توسعه طرح کارورهای گاز و اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی در بخش‌های خانگی و صنعتی، راه تازه‌ای برای آزادسازی ظرفیت گاز و کاهش ناترازی زمستانی است.
خبرگزاری مهر، گروه اقتصاد - طیبه بیات: وقتی صحبت از ناترازی گاز به میان می‌آید، معمولاً نگاه‌ها به میدان‌های تولید، پالایشگاه‌ها، خطوط انتقال و میزان برداشت از مخازن معطوف می‌شود؛ اما تمام ظرفیت مدیریت این ناترازی در سمت عرضه قرار ندارد. بخش قابل‌توجهی از امکان جبران کمبود گاز را باید در نقطه‌ای جستجو کرد که کمتر از تأسیسات تولیدی دیده می‌شود؛ یعنی محل مصرف.
در بخش خانگی، ساختمان‌های کم‌بازده، موتورخانه‌های فرسوده، تجهیزات گرمایشی غیراستاندارد و واحدهای تولیدی با فناوری‌های قدیمی، هرکدام بخشی از گاز تحویلی را به مصرفی تبدیل می‌کنند که امکان کاهش آن وجود دارد. در چنین شرایطی، اصلاح الگوی مصرف دیگر صرفاً به توصیه‌های عمومی و درخواست از مشترکان محدود نمی‌شود و می‌تواند به مجموعه‌ای از پروژه‌های فنی، اقتصادی و قابل اندازه‌گیری تبدیل شود.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که بخشی از تقاضای گاز کشور نه به دلیل نیاز اجتناب‌ناپذیر مصرف‌کنندگان، بلکه به دلیل ضعف در فناوری، طراحی ساختمان‌ها و فرسودگی تجهیزات شکل گرفته است. بنابراین، مدیریت مصرف می‌تواند از مرحله ساخت یک ساختمان آغاز شود و تا اصلاح تجهیزات گرمایشی، تغییر فناوری واحدهای تولیدی و مدیریت هوشمند مصرف ادامه پیدا کند.
در این میان، شرکت‌های کارور انرژی به‌عنوان یکی از سازوکارهای جدید مدیریت تقاضا وارد میدان شده‌اند؛ مجموعه‌هایی که قرار است میان مصرف‌کننده، فناوری‌های بهینه‌سازی و بازار انرژی ارتباط برقرار کنند و کاهش مصرف را از یک هدف کلی به فعالیتی دارای سازوکار اجرایی و بازده اقتصادی تبدیل کنند.
اهمیت این الگو در شرایط فعلی، با توجه به ناترازی انباشته‌شده از سال‌های گذشته و آسیب‌دیدگی بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز در جریان جنگ، دوچندان شده است. در چنین وضعیتی، هر میزان گازی که از طریق اصلاح تجهیزات و کاهش اتلاف در انتهای زنجیره آزاد شود، می‌تواند از فشار بر شبکه تأمین بکاهد و امکان تخصیص منابع بیشتر به مصارف ضروری و صنایع مولد را فراهم کند.
از فروش گاز تا مدیریت مصرف؛ تغییر نقش بخش خصوصی
ورود شرکت‌های کارور به صنعت گاز کشور از سال گذشته و با امضای قراردادهای عملیاتی میان شرکت ملی گاز ایران و بخش خصوصی آغاز شد. برخلاف الگوهای معمول که بخش خصوصی عمدتاً در حوزه تأمین تجهیزات یا اجرای پروژه‌های عمرانی حضور دارد، در این سازوکار، شرکت‌های کارور مسئولیت مشخصی در کاهش مصرف و مدیریت تقاضا برعهده می‌گیرند.
دامنه فعالیت این شرکت‌ها نیز محدود به یک گروه مصرف‌کننده نیست. از ساختمان‌های مسکونی و تجاری گرفته تا گلخانه‌ها، مرغداری‌ها، نانوایی‌ها، واحدهای آجرپزی، صنایع و تأسیسات دولتی، همگی می‌توانند در محدوده اجرای پروژه‌های کارور قرار بگیرند.
هدف‌گذاری این برنامه، کاهش ۲۵ تا ۳۵ درصدی مصرف در انتهای زنجیره است؛ به این معنا که به‌جای محدودکردن مدیریت ناترازی به افزایش تولید و توسعه زیرساخت‌ها، بخشی از ظرفیت موردنیاز کشور از طریق اصلاح نحوه مصرف تأمین شود.
