طرح توسعه و بازسازی مقبره الشعرا تبریز حدود ۵۰ سال است که توسط چند دستگاه دولتی و غیردولتی ناقص و بلاتکلیف مانده و هزینه اتمام و موضوع نگهداری و مدیریت آن در هاله‌ای از ابهام است،
باشگاه خبرنگاران جوان - مجموعه فرهنگی و ادبی مقبره الشعرا که مدفن بیش از ۴۰۰ شاعر بزرگ آذربایجان و ایران زمین مانند محمدحسین شهریار، خاقانی شروانی، اسدی طوسی، قطران تبریزی، همام تبریزی، مجیرالدین بیلقانی، ظهیرالدین فارابی، شاپور نیشابوری، شمس الدین سجاسی، ذوالفقار شروانی، مغربی تبریزی، مانی شیرازی، لسانی شیرازی و شکیبی تبریزی بوده، در تلاطم تعمیرات و تغییرات قرار دارد و گذاشتن نقطه پایانی بر طرح توسعه و بازسازی آن پس از پنج دهه ضروری است.
گرامیداشت «روز شعر و ادب فارسی»، که چندی پیش برگزار شد، نامگذاری اخیر اول بهمن بنام روز «ملی خاقانی» که مدفن آن مقبره الاشعرا است و همین طور تصویب برگزاری برنامه‌های هزاره مقبره الاشعرا در تبریز اهمیت و حساسیت طرح توسعه و بازسازی مقبره الاشعرا را بیش از پیش در منظر عوام و خواص قرار داده و سئوال برانگیز شده است.
مجموعه تاریخی- فرهنگی مقبره الشعرا که ساخت آن به اوایل دهه ۱۳۵۰ شمسی باز می‌گردد، چنان محبوبیتی در عرصه فرهنگ و هنر تبریز و بین فرهنگ دوستان و ادب دوستان دارد که امروزه به یکی از نماد‌های گردشگری و فرهنگی ایران تبدیل شده است.
اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی، اداره کل اوقاف و امور خیریه، شهرداری تبریز و میراث فرهنگی سال هاست به عنوان متولیان و مشارکت کنندگان اصلی طرح توسعه مجموعه مقبره الاشعرا تبریز به دنبال اتمام این طرح فرهنگی هستند ولی هزینه‌های بالای آن و همین طور موضوع مدیریت مجموعه پس از اتمام آن همچنان بدون توافق قطعی باقی مانده و مشکلات عدیده‌ای برای تعیین تکلیف و پایان طرح ایجاد می‌کند.
چشم انداز مدیریتی، مشکلات اعتباری و طولانی شدن سامان دهی مجموعه مقبره الاشعرا تبریز سرعت انجام طرح را به شدت تحت تاثیر قرار داده طوری که پس از سال‌ها برای خود رکوردی از بلاتکلیفی را در کشور برجای گذاشته است که ظاهرا این موضوع با واگذاری طرح احیا و بازسازی آن به شهرداری کلانشهر تبریز در آستانه گشایش است، البته این موضوع باید با موافقت مسئولان و متولیان اصلی مجموعه انجام شود.
تکمیل مقبره‌الشعرای تبریز نیازمند عزم ملی و هم‌افزایی همه‌جانبه نهادهاست
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی در خصوص برآورد‌های اعتباری طرح خاطرنشان کرد: برآورد هزینه‌های نهایی برای اجرای کامل طرح‌های بالادستی و الحاقات تکمیلی، با توجه به هزینه‌های روز احداث و ابنیه فنی، رقمی قابل توجه در مقیاس پروژه‌های کلان است؛ از این رو تأمین صرف دولتی آن در بازه زمانی کوتاه ممکن نیست و رویکرد مدیریتی استان بر پایه هم‌افزایی ظرفیت‌های دولتی، منابع عمومی شهری و استفاده هوشمندانه از بستر‌های قانونی جلب مشارکت بخش غیردولتی استوار است.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان آذربایجان شرقی در گفت‌و‌گو با ایرنا با اشاره به جایگاه ویژه و تمدنی مجموعه تاریخی و ادبی مقبره‌الشعرا، بر ضرورت تسریع در تکمیل طرح ساماندهی و بهسازی این نماد فرهنگ و ادب ایران اسلامی تأکید و ابعاد فنی و اجرایی این پروژه را تشریح کرد.
