عزاداری برای شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) جریانی تازه یا آیینی برآمده از دهه‌های اخیر نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ زنده شیعه است که ریشه‌های مستند آن به سده‌های نخستین اسلام بازمی‌گردد. متکلمان غیرشیعه در سده‌های دوم و پنجم هجری ازجمله ضرار بن عمرو در کتاب «التحریش» و قاضی عبدالجبار معتزلی در «تثبیت دلائل النبوه» گزارش داده‌اند شیعیان در سرزمین‌های بغداد، دمشق، مصر و فلسطین برای صدیقه طاهره(س) مجالس نوحه و شعرخوانی برپا می‌کردند. در این میان، خراسان به‌دلیل پیوند تاریخی خود با اهل‌بیت(ع) و به‌ویژه با حضور امام رضا(ع)، به کانون شکل‌گیری آیین‌های ماندگار در سوگ مادر خاندان رسالت تبدیل شد. آیین‌های فاطمی در این منطقه جغرافیایی تنها به چند روز مشخص در تقویم یا دو دهه عزاداری محدود نبوده است؛ بلکه در طول سال، از پایان ماه صفر گرفته تا شب‌های جمادی، در زندگی روزمره، خوراک‌های نذری، پوشش و مجالس خانوادگی جریان داشته است. اقامه عزا و عرض ارادت، هم در اسناد دیوانی آستان قدس رضوی از عصر قاجار ثبت شده و هم در حافظه شفاهی مادرانی باقی مانده که نسل‌به‌نسل، سنت‌های نذر، نوحه و روضه را زنده نگه داشته‌اند. در ادامه مروری بر این موارد داریم.
عزاداری فاطمی از کی آغاز شد؟
گاهی این شبهه مطرح می‌شود که عزاداری برای شهادت حضرت زهرا(س) پیشینه‌ای ندارد و پس از انقلاب اسلامی رواج یافته است. در پاسخ به این شبهه، منابع کهن تاریخی نشان می‌دهند شیعیان قرن‌ها پیش، این مراسم را با همین مضامین برگزار می‌کردند. قاضی عبدالجبار معتزلی در کتاب «تثبیت دلائل النبوه» که در نیمه اول قرن پنجم نوشته شده، نام علمای بزرگی مانند شیخ مفید در بغداد را آورده و اشاره می‌کند پیروان اهل‌بیت(ع) در ممالک اسلامی برای شهادت حضرت فاطمه(س) و فرزندش محسن گریه می‌کردند، مداحان و شاعران را دعوت کرده و دسته‌های نوحه‌خوانی داشتند.
پیش از آن نیز در قرن دوم، ضرار بن عمرو الغطفانی که از متکلمان معتزله است، در کتاب «التحریش» به باورهای شیعیان تصریح می‌کند. حدود دو سده پس از قاضی عبدالجبار نیز ابن‌حجر عسقلانی در کتاب «لسان المیزان» روایتی از مجلس واعظی به نام ابوالحیات بلخی در مدرسه نظامیه بغداد نقل می‌کند. به گفته او، وقتی این خطیب رنج‌های وارد بر دختر پیامبر(س) را بازگو کرد، صدای گریه و ناله تمام حاضران بلند شد. این اسناد تاریخی اثبات می‌کند برپایی مراسم و مرثیه‌سرایی برای دختر پیامبر(س) در جغرافیای اسلام پیشینه‌ای دست‌کم هزارساله دارد و بخشی از باور تاریخی مسلمانان بوده است.
پیوند جغرافیای خراسان و تاریخ مشهد با محبت خاندان رسالت
سرزمین خراسان از دوره ائمه اطهار(ع) بستری برای ابراز محبت به اهل‌بیت(ع) بوده است. در تاریخ ثبت شده حرکت‌هایی مانند قیام ابومسلم نیز با تکیه بر نام آل‌محمد(ع) شکل گرفت و در کتاب‌های رجالی و روایی آمده است شیعیان خراسان راه‌های طولانی را طی می‌کردند تا در مدینه یا کوفه با امامان دیدار کنند و نامه‌ها و پرسش‌های دینی خود را برسانند.
نقطه دگرگونی این رابطه، هجرت امام رضا(ع) به مرو و خراسان بود. این رخداد، خراسان را به پایگاه شیعیان در شرق جهان اسلام تبدیل کرد. در دوره‌های بعدی نیز حکومت سربداران در سبزوار شکل گرفت که برای اداره جامعه از علمای بزرگی مثل شهید اول برنامه فقهی می‌خواست. با آغاز دوره صفویه، مرقد امام رضا(ع) در مشهد کانون زیارتی شیعیان شد و علمایی همچون شیخ حر عاملی و شیخ بهایی به این منطقه آمدند. این پیشینه سبب شد هرگونه جریان آیینی و مذهبی، به‌ویژه توجه به نام حضرت زهرا(س)، در خراسان بستری آماده برای گسترش و ماندگاری پیدا کند.
