جوان آنلاین: نوجوانی دوره‌ای است که سلیقه و استقلال فردی شکل جدی‌تری پیدا می‌کند و این حتی در انتخاب کتاب هم خودش را نشان می‌دهد. او ممکن است سراغ رمان‌ها و داستان‌هایی برود که از نگاه والدین یا معلمان چندان ارزشمند نباشند، اما همین انتخاب‌ها می‌توانند شروعی برای علاقه‌مندی او به مطالعه باشند. دکتر امین حشمتی، روانشناس و نویسنده کتاب کودک و نوجوان، معتقد است: «نوجوان باید فرصت انتخاب داشته باشد. هدف ما این نیست که به جای او فکر کنیم، بلکه باید کمک کنیم خودش بهتر انتخاب کند.» در این مصاحبه بخوانید چگونه می‌توان میان علاقه نوجوان و معیار‌های یک کتاب خوب برای او تعادل برقرار کرد.
گاهی نوجوانان به کتاب‌هایی علاقه دارند که والدین و معلمان آنها را سطحی یا کم‌ارزش می‌دانند. آیا باید نگران این انتخاب‌ها باشیم؟
در دوره نوجوانی، استقلال و حق انتخاب اهمیت زیادی دارد. نوجوان می‌خواهد خودش تصمیم بگیرد و سلیقه داشته باشد؛ بنابراین نباید انتخاب کتابی را که از نظر بزرگسالان سطحی است، بلافاصله نادرست بدانیم. ممکن است همین کتاب‌ها نقطه شروع علاقه نوجوان به مطالعه و زمینه ورود او به دنیای آثار عمیق‌تر باشند. انتخاب کردن نیز مهارتی رشدی است و نوجوان برای رسیدن به استقلال فکری باید فرصت تجربه داشته باشد. البته والدین باید نسبت به محتوای آسیب‌زا یا نامتناسب با سن نوجوان حساس باشند، اما این حساسیت نباید به کنترل افراطی تبدیل شود. بهتر است به جای بی‌ارزش دانستن انتخاب او، درباره کتاب گفت‌و‌گو کنیم و آثار دیگری را هم معرفی کنیم. هدف، تربیت فردی اهل مطالعه و دارای قدرت تشخیص است، نه تحمیل سلیقه بزرگسالان.
آیا هر کتابی که نوجوان را به مطالعه علاقه‌مند کند، انتخاب مناسبی است؟ مرز میان یک اثر سرگرم‌کننده و ادبیات کم‌مایه کجاست؟
هر کتابی که نوجوان را به مطالعه علاقه‌مند کند، می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد. مطالعه علاوه بر انتقال اطلاعات، به پرورش تفکر، تخیل، خلاقیت و قدرت تحلیل کمک می‌کند. من سرگرم‌کننده بودن را نقطه ضعف یک اثر نمی‌دانم. یک رمان ماجراجویانه هم می‌تواند تخیل نوجوان را فعال کند و او را با تجربه‌های انسانی متفاوت آشنا سازد، اما ادبیات کم‌مایه آثاری است که نه افق تازه‌ای پیش روی نوجوان باز می‌کنند و نه قدرت تفکر و تخیل او را به چالش می‌کشند و صرفاً کلیشه‌ها را تکرار می‌کنند. در نهایت، نباید لذت خواندن را فدای سختگیری ادبی و محتوایی کنیم. نوجوان ابتدا باید از مطالعه لذت ببرد و سپس با معرفی آثار متنوع‌تر، سلیقه و قدرت تشخیص او را گسترش دهیم.
چرا بعضی رمان‌های عامه‌پسند و پرفروش، نوجوانان را بیشتر از آثار ادبی جدی جذب می‌کنند؟ آیا نویسندگان آثار فاخر، گاهی از سلیقه و زبان مخاطب نوجوان فاصله گرفته‌اند؟
رمان‌های عامه‌پسند معمولاً به دلیل روایت روان، شخصیت‌های جذاب و موضوعات نزدیک به دغدغه‌های نوجوان، ارتباط سریع‌تری با او برقرار می‌کنند. در مقابل، بعضی آثار ادبی جدی به دلیل زبان پیچیده و روایت سنگین، برای نوجوانی که تجربه مطالعاتی گسترده‌ای ندارد، جذابیت کمتری دارند. این به معنای ناتوانی نوجوان در درک ادبیات جدی نیست، بلکه باید میان پیچیدگی اثر و تجربه ذهنی مخاطب تناسب وجود داشته باشد. به نظرم برخی نویسندگان نیز از زبان و سلیقه نوجوان فاصله گرفته‌اند. نویسنده موفق باید نوجوان را مخاطبی مستقل و صاحب‌فکر بداند؛ نه با ساده‌سازی بیش از اندازه او را در سطح کودک نگه دارد و نه با پیچیده‌نویسی ارتباطش را قطع کند. پرسش اصلی این است که آیا توانسته‌ایم آثاری با عمق و کیفیت ادبی تولید کنیم که با زبان و دغدغه‌های واقعی نوجوان امروز ارتباط برقرار کنند؟
والدین هنگام خرید کتاب برای فرزندشان به چه نکاتی توجه کنند؟ از کجا بفهمند محتوای کتاب با سن، نیاز‌ها و دنیای فکری نوجوان تناسب دارد؟
پیش از انتخاب کتاب برای نوجوان، والدین باید به معیار‌های خودشان در خرید کتاب توجه کنند. کتابخوانی باید به عادتی خانوادگی تبدیل شود. نکته مهم این است که به نوجوان فرصت انتخاب بدهیم. او باید بتواند کتاب‌های مختلف را بررسی کند و خودش تصمیم بگیرد. والدین نیز می‌توانند بدون تحمیل سلیقه شخصی او را همراهی کنند. توجه به مشخصات کتاب، معرفی ناشر و راهنمای سنی می‌تواند در تشخیص تناسب محتوا کمک‌کننده باشد. البته نوجوانان از نظر علایق و میزان پختگی فکری با یکدیگر تفاوت دارند. نکته دیگر، کتابخوان بودن والدین است. نمی‌توانیم از نوجوان انتظار مطالعه داشته باشیم، اما خودمان ارتباطی با کتاب نداشته باشیم. بهتر است خرید کتاب را به تجربه‌ای مشترک تبدیل کنیم و به جای تعیین انتخاب‌های نوجوان، قدرت تشخیص او را پرورش دهیم.