نعمت‌اله پایان با بیان اینکه مقبره‌الشعرا میراث معنوی، تاریخی و سند هویت فاخر آذربایجان و کشور است، اظهار کرد: صیانت از هویت تاریخی، آرامگاهی و فرهنگی این مجموعه، وظیفه‌ای حاکمیتی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و امانتی برای نسل‌های آینده است و مالکیت و مدیریت کلان آن همواره در چارچوب ضوابط ملی، دولتی و عمومی حفظ خواهد شد.
وی با اشاره به روند پیشرفت پروژه‌های پیرامونی این مجموعه افزود: در سال‌های گذشته با همراهی دولت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شهرداری تبریز، بخش قابل توجهی از عملیات عمرانی و محوطه‌سازی به سرانجام رسیده و اعتبارات قابل‌توجهی نیز تزریق شده است؛ با این وجود، با توجه به گستردگی ابعاد طرح توسعه و احداث فضا‌های فرهنگی و خدماتی جانبی در مساحت حدود ۱۳ هزار مترمربع، تکمیل بخش‌های الحاقی و تجهیز محوطه و بستر‌های محیطی نیازمند یک برنامه جامع مالی و تأمین اعتبارات در سطح ملی است.
وی همچنین با قدردانی از اهتمام استاندار آذربایجان شرقی، مدیریت شهری و شهرداری تبریز، اصحاب فرهنگ، ادب و رسانه، اظهار امیدواری کرد با وفاق و هم‌افزایی منطقه‌ای و نگاه حمایتی دولت، این پایگاه ارزشمند فرهنگی در شأن مفاخر مدفون در آن و مردم شریف تبریز در کوتاه‌ترین زمان به بهره‌برداری کامل برسد.
پژوهشگر و دکترای جغرافیا و برنامه ریزی شهری گفت: همزمان با درگذشت استاد شعر و ادب در ۱۳۶۷ و دفن ایشان در مقبره الشعرا، شهرداری تبریز در دوره شهرداری میرطاهر موسوی، شصت و چهارمین شهردار تبریز (۱۳۶۵-۱۳۷۲)، طرحی برای تملک تصرفات و املاک پیرامون بنای مقبره الشعرا در محل گورستان تاریخی و اجرای طرح ساماندهی آن در قالب یک پارک شهری اجرا کرد و از آن تاریخ شهرداران بعدی نیز هریک اقدامی به فراخور در محل انجام داده‌اند.
مجید بهشتی روی گفت: پس از میرطاهر موسوی، به ترتیب ۶ شهردار، آقایان فریدون درویش زاده در طی سال‌های ۱۳۷۲- ۱۳۷۶، محمد اشراف نیا در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۸، عبادالله فتح الهی در طی سال‌های ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۲، سیدحسین فرهنگ پور در سال ۱۳۸۲، احتشام حاجی پور در سال‌های ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۴، علیرضا نوین در سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ اقداماتی در مورد مقبره الشعرا انجام داده‌اند که جای قدردانی دارد و باید گزارشی از عملکرد تک تک عزیزان مستندنگاری شود.
وی افزود: با درخواست اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی در سال ۱۳۸۷ در دوره مدیریت تراب محمدی در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و ریاست اسفندیار رحیم مشایی در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، یادمان مقبره الشعرا با قدمت دوره قاجاریه طی شماره ثبت ۲۵۱۸۹ یا ۲۵۱۹۱ سال ۱۸/۱۲/۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی کشور، در مجموعه مقبره و آرامگاه‌های ملی ایران، به عنوان پانصد و چهارمین (۵۰۴) اثر استانی ثبت شد.
وی ادامه داد: نخستین شاعر مدفون حکیم ابونصرعلی بن احمد اسدی طوسی، شاعر ایرانی دوره غزنویان و سلجوقیان، قرن پنجم هجری شمسی است و دورهمی شعرا و ادبای ترک و فارس زبان در مقبره الشعرا از قدمتی یک هزارساله برخوردار است.