شکل‌گیری عزاداری سه دهه از کنار مضجع منور رضوی
در دوره معاصر و به‌ویژه در سال‌های حکومت پهلوی که سیاست‌های مقابله با مظاهر مذهبی اجرا می‌شد، مشهد در جایگاه یک پایگاه دینی ایفای نقش کرد. حضور مراجع در این شهر به حفظ تشکل‌های مذهبی کمک کرد. دو آیین در این دوره از مشهد پا گرفتند و سپس به سراسر کشور سرایت کردند. یکی خواندن همگانی دعای ندبه در صبح‌های جمعه و دیگری برپایی عزاداری فاطمیه در قالب سه دهه، متناسب با سه نقل تاریخی مختلف برای شهادت حضرت(س).
با همراهی مراجع تقلید در قم ازجمله آیات عظام وحید خراسانی، فاضل لنکرانی و میرزا جواد تبریزی، توجه به ایام فاطمیه بیشتر شد و در نهایت سالروز شهادت حضرت زهرا(س) به عنوان تعطیل رسمی در تقویم کشور قرار گرفت. پس از آن، مشهد شاهد حرکت دسته‌های عزاداری در خیابان‌ها بود؛ سنتی که شبیه به روزهای تاسوعا، عاشورا و شهادت امام رضا(ع) اجرا می‌شد. مجالس روضه پرسابقه نیز مانند مجلس آیت‌الله مرتضوی که سال‌ها بر مبنای روایت ۷۵ روز برگزار می‌شد، به بخشی از هویت مذهبی مشهد در این ایام تبدیل شدند.
آیین‌های رسمی و تشریفات سوگواری در حرم مطهر امام رضا(ع)
اسناد مکتوب مرکز اسناد آستان قدس رضوی که از دوره ناصری و قاجار باقی مانده، نشان می‌دهد مراسم فاطمیه همواره با سازوکار معینی در حرم مطهر رضوی برگزار می‌شده است. براساس متنی با نام «طومار عضدالملک» اجرای برنامه‌ها زیر نظر ناظران و متولیان آستان بوده است. در این طومار، وظایف زیارت‌نامه‌خوان‌ها، خطبا، نوبت‌های کشیک خادمان و هزینه‌های خرید وسایل و پذیرایی ثبت می‌شد.
در ایام شهادت، نقاره‌زنی حرم منور متوقف می‌شد و مؤذنان فرارسیدن سوگ را اعلام می‌کردند. ایوان طلا، مناره‌ها و صحن عتیق با پرده‌های سیاه پوشانده و چراغ‌ها و شمعدان‌ها برای مراسم شبانه روشن می‌شدند. برای نمونه، در سندی به تاریخ جمادی‌الاولی ۱۳۲۶ قمری، صدرالممالک، متولی‌باشی حرم مطهر به خازن‌التولیه دستور می‌دهد: «امشب که لیل چهارده وفات حضرت صدیقه کبری سلام‌الله علیها است، ایوان مبارک طلا را در کمال خوبی مفروش فرموده و چراغ حاضر نموده و برای یک ساعت از شب گذشته آماده باشد». مجالس چند ساعت ادامه داشت، روضه‌خوانان مصیبت می‌خواندند و از علما، خادمان و عموم مردم با چای، قند و قلیان پذیرایی می‌شد. دسته‌های سوگواری نیز از بخش‌های مختلف شهر با نظم مشخص وارد مسجد گوهرشاد، دارالضیافه و ایوان عباسی می‌شدند.
وقف برای فاطمه(س)؛ ماندگاری مجالس با تکیه بر اقتصاد مردمی
برگزاری این آیین‌ها وابسته به تأمین هزینه بود و نهاد وقف در خراسان، این تداوم مالی را ممکن کرد. از دوره صفویه و قاجار، موقوفات زیادی برای عزاداری ائمه(ع) ثبت شده است؛ برای مثال محمدشاه قاجار در سال ۱۲۵۴ قمری درآمد بخشی از یک مزرعه را برای مجالس مذهبی وقف کرد. اما در کنار موقوفات عمومی، وقف‌های خاصی هم مستقیماً برای حضرت زهرا(س) اختصاص یافت.
یکی از روشن‌ترین اسناد در این زمینه، وقف‌نامه سیدمحمد رئیس‌التجار در سال ۱۳۳۴ قمری است. او یک باب تیمچه تجاری در تربت‌حیدریه را وقف کرد تا درآمد حاصل از آن صرف برگزاری مجالس عزاداری، روضه‌خوانی و اطعام در ایام شهادت حضرت زهرا(س) شود. این دست اسناد نشان می‌دهد پایایی عزای فاطمی حاصل احساس مسئولیت مردم و بازاریان بوده که از مال خود برای برپایی آیین‌ها هزینه می‌کردند تا اجرای این برنامه‌ها به بودجه‌های حاکمیتی وابسته نباشد.