چرا گاهی کتابی که پدر و مادر یا معلم آن را بسیار ارزشمند می‌دانند، برای نوجوان جذاب نیست؟ آیا اصرار به خواندن چنین کتاب‌هایی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد؟
علایق، سلیقه‌ها و جهان‌بینی افراد متفاوت است. ممکن است کتابی از نظر بزرگسالان بسیار ارزشمند باشد، اما برای نوجوان جذابیتی نداشته باشد. این تفاوت لزوماً به معنای ضعف سلیقه یا ناتوانی نوجوان در درک محتوای عمیق نیست. اصرار به خواندن کتاب‌های تحمیلی می‌تواند انگیزه درونی نوجوان را از بین ببرد و کتابخوانی را به اجبار تبدیل کند. نوجوان در این دوره به استقلال و احساس اختیار نیاز دارد. بهتر است به علایق او احترام بگذاریم، درباره کتاب‌های مورد علاقه‌اش گفت‌و‌گو و آثار دیگری را نیز معرفی کنیم، اما تصمیم نهایی را به خودش واگذار کنیم. هدف، تبدیل نوجوان به فردی علاقه‌مند به مطالعه است، نه صرفاً خواندن چند عنوان کتاب.
نوجوان امروز با حجم زیادی از اطلاعات، تصاویر و روایت‌ها در شبکه‌های اجتماعی روبه‌روست. ادبیات داستانی چگونه می‌تواند به او کمک کند درباره آنچه می‌بیند و می‌شنود، عمیق‌تر فکر کند؟
فضای مجازی به دلیل جذابیت‌های بصری و تنوع محتوا، بخش زیادی از زمان و توجه نوجوان را به خود اختصاص داده است، اما به جای قرار دادن فضای مجازی در مقابل کتاب، می‌توان از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی برای معرفی داستان و ترویج کتابخوانی استفاده کرد. ادبیات داستانی به نوجوان فرصت می‌دهد درباره رفتار شخصیت‌ها، انگیزه‌ها و پیامد تصمیم‌هایشان فکر کند و قدرت تحلیل، تخیل، همدلی و تفکر انتقادی خود را پرورش دهد. داستان او را به مکث کردن و دیدن یک موقعیت از زاویه‌های مختلف دعوت می‌کند. این تجربه کمک می‌کند در مواجهه با محتوای فضای مجازی نیز پرسشگرتر باشد و هر تصویر یا روایتی را بدون بررسی نپذیرد. بنابراین، بهتر است جذابیت رسانه‌های جدید را با ظرفیت‌های تربیتی و شناختی ادبیات داستانی پیوند بدهیم.
آیا نوجوان باید در انتخاب کتاب کاملاً آزاد باشد یا والدین و مربیان هم باید در این انتخاب نقش هدایتگر داشته باشند؟
نوجوان باید حق انتخاب داشته باشد، اما این به معنای کنار گذاشتن نقش والدین و مربیان نیست. باید میان هدایتگری و مداخله تفاوت قائل شویم. والدین می‌توانند کتاب‌های مختلفی معرفی کنند و نظرشان را بگویند، اما نباید آن را تحمیل کنند. یکی از بهترین روش‌ها، ایجاد فضای گفت‌و‌گو در خانواده و جدی گرفتن نظر نوجوان است. این گفت‌و‌گو فرصتی برای پرورش تفکر انتقادی است. نوجوان باید یاد بگیرد برای انتخاب‌هایش استدلال بیاورد، دیدگاه‌های متفاوت را بشنود و مستقلانه فکر کند. البته اگر محتوای کتاب با سن یا شرایط رشدی او تناسب نداشته باشد، والدین باید راهنمایی کنند. هدف این نیست که به جای نوجوان تصمیم بگیریم، بلکه باید به او فکر کردن و مسئولیت‌پذیری در انتخاب را یاد بدهیم.