وی با یادآوری اینکه صادق نجفی (۱۳۹۲-۱۳۹۶) هفتاد و یکمین شهردار کلانشهر تبریز، در ۱۳۹۳ قول ساخت یک پردیس فرهنگی در این مکان برای تجمع هنرمندان و ادبا را داد، اظهار کرد: کاربری منطقه پیرامون مقبره الشعرا در طرح جامع و تفصیلی شهر تبریز، فضای سبز و پارک شهری است و ضوابط و مقررات فضای سبز، در پارک‌های شهری و فراشهری احداث بنا در هرکدام از پلاک‌های ثبتی باید به مقدار ۱۰درصد و حداکثر ۵۰۰۰ مترمربع در همکف رعایت شود و تراکم برابر طراحی انجام شده باید رعایت شود که با توجه به بررسی‌ها بدون اخذ نظر کمیسیون ماده پنج پروژه آغاز شده است.
بهشتی روی اعلام کرد: عملیات اجرایی توسعه و تکمیل مجموعه عظیم مقبره الشعرا در سال ۱۳۹۳ با تعریف ۱۰ پروژه عمرانی مستقل آغاز شده و در اجرای پروژه پیرامون المان مقبره الشعرا در ۲ فاز ضلع شمالی و جنوبی، در مرحله خاکبرداری‌ها برای احداث ۱۵۰۰۰ مترمربع سالن آمفی تئاتر، نمایش، نگارخانه و پل نمایشی معلق، بیتوته‌ها و تالار آئینه‌ای شعر، موسیقی و گفت‌و‌گو، گالری آواها، نظرگاه، قدمگاه و بیگاه، گذرگاه خاطره، کافه کتاب و هشتی ورودی مقبره، به عمق حدود بیست متر، آسیب‌های جبران ناپذیر به دلیل تخریب بخش اعظمی از قبور عرفا و شعرای این مجموعه وارد شد و از جمله آثار و نشانه‌های نماد‌های تاریخی، از جمله حظیره‌های باباحسن و بابا مزید و شخصیت‌های مدفون در این بقعه‌ها که از زلزله‌های ویرانگر سال‌های ۱۱۹۳ و ۱۱۹۴ جان سالم بدر برده بودند، تخریب و از بین رفت.
وی اضافه کرد: احداث بنای پروژه پیرامون المان مقبره الشعرا در ۲ فاز ضلع شمالی و جنوبی آغاز شد و در دوره شهرداری ایرج شهین باهر نیز تا حدودی ادامه یافت ولی به جهت عدم اتمام کار در سال ۲۰۱۸ و عدم امکان افتتاح در مراسم رویداد جهانی «تبریز ۲۰۱۸»، با عنوان تبریز پایتخت گردشگری جهان اسلام، پروژه متوقف و رها شد.
وی گفت: این طرح در دوره شهرداران بعد از ایرج شهین باهر، آقای عباس رنجبر در سال ۱۴۰۰ و آقای یعقوب هوشیار (۱۴۰۱ تاکنون) نیز در اولویت کاری قرار نمی‌گیرد و با تخصیص اعتبار در دوره ریاست جمهوری شهید رئیسی، محوطه سازی ضلع شمالی تا حدودی انجام می‌شود، ولی طرح احداث سالن آمفی تئاتر، نمایش و سایر موارد در زیرزمین صفه شمالی و جنوبی متوقف و رها می‌شود.
امتیاز منفی چهار شهردار در طرح بازسازی مقبره الشعرا
وی اظهار کرد: چهار شهردار از زمان شروع طرح، امتیاز منفی به جهت ناتوانی در تکمیل پروژه هویت بخش شهری در مقبره الشعرا در کارنامه خود دارند، زیرا که اجرای پروژه در عرصه یادمان تاریخی فرهنگی، به مثابه زخمی بر پیکره شهر تاریخی تبریز و کارگاه راکد ساختمانی است که در این مدت به فضای غیرقابل دفاع شهری مبدل و به محلی برای انباشت زباله و حضور سگ‌های شهری و نیز مامن بی خانمان‌های شهری تبدیل شده است.
وی یادآور شد: عرصه عمومی فضای تاریخی فرهنگی مقبره الشعرا که می‌توانست به کانون اصلی و هسته حکمروائی خوب شهری تبریز و یکی از کلیدی ترین راهبرد‌های کاهش نابرابری و فقر شهری شمال تبریز با شرق تبریز تبدیل شود، به نماد ناتوانی مدیریت شهری در اجرای طرح ساماندهی بنا و محوطه تاریخی- فرهنگی آن است و ناتوانی مدیریت شهری در ایجاد امکان استفاده متناسب با شئون فرهنگی فضا را به رخ می‌کشد.
