تهران- ایرنا- معاون همکاری‌های فرهنگی مرکز دیپلماسی عمومی وزارت خارجه در یادداشتی برای ایرنا نوشت: دفاع از میراث تمدنی ایران، دفاع از این اصل بنیادین است که هیچ قدرتی حق ندارد موجودیت تاریخی، فرهنگی و انسانی یک ملت را به ابزار تهدید و فشار تبدیل کند.

مجمع تمدن‌های کهن (Ancient Civilizations Forum - ACF) بر پایه این باور شکل گرفت که تمدن‌ها نه رقیب یکدیگر، بلکه میراث مشترک بشریت‌اند و گفت‌وگو، احترام متقابل و حفاظت از آثار تاریخی باید جایگزین تقابل و دشمنی فرهنگی شود. این مجمع در سال ۲۰۱۷ با ابتکار مشترک یونان و چین تأسیس شد و هشت کشور ایران، ایتالیا، چین، مصر، یونان، عراق، بولیوی و پرو اعضای بنیان‌گذار آن بودند. اعلامیه آتن، گفت‌وگوی میان تمدن‌ها و حفاظت از میراث فرهنگی را از اهداف بنیادین این همکاری معرفی کرد.[۱]

پرو در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ ریاست مجمع را بر عهده داشت و اعلامیه لیما بر برابری تمدن‌ها و ضرورت همکاری فرهنگی تأکید کرد.[۲] اکنون که ایتالیا ریاست مجمع را در سال ۲۰۲۶ پذیرفته است، نشست پیش‌روی اعضا فرصتی مهم برای تبدیل این اصول به موضعی روشن و عملی در برابر تهدیدهای علیه میراث تمدنی ملت‌هاست.[۳]

۱. وقتی گفت‌وگوی تمدن‌ها جای خود را به ادبیات تقابل تمدنی می‌دهد

در هفتم اکتبر ۲۰۲۶، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در تپه پِنیکس آتن، مکانی نمادین در تاریخ یونان باستان، سخنرانی کرد. او در روایت خود از تاریخ تمدن غرب، زنجیره‌ای از یونان باستان تا روم، اروپای مسیحی و ایالات متحده ترسیم کرد و جنگ‌های ایران و یونان باستان را به‌عنوان بخشی از روایت تاریخیِ رویارویی با دشمنان تمدن غرب مطرح ساخت. روبیو در همین سخنرانی، مقامات ایرانی را با تعابیری چون «متعصبان» و «فرقه مرگ» توصیف کرد و مدعی شد که تهدیدهای امروز علیه غرب به اندازه تهدیدهای دوران باستان واقعی‌اند. او همچنین از ضرورت دفاع از تمدن غرب با همان شور و اراده نسل‌های پیشین سخن گفت.[۴]

این سخنان را نمی‌توان به‌سادگی یک اختلاف سیاسی معمولی دانست. مسئله آن است که یک مقام عالی‌رتبه آمریکایی در مکانی با بار تاریخی و تمدنی بسیار مهم، روایتی از تاریخ ارائه می‌کند که در آن ایران عمدتاً در جایگاه دشمن تاریخی تمدن غرب قرار می‌گیرد و تقابل‌های باستانی به چارچوبی برای فهم منازعه امروز تبدیل می‌شوند. چنین رویکردی، به‌ویژه در شرایط جنگ، می‌تواند به عادی‌سازی نگاه خصمانه و تقابل تمدنی کمک کند. در کنار این سخنان، دونالد ترامپ نیز در هفتم آوریل ۲۰۲۶ تهدید کرد که در صورت نپذیرفتن خواسته‌های آمریکا، «یک تمدن کامل» در ایران ممکن است از میان برود. این تهدید، که بازتاب گسترده بین‌المللی داشت، از سطح اختلاف با یک حکومت فراتر می‌رود و موجودیت تاریخی و فرهنگی یک ملت را در معرض ادبیاتی تهدیدآمیز قرار می‌دهد.[۵]

۲. پیامدهای جنگ؛ از مدرسه و مجموعه ورزشی تا میراث تاریخی

حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، نگرانی‌های جدی درباره جان غیرنظامیان، مراکز غیرنظامی و میراث فرهنگی کشور ایجاد کرده است. یکی از تلخ‌ترین موارد، حمله به مدرسه ابتدایی شجره طیبه در میناب بود. دیده‌بان حقوق بشر در گزارش هفتم مارس ۲۰۲۶، از کشته‌شدن شمار زیادی از غیرنظامیان، از جمله کودکان، خبر داد و خواستار تحقیق درباره احتمال وقوع جنایت جنگی شد. این سازمان اعلام کرد که در بررسی‌های خود شواهدی مبنی بر استفاده نظامی از مدرسه نیافته است.[۶]

در شهرستان لامرد نیز مجموعه فرهنگی و ورزشی شهید حاج خلیل نعیمی هدف حمله قرار گرفت. گزارش هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل در سند A/HRC/63/61، با اتکا به تصاویر ماهواره‌ای، ویدئوها و اطلاعات منابع باز، به شواهدی درباره کاربری ورزشی و غیرنظامی این مرکز و نبود اطلاعات دال بر استفاده نظامی از آن در زمان حمله اشاره می‌کند.[۷] این موارد ضرورت تحقیق مستقل و پاسخ‌گویی در برابر حمله به مراکز غیرنظامی را برجسته می‌سازد.