برای اجرای این مأموریت، دو الگوی قراردادی در نظر گرفته شده که هرکدام شیوه متفاوتی برای ورود به بازار گاز دارند.
دو مسیر متفاوت برای ورود کارورها به صنعت گاز
در مدل نخست، شرکت کارور در نقش خرده‌فروش گاز فعالیت می‌کند و مسئولیت مدیریت توزیع و مصرف گاز را در محدوده‌ای مشخص برعهده می‌گیرد. در این شیوه که با عنوان «کارور نوع یک» شناخته می‌شود، شرکت کارور گاز را خریداری می‌کند و مدیریت مصرف آن را در محدوده‌ای مانند یک شهر یا منطقه بزرگ‌تر به عهده می‌گیرد.
در این مدل، حجم گاز ورودی به محدوده موردنظر اندازه‌گیری می‌شود و شرکت کارور با استفاده از ابزارهای مختلف، از تعامل مستقیم با مشترکان و اجرای طرح‌های بهینه‌سازی گرفته تا همکاری با اصناف و فعالان محلی، برای کاهش مصرف اقدام می‌کند.
اما در مدل دوم، مأموریت شرکت کارور به بهینه‌سازی مصرف و اجرای پروژه‌های مشخص محدود می‌شود و درآمد آن از محل صرفه‌جویی تأییدشده تأمین خواهد شد.
برای مثال، یک شرکت می‌تواند با اصلاح سیستم گرمایشی ساختمان، تغییر تجهیزات یک مرغداری یا نوسازی دستگاه‌های پخت نان، میزان مصرف گاز را کاهش دهد. در این شرایط، مقدار گاز صرفه‌جویی‌شده به‌صورت مستقل اندازه‌گیری و پس از تأیید، مبنای صدور گواهی صرفه‌جویی قرار می‌گیرد.
تفاوت این دو مدل در آن است که در الگوی نخست، مدیریت یک محدوده مصرفی به کارور واگذار می‌شود، اما در الگوی دوم، محور فعالیت شرکت، اجرای پروژه‌های مشخص و تحقق صرفه‌جویی قابل سنجش است.
وقتی کاهش مصرف، قابلیت معامله پیدا می‌کند
یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدل دوم، اتصال نتیجه پروژه‌های بهینه‌سازی به بورس انرژی است. در این سازوکار، شرکت کارور پس از اجرای طرح و اثبات میزان کاهش مصرف، به‌ازای صرفه‌جویی تأییدشده گواهی دریافت می‌کند و امکان عرضه آن در بورس انرژی برای فروش به صنایع بزرگ فراهم می‌شود.
به این ترتیب، گازی که پیش‌تر در اثر استفاده از تجهیزات فرسوده یا فرایندهای غیربهینه مصرف می‌شد، پس از اجرای پروژه می‌تواند به‌عنوان ظرفیت صرفه‌جویی‌شده ارزش اقتصادی پیدا کند.
اختلاف میان تعرفه گاز مصرفی و ارزش گاز صرفه‌جویی‌شده در بازار انرژی نیز می‌تواند انگیزه لازم را برای ورود شرکت‌های خصوصی به این حوزه ایجاد کند. در واقع، درآمد شرکت کارور به میزان موفقیت آن در کاهش مصرف وابسته است، نه صرفاً حجم تجهیزات خریداری‌شده یا هزینه‌ای که برای اجرای پروژه صرف می‌کند.
البته تحقق چنین مدلی به اندازه‌گیری دقیق مصرف پیش و پس از اجرای طرح وابسته است. به همین دلیل، پایش مستمر عملکرد شرکت‌ها، ثبت اطلاعات در سامانه‌های هوشمند، راستی‌آزمایی میزان صرفه‌جویی و اتصال نتایج به سازوکار معاملاتی بورس انرژی از الزامات اجرای این طرح به شمار می‌رود.
در کنار اقدامات فنی، تحلیل سوابق مصرف، پیش‌بینی نیاز آینده، زمان‌بندی هوشمند استفاده از تجهیزات، آموزش مشترکان و تعریف مشوق‌های اقتصادی برای اصلاح رفتار مصرف‌کنندگان نیز در مأموریت شرکت‌های کارور قرار گرفته است.
