کوروش احمدی در گفت‌وگو با فرارو مطرح کرد:

دیپلمات پیشین ایران می‌گوید گزارش جدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره تأسیسات غنی‌سازی اصفهان می‌تواند بهانه تبلیغاتی آمریکا و اسرائیل برای توجیه اقدامات نظامی فراهم کند، هرچند تصمیم حمله بر پایه برنامه‌های خود آنها گرفته شده است. ایران پس از حملات نظامی و نارضایتی از عملکرد آژانس، بازگشت بازرسان را بدون توافق ویژه و در نظرگرفتن شرایط جدید نمی‌پذیرد.

فرارو- اختلاف تهران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر سر دسترسی بازرسان به تأسیسات هسته‌ای ایران، در شرایطی وارد مرحله تازه‌ای شده است که گزارش اخیر این نهاد درباره تأسیسات غنی‌سازی اصفهان، بار دیگر مسئله وضعیت مواد هسته‌ای و امکان نظارت بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران را به کانون توجه بازگردانده است.

به گزارش فرارو، آژانس می‌گوید به دلیل نداشتن دسترسی، از موقعیت دقیق، وضعیت پادمانی و وجود یا عدم وجود مواد هسته‌ای در تأسیسات جدید اصفهان اطلاع قطعی ندارد؛ موضوعی که در کنار نامشخص بودن وضعیت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران پس از حملات نظامی، می‌تواند به عاملی تازه در تشدید اختلافات تهران و غرب تبدیل شود.

در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا بازرسی از تأسیسات آسیب‌دیده می‌تواند به یکی از محورهای اصلی مذاکرات احتمالی ایران و آمریکا تبدیل شود یا تداوم اختلافات تهران و آژانس، زمینه را برای فشارهای بیشتر و حتی توجیه اقدامات نظامی علیه ایران فراهم خواهد کرد؟

کوروش احمدی، دیپلمات پیشین ایران و تحلیلگر مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با فرارو معتقد است گزارش‌های آژانس اگرچه لزوماً مبنای تصمیم‌گیری نظامی آمریکا و اسرائیل نیستند، اما شاید بهانه تبلیغاتی لازم را برای توجیه چنین اقداماتی فراهم کنند:

پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران، مسئله دسترسی بازرسان آژانس به این مراکز همچنان حل‌نشده باقی مانده است. تحولات نظامی نیز عملاً اجرای بازرسی را متوقف کرد. اکنون گزارش جدید آژانس درباره تأسیسات غنی‌سازی اصفهان و نامشخص بودن وضعیت این مرکز، چه ابعاد تازه‌ای به اختلاف تهران و آژانس اضافه می‌کند؟

کوروش احمدی: مسئله بازرسی از تاسیسات هسته ای ایران همیشه مطرح بوده است. اما پس از حمله آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران، با توجه به وضعیت فوق‌العاده‌ای که ایجاد شد و حمله به تأسیساتی که تحت نظارت آژانس بودند، امکان انجام بازرسی‌ها فراهم نبود. مذاکرات زیادی نیز در این زمینه بین ایران آژانس انجام شد و توافقی هم در قاهره شکل گرفت، اما با در پی اقدام غیرقانونی اروپا در مورد اسنپ بک و بازگرداندن قطعنامه های تحریمی علیه ایران و نیز تصویب قطعنامه ای در شورای حکام آژانس علیه ایران در نوامبر 2025 ایران اجرای آن توافق را تعلیق کرد.

موضوع بازرسی برای طرف‌های مقابل، یعنی آمریکا، اسرائیل و کشورهای اروپایی، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ظاهراً بر اساس شواهد و قرائن موجود، آنها اطلاع دقیقی ندارند که بعد از حملات انجام شده چه اتفاقی در این تأسیسات افتاده است. برای آنها روشن نیست که این مراکز از بین رفته‌اند یا همچنان باقی هستند، فعالیت‌هایشان متوقف شده یا ادامه دارد و وضعیت مواد هسته‌ای موجود در آنها چگونه است.

تحول جدیدی که در این زمینه مطرح شده، موضوع تأسیسات جدید غنی‌سازی در اصفهان است. ایران ظاهراً یکی دو روز پیش از آغاز جنگ 12 روزه، یعنی در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵، وجود این تأسیسات را به آژانس اطلاع داده بود و قرار بود بازرسی از آن انجام شود، اما حملات نظامی بعد از آن گزارش ایران آغاز شد و این امکان از بین رفت. بنابراین، موضوع این تأسیسات نیز اکنون به مسئله‌ای تازه در روابط ایران و آژانس تبدیل شده است و سوال این است که در این مرکز چه اتفاقی افتاده و آیا فعالیت در آن جریان دارد یا خیر. در گزارش جدید آژانس ادعا شده که آژانس نگران است که ایران اجازه بررسی پرسش‌نامه اطلاعات طراحی و انجام راستی‌آزمایی اطلاعات طراحی در کارخانه غنی‌سازی سوخت اصفهان را نداده است.

در نتیجه، آژانس از محل دقیق این تأسیسات، وضعیت آن از منظر پادمانی و اینکه آیا حاوی مواد هسته‌ای است یا خیر، اطلاع ندارد.

