفت: بر اساس برآوردهای عملکردی، در این رخداد ظرفیت مدیریت حدود ۵۴ میلیون مترمکعب رواناب در محدوده اقدامات انجامشده فعال شد و ظرفیت نگهداشت لحظهای و تلهاندازی در پیشانی سیلاب به حدود ۱۰ میلیون مترمکعب رسید.
وی ادامه داد: این ظرفیت، سازههای آبخیزداری را به یکی از سرمایههای راهبردی استان برای کاهش مخاطرات سیلاب، کنترل فرسایش خاک و افزایش تابآوری سرزمین در برابر تغییرات اقلیمی بدل کرده است.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان درباره نقش این ظرفیت در کنترل سیلاب گفت: این ظرفیت به معنای ایجاد فرصت برای مهار و تعدیل بخش قابلتوجهی از جریانهای اولیه سیلاب، کاهش سرعت انتقال رواناب و جلوگیری از تمرکز ناگهانی جریان در پاییندست است.
به گفته بهمنی، سازهها با کنترل جریانهای اولیه و تعدیل سرعت حرکت آب، نقش مهمی در کاهش آثار مخرب سیلاب و مدیریت رواناب در حوزههای آبخیز ایفا میکنند.
وی تاکید کرد: نخستین و مهمترین کارکرد آنها، نگهداشت و تعدیل پیشانی سیلاب است؛ به این معنا که در زمان آغاز بارشهای شدید، بخش قابلتوجهی از رواناب اولیه در سازههای کنترلی و عرصههای تحت مدیریت آبخیزداری مهار و ذخیره میشود و این فرآیند ضمن کاهش سرعت حرکت جریان، از انتقال ناگهانی حجم بالای آب به آبراهههای اصلی و مناطق پاییندست جلوگیری میکند.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان افزایش زمان تمرکز حوزههای آبخیز را دومین کارکرد مهم این سازهها برشمرد و اضافه کرد: استقرار سازههای کنترلکننده در مسیر آبراههها، با ایجاد موانع هیدرولیکی و کاهش سرعت جریان، زمان انتقال رواناب از بالادست به خروجی حوزه را افزایش میدهد و از منظر هیدرولوژیکی، این فرآیند میتواند موجب تعدیل پاسخ حوزه به بارش، کاهش همزمانی جریانهای زیرحوزهای و کنترل نسبی دبی اوج سیلاب شود.
بهمنی، کاهش انرژی مخرب رواناب را کارکرد مهم دیگر این اقدامات دانست و یادآور شد: کنترل سرعت جریان، کاهش شیب مؤثر انتقال آب در مقاطع مختلف و استهلاک انرژی هیدرولیکی، از مهمترین سازوکارهای کاهش قدرت تخریبی سیلاب به شمار میروند.

۴۱ درصد عرصههای کردستان زیر چتر آبخیزداری
وی در تشریح گستره اقدامات انجامشده در زمینه آبخیزداری نیز گفت: تاکنون حدود یک میلیون و ۲۰۵ هزار هکتار از عرصههای استان، معادل ۴۱ درصد از سطح مورد مطالعه، تحت پوشش مطالعات و اقدامات آبخیزداری قرار گرفته و عملیات اجرایی در ۵۰ زیرحوزه آبخیز به انجام رسیده است.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان افزود: در چارچوب این اقدامات، هفت هزار و ۲۰۸ سازه آبخیزداری احداث شده و علاوه بر آن، ۷۰ هکتار پروژه تغذیه مصنوعی و ۱۵ بند خاکی کوتاه نیز در برنامه اجرایی استان قرار گرفته است.
بهمنی در مجموع، اهمیت توسعه اقدامات آبخیزداری را فراتر از کنترل سیلاب ارزیابی و اظهار کرد: این اقدامات مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه و زیربنایی برای مدیریت پایدار حوزههای آبخیز است که با کنترل فرسایش خاک، کاهش انتقال رسوبات، تعدیل جریان رواناب و کمک به تغذیه منابع آب زیرزمینی، در حفاظت از سرمایههای طبیعی و افزایش تابآوری سرزمین نقش دارند.
به گفته وی، عملکرد سازههای آبخیزداری در جریان بارشهای حدی اخیر، فرصتی برای ارزیابی میدانی ظرفیتهای ایجادشده در استان فراهم و اهمیت تداوم اجرای طرحهای آبخیزداری، بهویژه در حوزههای دارای پتانسیل بالای تولید رواناب و سیلاب، را بیش از پیش نمایان کرد.
عملکرد سازههای آبخیزداری در زمینه مهار سیلاب و کنترل رواناب نشان می دهد هر ریال سرمایهگذاری در بالادست حوزههای آبخیز، تضمینکننده امنیت، حیات و آبادانی پاییندست در پهنه زاگرس است.