ساختمان‌ها؛ جایی که صرفه‌جویی باید از مرحله طراحی آغاز شود
با وجود نقش تجهیزات فرسوده و الگوهای مصرف در افزایش تقاضای گاز، بخشی از اتلاف انرژی پیش از آنکه ساختمان به مرحله بهره‌برداری برسد، در طراحی و ساخت آن شکل می‌گیرد. ضعف عایق‌بندی حرارتی، استفاده از مصالح نامناسب و رعایت‌نشدن استانداردهای مرتبط با مصرف انرژی باعث می‌شود ساختمان‌ها برای حفظ دمای مطلوب در فصل سرد، به انرژی بیشتری نیاز داشته باشند.
در این زمینه، نخعی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، با اشاره به ظرفیت بخش ساختمان برای مدیریت مصرف انرژی، اجرای دقیق استانداردهای ساخت‌وساز را از راهکارهای کاهش اتلاف گاز دانسته است.
به گفته وی، تعداد زیادی از ساختمان‌های کشور از عایق حرارتی مناسب برخوردار نیستند و همین مسئله موجب افزایش مصرف گاز برای تأمین دمای مطلوب در فصل سرد می‌شود؛ در واقع، بخشی از گازی که می‌تواند صرف تولید و فعالیت اقتصادی شود، به دلیل ضعف در طراحی و ساخت ساختمان‌ها هدر می‌رود.
نخعی با اشاره به مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان تأکید کرده است که اجرای دقیق این مقررات، از مرحله طراحی و انتخاب مصالح تا زمان اجرا و بهره‌برداری، می‌تواند در بلندمدت تغییر مهمی در الگوی مصرف انرژی ایجاد کند.
با این حال، بهینه‌سازی ساختمان‌ها نباید فقط به ساخت‌وسازهای جدید محدود بماند. بخش عمده‌ای از واحدهای مسکونی کشور در سال‌هایی ساخته شده‌اند که الزامات بهره‌وری انرژی به شکل کنونی مورد توجه نبوده است؛ از همین رو، بهسازی ساختمان‌های موجود نیز باید در برنامه مدیریت مصرف قرار گیرد.
این عضو کمیسیون انرژی مجلس، مشارکت دولت، بخش خصوصی، سازندگان و شهرداری‌ها را برای تدوین برنامه‌ای جامع در این زمینه ضروری دانسته و ارائه تسهیلات برای عایق‌کاری حرارتی، اصلاح موتورخانه‌ها و استفاده از تجهیزات گرمایشی استاندارد را از جمله مشوق‌های قابل اجرا برای مالکان و سازندگان عنوان کرده است.
از نگاه وی، جدی‌گرفتن بهینه‌سازی از مرحله ساخت‌وساز، علاوه بر کاهش هزینه خانوارها، می‌تواند در فصل زمستان ظرفیت بیشتری از گاز کشور را برای تأمین سوخت صنایع و نیروگاه‌ها حفظ کند.
این موضوع، پیوند مستقیمی با مأموریت شرکت‌های کارور انرژی دارد؛ چراکه بهینه‌سازی ساختمان‌ها، اصلاح موتورخانه‌ها و جایگزینی تجهیزات گرمایشی فرسوده از جمله حوزه‌هایی است که امکان تعریف پروژه، اندازه‌گیری میزان صرفه‌جویی و ایجاد ارزش اقتصادی برای آن وجود دارد.
از نانوایی تا مرغداری؛ صرفه‌جویی در مقیاس تجهیزات
یکی از ویژگی‌های سازوکار کارور، امکان ورود به واحدهایی است که شاید به‌تنهایی مصرف‌کننده بزرگی محسوب نشوند، اما مجموع مصرف آنها سهم قابل‌توجهی از تقاضای گاز را تشکیل می‌دهد.
نانوایی‌های سنتی یکی از نمونه‌های این حوزه هستند. در این بخش، جایگزینی ماشین‌های مستعمل شعله مستقیم با دستگاه‌های استاندارد حرارت غیرمستقیم می‌تواند دست‌کم ۵۰ درصد صرفه‌جویی گاز به همراه داشته باشد. همچنین تعویض تنورهای گلی آلوده و کم‌بازده با تجهیزات مناسب، ظرفیت کاهش حداقل ۷۵ درصدی مصرف را ایجاد می‌کند.