وی ادامه داد: فضای با ارزش شهری- فرهنگی و گورستان تاریخی که می‌توانست شهرداری تبریز در راستای اجرای سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی کشور مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران (۱۳۹۷)، به عنوان جزئی جدایی ناپذیر از منظر طبیعی و مصنوع محیط پیرامونی در ارتباط ساختاری با جنبه‌های اسطوره ای، اخلاقی و دینی باور‌های انسانی، نظام پیچیده و پذیرفته شده ای از نشانه‌ها، یادمانها و مدل انتزاعی به‌مثابه موزه‌های روباز شهری باشد و بخشی از چشم انداز تاریخی شهر تبریز را که نقش ارزنده ای در تداوم حیات اخلاقی و معنوی شهروندان داشته باشد به نمایش گذاشته و حافظه جمعی شهر تبریز را به‌عنوان عناصر هویت‌بخش شهر تقویت کند.
وی گفت: سازمان میراث فرهنگی در اقدامی دیرهنگام پس از تخریب عرصه گورستان تاریخی، نقشه محدوده و حریم و ضوابط حفاظتی بقعه سید حمزه و مسجد سید حمزه و مقبره الشعرا را تصویب کرده است، البته مصوبه فاقد تاریخ و شماره و امضا بوده ولی باتوجه به متن، مربوط به بعد از سال ۱۳۹۸ است.
وی افزود: حال به نظر می‌رسد، وظیفه سازمان‌های مردم نهاد است که با ورود به موضوع تخریب محدوده گورستان تاریخی و انجام عملیات نامناسب نوسازی و بازسازی، موضوع آسیب‌های جبران ناپذیر بر میراث تاریخی شهر را از مراجع قضایی پی گیری کنند و با تعرض کنندگان به حقوق اجتماعی شهروندان وارد دعوی حقوقی شوند تا از وهن ارزش‌های ملموس و ناملموس مستتر در فضا‌های تاریخی جلوگیری شده و مدیریت شهری مکلف به جبران آسیب‌های وارده و اجرای مجموعه اقدامات حفاظت، نگهداری، تثبیت، تعمیر، مرمت و بازسازی توصیه‌شده در سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی کشور مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران شود.
بهشتی روی یادآور شد: حال در این وضعیت ناتوانی شهرداری در تکمیل پروژه احداث پردیس فرهنگی مقبره الشعرا با گذشت ۱۲ سال، شورای شهر و شهرداری تبریز از طرح گرامیداشت هزاره مقبره الشعرا رونمایی کرده‌اند، باشد که جای خالی اعتماد مردم به شهرداری در پروژه احداث پردیس فرهنگی مقبره الشعرا ترمیم و امید برای برداشتن گام عملی برای احیای این نماد تاریخی شهر تبریز صورت پذیرید.
وی اضافه کرد: با بررسی اسناد ملکی ۲۲ گانه ارشاد به نظر اسناد مربوط به محدوده تملیکی شهرداری در دهه ۶۰ است که اسناد از سوی شهرداری با اخذ بهای روز اراضی در سال ۱۳۹۹به اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی منتقل شده است و مشروط کردن تکمیل اقدامات عمرانی شهرداری به انتقال اسناد به نظر استفاده از فرصت زمانی برای توجیه تعطیلی پروژه عمرانی شهرداری در محل است.
وی خاطرنشان کرد: مقبره الشعرای سرخاب تبریز، گنجینه پرب‌های هویت این شهر و از دارایی‌های تاریخی و فرهنگی آذربایجان و ایران است از سال ۱۳۹۷ با مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، پیرامون سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی ایران، به عنوان گورستان تاریخی شناخته شده و ۶ مجموعه اقدامات حفاظت، نگهداری، تثبیت، تعمیر، مرمت و بازسازی توصیه شده است.
بهشتی روی اظهار کرد: اقدامات دستگاه‌های اجرایی استان از جمله اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری کلانشهر تبریز، اداره کل میراث فرهنگی و سازمان اوقاف طی متجاوز از ۵۰ سال گذشته، در پذیرش مسئولیت ساماندهی و بهبود وضعیت، تکمیل پروژه پردیس فرهنگی مقبره الشعرا و آمادگی فضا برای تبدیل شدن به یک فضای فرهنگی در خور شأن کلانشهر تبریز، مشابه بنا‌های حافظیه و سعدیه در شیراز، تاکنون منتج به نتیجه مساعد نشده است.