پخت آش ابوالدردا و دیگچه؛ مناسک نذر در آیین‌های بانوان
ارادت مردم خراسان و به‌ویژه بانوان به حضرت زهرا(س) به روزهای فاطمیه محدود نبوده و در مناسبت‌های دیگر، مثل چهارشنبه آخر ماه صفر نیز برگزار می‌شده است. ابراهیم شکورزاده بلوری در کتاب «عقاید و رسوم مردم خراسان» به رسم پخت آش «ابوالدردا» (یا ابودردا) اشاره می‌کند. در این رسم، زنی که نذری دارد هنگام طلوع آفتاب چادر سر می‌کند، کاسه‌ای به دست می‌گیرد و به درِ هفت خانه می‌رود تا مقداری حبوبات جمع کند؛ با این شرط که نام زنِ دست‌کم یکی از آن خانه‌ها باید «فاطمه» باشد. سپس آن حبوبات را می‌پزند، دو آدمک خمیری زن و مرد درست می‌کنند، داخل شکم آن‌ها را از حبوبات پر می‌کنند و هنگام پخت آش، نماز حاجت می‌خوانند و در نهایت آش را میان نیازمندان تقسیم می‌کنند.
رسم دیگر، پخت «دیگچه حضرت زهرا(س)» است که در همان چهارشنبه آخر صفر آماده می‌شود. زنان هنگام پخت دیگچه شمع روشن می‌کنند و نماز می‌خوانند. پس از پخت، دیگچه را به اتاقی خلوت می‌برند و درِ ظرف را می‌بندند؛ براساس این باور سنتی، هیچ مرد یا فرد نامحرمی نباید آن را ببیند و در آن اتاق به جای برق، شمع یا چراغ روشن می‌کنند. این سنت‌ها در نگاه مردم‌شناختی نشان می‌دهد چگونه احترام به حضرت در باور زنان خراسانی با رشد معنوی، نذر طعام و پیوندهای همسایگی درآمیخته است.
آماج‌کماج و نغمه‌های «آتو»ها در روضه‌های خانگی
یکی دیگر از سنت‌های کهن زنانه در خراسان، پخت آش و نان «آماج‌کماج» است. گروهی از زنان در شب سه‌شنبه با ظرفی در دست به درِ خانه هفت زن به نام فاطمه می‌رفتند و آرد جمع می‌کردند. این آرد با روغن و زعفران خمیر شده و تا صبح فردا در اتاقی دربسته نگهداری می‌شد. صبح روز سه‌شنبه، هفت شمع روشن می‌کردند و با خمیر، نان کماج می‌پختند. بخش دیگری از خمیر را از صافی رد می‌کردند تا دانه‌های ریزی شبیه ماش بدست آید که در زبان محلی به آن «اماج» یا «آماج» می‌گویند. این دانه‌ها را تفت می‌دادند و با حبوبات، آش درست می‌کردند.
در پایان این مراسم، زنی که در خراسان قدیم به «آتو» معروف بود—یعنی زنی که کارش مرثیه‌خوانی و روضه‌خوانی در مجالس زنانه بود—روضه حضرت زهرا(س) را می‌خواند و زنان عزاداری می‌کردند. روضه‌های خانگی با همین شکل در ایام فاطمیه نیز دایر می‌شد. زن‌های همسایه چرخ‌های خیاطی را راه می‌انداختند، سربندهای سبز و سیاه می‌دوختند و نام حضرت را روی آن‌ها می‌نوشتند، دیگ‌های نذری را می‌شستند و به خانه صاحب‌مجلس می‌رفتند. کودکان در همین فضا و در کنار مادران خود، بی‌آنکه نیاز به آموزش رسمی باشد، از رفتار بزرگ‌ترها یاد می‌گرفتند که چگونه به این نام احترام بگذارند و در کار جمعی سهیم شوند.
لحن‌ها و گویش‌های بومی در نوحه‌ها و ضرورت ثبت میراث شفاهی
یکی از ویژگی‌های مهم عزاداری‌های سنتی در خراسان رضوی، تفاوت شیوه اجرا در مناطق مختلف است. در برخی روستاها و شهرهای این استان، نوحه‌ها و اشعار آیینی به گویش محلی خوانده می‌شوند. براساس تاریخ شفاهی، همین کاربرد زبان بومی سبب ارتباط حسی و عاطفی بیشتر شنوندگان با محتوای مصیبت می‌شود. این نوحه‌ها در گذشته مکتوب نبودند؛ افراد مسن آن‌ها را در مجالس می‌خواندند و جوان‌ترها از راه گوش سپردن، آن‌ها را حفظ می‌کردند و نسل‌به‌نسل پیش می‌بردند.
با گسترش شهرنشینی، تغییر الگوی زندگی و درگذشت مداحان و نوحه‌خوانان قدیمی، بخشی از این اشعار و لحن‌های بومی در معرض فراموشی قرار دارند. پژوهشگران فرهنگ عامه تأکید می‌کنند برای ماندگاری این سنت‌ها، گردآوری گفتار سالمندان، ثبت تصاویر و فیلم‌های مراسم قدیمی و ضبط نوحه‌ها و گویش‌های مذهبی مناطق گوناگون ضرورت دارد. آشنا کردن نسل جوان با معنای دقیق این آیین‌ها و بازگویی خاطرات پیشکسوتان به زبانی روشن، مانع فراموشی این میراث شفاهی می‌شود و ارتباط هویتی جامعه را با این تاریخ مشترک برقرار نگه می‌دارد.