ابوالقاسم اسحاق‌آبادی، فعال حوزه کارور انرژی در بخش نانوایی‌ها، از قابلیت اجرای این پروژه در سراسر کشور خبر داده و اعلام کرده است که پس از اجرای طرح در نانوایی‌های استان‌های خراسان رضوی و گلستان، فرایند امضای قرارداد با استان‌های خراسان شمالی، سمنان، مازندران، سیستان و بلوچستان، فارس و تهران نیز در حال انجام است.
واحدهای آجرپزی نیز از دیگر بخش‌های هدف‌گذاری‌شده برای اجرای این برنامه هستند. مطابق آمار اعلام‌شده از سوی معاون وزیر نفت در امور گاز، حدود سه‌هزار و ۲۶۰ واحد آجرپزی در کشور فعالیت دارند که در روش‌های سنتی، برای تولید هر تن آجر حدود ۳۰۰ مترمکعب گاز مصرف می‌کنند.
شرکت ملی گاز ایران در همین زمینه با یک شرکت کارور قرارداد امضا کرده است تا با اصلاح فناوری و تغییر فرایند تولید، میزان مصرف سوخت در این واحدها کاهش یابد.
در کنار این پروژه‌ها، بهینه‌سازی سیستم‌های گرمایشی و موتورخانه‌ها نیز بخش دیگری از ظرفیت قابل استفاده در این طرح است.
مهدی جمالی، مدیرعامل یکی از مجموعه‌های فعال در حوزه کارور انرژی، با اشاره به فعالیت‌های این شرکت در زمینه بهینه‌سازی مصرف سوخت، ارتقای بازده تجهیزات گرمایشی و تدوین استانداردهای فنی، از اجرای بیش از هزار و ۹۰۰ پروژه تنظیم مشعل و بهینه‌سازی سیستم‌های دیگ و مشعل خبر داده است.
به گفته وی، حدود ۵۰۰ موتورخانه نیز بهسازی و ارتقای عملکرد داشته‌اند و بیش از هفت‌هزار دستگاه تجهیزات گرمایشی با نمونه‌های پربازده جایگزین شده‌اند. همچنین پروژه‌هایی برای جایگزینی سامانه‌های گرمایشی با پکیج و رادیاتور در ده‌ها واحد مسکونی اجرا شده و بیش از پنج‌هزار بخاری فرسوده نیز از چرخه مصرف خارج و با بخاری‌های هرماتیک نسل جدید جایگزین شده‌اند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد که صرفه‌جویی در مصرف گاز لزوماً به تغییر رفتار مصرف‌کننده محدود نیست و در بسیاری از موارد، اصلاح فناوری و جایگزینی تجهیزات می‌تواند بدون کاهش سطح خدمات موردنیاز خانوار یا واحد تولیدی، مصرف انرژی را پایین بیاورد.
۱۱۱ قرارداد در مسیر آزادسازی ظرفیت گاز
بر اساس گزارش شرکت ملی گاز ایران، تاکنون با ۱۱۱ شرکت کارور انرژی قرارداد امضا شده است. سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، نیز اعلام کرده است که میزان صرفه‌جویی حاصل از قراردادهای منعقدشده با این شرکت‌ها تا پایان سال از یک میلیارد مترمکعب فراتر خواهد رفت.
برنامه اجرای این طرح، بخش‌های مختلف مصرف را در بر می‌گیرد. در بخش خانگی، دو میلیون و ۳۳۷ هزار و ۸۴ مورد، در بخش نیروگاهی هفت مورد، در حوزه کشاورزی شامل گلخانه‌ها و مرغداری‌ها دو هزار و ۲۸۳ مورد و در بخش صنعتی ۶۰۹ مورد پیش‌بینی شده است.
همچنین در بخش تجاری، شامل نانوایی‌ها و رستوران‌ها، پنج‌هزار و ۳۲۹ مورد و در سایر بخش‌ها از جمله مساجد، اماکن و تأسیسات دولتی نیز ۱۹ هزار و ۹۳۸ مورد در برنامه قرار دارد.