در مجموع، اگر این تأسیسات همچنان فعال باشد و هدف حمله قرار نگرفته باشد، می‌تواند بهانه جدیدی در اختیار طرف مقابل قرار دهد. بنابراین، ما اکنون با مجموعه‌ای از مسائل حل‌نشده درباره وضعیت تأسیسات هسته‌ای و دسترسی آژانس مواجه هستیم.

با توجه به اینکه ایران در دوره‌های گذشته نیز بازرسی‌های آژانس را در شرایط خاص به تعویق انداخته یا محدود کرده است، آیا اکنون اساساً زمینه‌ای برای بازگشت بازرسان و ازسرگیری همکاری‌ها وجود دارد؟ به‌ویژه اینکه تهران نسبت به عملکرد آژانس و واکنش مدیرکل آن در قبال حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران انتقاد دارد.

کوروش احمدی: یکی از مسائلی که شرایط را پیچیده‌تر کرده، همین نارضایتی ایران از عملکرد آژانس و مدیرکل آن است. ایران انتظار داشت حملات به تأسیسات هسته‌ای کشور از سوی آژانس محکوم شود؛ چه از سوی مدیرکل، چه شورای حکام یا کنفرانس عمومی آژانس. اما هیچ‌یک از این اتفاقات رخ نداد و این مسئله بر نارضایتی ایران افزود.

با این حال، مسئله اصلی از نگاه ایران این است که کشور هدف حمله نظامی قرار گرفته و در نتیجه، شرایط در تأسیسات هسته‌ای تغییر کرده است. استدلال ایران این است که با توجه به وضعیت فوق‌العاده ایجادشده، نمی‌توان انتظار داشت تعهدات پادمانی دقیقاً به همان شکل و روال عادی گذشته اجرا شود. به اعتقاد ایران، شرایط جدید اقتضائات خاص خود را دارد و باید برای آن ترتیبات و توافقات ویژه‌ای در نظر گرفته شود.

بنابراین، دلایلی که ایران برای ندادن اجازه بازرسی مطرح می‌کند، به همین شرایط فوق‌العاده، حملات نظامی و تغییر وضعیت تأسیسات بازمی‌گردد. در کنار این موضوع، نارضایتی از عملکرد آژانس نیز وجود دارد و طبیعی است که مجموعه این عوامل، حل‌وفصل اختلافات را دشوارتر کند.

در جریان جنگ دوازده‌روزه، این تحلیل مطرح می‌شد که گزارش‌ها و اظهارات رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در تصمیم آمریکا و اسرائیل برای حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران تأثیر داشته است. اکنون نیز با انتشار گزارش‌های جدید درباره تأسیسات اصفهان و وضعیت مواد هسته‌ای، آیا می‌توان انتظار داشت این گزارش‌ها در تصمیم‌گیری‌های نظامی آینده آمریکا و اسرائیل نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند؟

کوروش احمدی: تا آنجا که من اطلاع دارم، آژانس در گزارش‌های گذشته خود اعلام کرده که شواهد و قرائنی مبنی بر وجود یک برنامه فعال تسلیحات هسته‌ای در ایران مشاهده نکرده است. البته آژانس در گزارش های اخیر خود از جمله گزارش جدیدش تأکید کرده که تا زمانی که بازرسی‌هایش تکمیل نشود، قادر نیست نتیجه‌گیری کند که هیچ‌گونه انحراف مواد هسته‌ای اعلام‌شده از فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران صورت نگرفته است. اما باید توجه داشت که آژانس نمی‌گوید انحرافی صورت گرفته، تنها می‌گوید چون اطلاع ندارد عدم انحراف مواد به برنامه نظامی را نمی‌تواند تایید کند.

با این حال، برخی اظهارات و انتقادهای گروسی درباره سطح غنی‌سازی ایران و میزان ذخایر اورانیوم، از جمله اینکه این میزان غنی‌سازی برای ایران غیرمتعارف است و می‌تواند برای ساخت تعداد قابل توجهی سلاح هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد، و اینکه ایران تنها کشوری است که بدون داشتن سلاح هسته‌ای و بدون نیاز در چنین سطحی غنی‌سازی انجام می‌دهد. این اظهارات مدیرکل آژانس، بهانه‌هایی در اختیار آمریکا و اسرائیل قرار داده است و عملاً زمینه‌هایی برای سوءاستفاده تبلیغاتی و توجیه اقدامات تجاوزکارانه آنها فراهم کرده است.

با این حال، من تصور نمی‌کنم تصمیم آمریکا و اسرائیل برای حمله نظامی اساساً به گزارش آژانس ربطی داشته است. تصمیم آنها بر مبنای طرح‌های خودشان اتخاذ شده است. برای نمونه، در جنگ دوازده‌روزه نیز گزارش آژانس در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵ منتشر شد و حمله اسرائیل به ایران در ۱۳ ژوئن آغاز شد. این فاصله زمانی کوتاه نشان می‌دهد که بعید است گزارش آژانس مبنای اصلی تصمیم‌گیری برای حمله بوده باشد.

اما مسئله این است که طرف مقابل از این گزارش‌ها برای تبلیغات و توجیه اقدامات خود و تغذیه افکار عمومی استفاده می‌کند. آژانس با توجه به شرایط جنگی موجود باید در تنظیم گزارش‌ها و اظهارات خود ملاحظاتی را رعایت می‌کرد و از ارائه مطالبی که چنین توجیهاتی را برای حمله به یک کشور فراهم ‌کند، پرهیز می‌کرد.