وی گفت: با درک شرایط کنونی، راه برون رفت، واگذاری مالکیت مقبره الشعرا به شهرداری تبریز با انتقال اسناد مالکیت اراضی تحت مالکیت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی به شهرداری تبریز و حل بهانه مطروحه و مؤظف شدن شهرداری تبریز، به تسریع در اجرای بازسازی و تکمیل عملیات عمرانی و نیز اجرایی شدن تصمیمات جلسه مورخ ۱۹/۰۳/۱۴۰۴ اعضای مجمع نمایندگان استان با وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی در موضوع انتقال مالکیت زمین پروژه تالار مرکزی تبریز در محدوده لاله پارک از سوی شهرداری تبریز به اداره کل ارشاد اسلامی استان است تا نسبت به تکمیل تالار، با استفاده از بودجه ملی اقدام شود.
وی با بیان اینکه جمع بندی کارگروه با توجه به نقاط ضعف و قوت و عملکرد دستگاه ها، ضرورت پذیرش اداره مقبره الشعرا زیر نظر بنیاد یا هیات امنایی با ترکیب شهردار تبریز، معاونت اجتماعی استاندار، نماینده سازمان‌های مردم نهاد، نماینده جامعه خیرین و نماینده جامعه فرهنگی و ۲ تن از صاحب نظران و اساتید دانشگاهی در رشته‌های شهرسازی و معماری بافت‌های تاریخی با ریاست استاندار را نشان می‌دهد، پیشنهاد کرد با مصوبه هیأت محترم وزیران این طرح اجرایی شود.
طراح اولیه مقبره الاشعرا تبریز گفت: طرح المان مقبره الاشعرا در سال ۱۳۴۹ پس از شرکت در مسابقه طراحی این بنا برنده شد.
فرزانمهر افزود: اجرای این طرح از سال ۱۳۵۱ با قراردادی بین ما و انجمن آثار ملی سابق آغاز و تا سال ۶۱ ادامه یافت، از این سال به بعد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اجرای طرح را بر عهده گرفت.
وی در ارتباط با انتخاب طرح بنای مقبره الاشعرای تبریز خاطرنشان کرد: این طراحی با هدف ایجاد وحدت و تلفیق طرح بر مبنای معماری سنتی و مدرن انجام شد.
وی افزود: در طراحی بنا همواره ایجاد حس ارتباط با بیننده و نو بودن طرح لحاظ شده تا با گذر زمان معماری آن جذابیت خود را از دست ندهد.
وی در ارتباط با معماری و قوس‌های طراحی شده در بالای بنا اظهار کرد: این قوس‌ها نمادی از تلفیق معماری مدرن و سنتی است.
وی همچنین گفت: برای اجرای این طرح ابتدا پنج لایه زمین کوبیده شد تا مقاومت زمین به حداقل ۱.۲ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع افزایش یابد.
فرزانمهر اضافه کرد: سازه این بنا اسکلت فلزی است و با قطعات پیش ساخته بتنی پوشش داده شده که لایه میانی آنها بوسیله بتن سبک پر شده است، اگر اجرای این طرح به درستی پیش می‌رفت، عمر این بنا تا ۵۰۰ سال آینده پیش بینی شده بود.
داود هوشنگ رئیس دبیرخانه رویداد هزاره مقبره الاشعرا تبریز نیز با اعلام برگزاری این رویداد فرهنگی منحصر‌به‌فرد گفت: این رویداد هفت ساله بوده و بر اساس برنامه ریزی‌های اولیه برای هر سال موضوع و مرحله‌ای پیش بینی شده است، که ایرنا با توجه به اهمیت موضوع به طور مستقل به آن پرداخت و مصاحبه آن را به زودی منتشر خواهد کرد.
مجموعه فرهنگی و ادبی مقبره الاشعرا که مدفن کهکشانی از بیش از ۴۰۰ شاعر بزرگ آذربایجان و ایران زمین مانند محمدحسین شهریار، خاقانی شیروانی، اسدی طوسی و قطران تبریزی می‌باشد، بیش از یک دهه است که در تلاطم تعمیرات و تغییرات قرار دارد و گذاشتن نقطه پایانی بر طرح توسعه و بازسازی آن ضروری است.
منبع: ایرنا