گستره جغرافیایی اجرای طرح نیز به چند استان محدود نمانده و استان‌های اصفهان، خراسان رضوی، قم، کرمانشاه، مرکزی، یزد، مازندران، کهگیلویه و بویراحمد، کردستان، چهارمحال و بختیاری و خراسان جنوبی را در بر می‌گیرد.
در مردادماه نیز با صدور نخستین گواهی صرفه‌جویی به میزان پنج میلیون مترمکعب گاز طبیعی، یک گام عملیاتی در مسیر تجاری‌سازی صرفه‌جویی و اتصال فعالیت شرکت‌های کارور به بازار انرژی برداشته شد.
از سوی دیگر، توسعه مدل کارور نوع یک نیز وارد مرحله اجرایی شده است. به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، گاز مصرفی ۲۱ ایستگاه سی‌جی‌اس شهرستان سبزوار در قالب این طرح و با هدف توسعه خرده‌فروشی گاز، برای نخستین بار در بورس انرژی ایران عرضه و معامله شده است.
آزمون اصلی؛ تبدیل ظرفیت صرفه‌جویی به گاز قابل استفاده
با وجود گسترش قراردادها و تعریف پروژه‌های متعدد در بخش‌های مختلف، میزان موفقیت شرکت‌های کارور را نمی‌توان صرفاً با تعداد قراردادهای امضاشده یا تجهیزات جایگزین‌شده ارزیابی کرد. شاخص اصلی، مقدار گازی است که در عمل از چرخه مصرف غیرضروری خارج می‌شود و امکان استفاده از آن در بخش‌های دیگر را فراهم می‌کند.
این موضوع به‌ویژه در آستانه فصل سرد اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در دوره اوج مصرف، کاهش تقاضا در بخش‌های خانگی، تجاری و سایر مصرف‌کنندگان می‌تواند از شدت فشار بر شبکه گاز بکاهد و فضای بیشتری برای تأمین سوخت صنایع و نیروگاه‌ها ایجاد کند.
از سوی دیگر، پایداری فعالیت شرکت‌های کارور به چند عامل وابسته است؛ از جمله اندازه‌گیری قابل اتکای میزان صرفه‌جویی، تسریع فرایند تأیید و صدور گواهی‌ها، امکان معامله شفاف در بورس انرژی و اطمینان سرمایه‌گذاران از بازگشت منابع مالی پروژه‌ها.
در کنار این موارد، اجرای مقررات ساختمان، نوسازی تجهیزات گرمایشی و فراهم‌کردن منابع مالی برای بهسازی واحدهای قدیمی نیز می‌تواند دامنه صرفه‌جویی را از پروژه‌های محدود به یک برنامه فراگیر در بخش مصرف تبدیل کند.
در واقع، اگر صرفه‌جویی ایجادشده به‌درستی محاسبه و ارزش اقتصادی آن به مجریان پرداخت شود، شرکت‌های کارور می‌توانند از مجموعه‌هایی که صرفاً مجری طرح‌های محدود بهینه‌سازی هستند، به بازیگران مستمر بازار مدیریت مصرف تبدیل شوند.
نکته مهم آن است که توسعه این مدل قرار نیست جایگزین سرمایه‌گذاری در تولید، پالایش و انتقال گاز شود؛ بلکه می‌تواند در کنار برنامه‌های افزایش ظرفیت عرضه، بخشی از فشار موجود را از سمت تقاضا کاهش دهد.
در شرایطی که تأمین گاز کشور هم‌زمان با محدودیت‌های تولید و رشد مصرف فصلی روبه‌روست، مدیریت هر مترمکعب گاز اهمیت پیدا می‌کند. از اصلاح عایق‌بندی ساختمان‌ها و نوسازی موتورخانه‌ها تا تغییر فناوری در واحدهای تولیدی و توسعه قراردادهای کارور، مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها وجود دارد که می‌تواند بدون انتظار برای افزایش تولید، بخشی از منابع موجود را آزاد کند.
به این ترتیب، مدیریت ناترازی گاز تنها به آنچه در میدان‌های تولید اتفاق می‌افتد وابسته نیست؛ بخشی از پاسخ نیز در ساختمان‌ها، کارخانه‌ها و تجهیزاتی قرار دارد که با اصلاح آنها می‌توان گاز بیشتری را برای تولید، نیروگاه‌ها و مصارف ضروری حفظ کرد.