۳. کاخ گلستان؛ آسیب به میراث مشترک بشریت

کاخ گلستان تهران، از آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، در جریان جنگ نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران آسیب دید. یونسکو در بیانیه دوم مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که این مجموعه بر اثر آوار و موج انفجار ناشی از حمله هوایی به میدان ارگ، در محدوده حائل اثر، خسارت دیده است.[۸]

گزارش‌های رسانه‌ای، از جمله گزارش گاردین، از آسیب به پنجره‌ها، طاق‌ها و تزئینات ظریف آینه‌کاری کاخ خبر داده‌اند.[۹] کاخ گلستان تنها یک بنای متعلق به ایران نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی و هنری بشریت است. آسیب به آن، فارغ از اختلافات سیاسی، باید موجب نگرانی همه کشورهایی شود که خود را متعهد به حفاظت از میراث تمدنی جهان می‌دانند.

۴. کنیسه رفیع‌نیا؛ حفاظت از میراث همه ادیان

در هفتم آوریل ۲۰۲۶، کنیسه رفیع‌نیا در تهران در جریان حمله اسرائیل به ساختمانی در نزدیکی آن بطور کامل تخریب شد. ارتش اسرائیل مسئولیت حمله به ساختمان مجاور را پذیرفت. گزارش تایمز آو اسرائیل این موضوع و اظهارات ارتش اسرائیل را ثبت کرده است.[۱۰]

کنیسه رفیع‌نیا از کنیسه‌های قدیمی و شناخته‌شده جامعه یهودیان تهران است. حفاظت از آن، همانند حفاظت از مسجد، کلیسا و دیگر اماکن مقدس، بخشی از مسئولیت جهانی در پاسداری از تنوع فرهنگی و دینی است. هیچ منازعه سیاسی یا نظامی نباید حفاظت از اماکن مذهبی را به موضوعی فرعی تبدیل کند.

۵. پیشنهاد عملی به مجمع تمدن‌های کهن

با توجه به ریاست ایتالیا بر مجمع در سال ۲۰۲۶، پیشنهاد می‌شود اعضا موضوع تهدیدهای علیه تمدن ایران را در دستور کار رسمی نشست وزارتی قرار دهند و «بیانیه رم در حمایت از میراث تمدنی ایران و محکومیت گفتمان نابودی تمدن‌ها» را تصویب کنند. این بیانیه می‌تواند پنج محور عملی داشته باشد:
۱. محکومیت تهدید علیه موجودیت تمدن‌ها: اعلام اینکه تهدید به نابودی یک تمدن یا ملت، با اصول منشور ملل متحد، کرامت انسانی و احترام به میراث بشری ناسازگار است.
۲. تحقیق مستقل درباره حملات به مراکز غیرنظامی: درخواست بررسی بی‌طرفانه حملات میناب و لامرد، انتشار نتایج و پاسخ‌گویی عاملان در چارچوب حقوق بین‌الملل.
۳. حفاظت از آثار تاریخی و اماکن مذهبی: درخواست ارزیابی مستقل خسارت‌های واردشده به کاخ گلستان، کنیسه رفیع‌نیا و دیگر آثار فرهنگی و مذهبی و اتخاذ تدابیر فوری حفاظتی.
۴. تشکیل کارگروه دائمی میراث در مخاصمات: ایجاد سازوکاری با همکاری یونسکو و نهادهای تخصصی برای مستندسازی، پایش و حفاظت اضطراری از میراث فرهنگی در زمان جنگ.
۵. ایجاد صندوق مشترک بازسازی: فراهم‌کردن امکان مشارکت کشورهای عضو در ارزیابی خسارت، تأمین منابع و مرمت آثار آسیب‌دیده.

نتیجه‌گیری

حمایت از میراث تمدنی ایران به معنای دفاع از حق ملت‌ها برای حفظ جان مردم، هویت تاریخی، فرهنگ و میراث خود است. مجمع تمدن‌های کهن نمی‌تواند از یک سو از گفت‌وگوی تمدن‌ها و میراث مشترک بشریت سخن بگوید و از سوی دیگر در برابر تهدید به نابودی یک تمدن، آسیب به آثار تاریخی و حمله به مراکز غیرنظامی سکوت کند. نشست سال ۲۰۲۶ می‌تواند فرصتی باشد تا اعضا نشان دهند که گفت‌وگوی تمدن‌ها صرفاً یک شعار فرهنگی نیست، بلکه تعهدی عملی به صلح، احترام متقابل، حفاظت از غیرنظامیان و پاسداری از میراث مشترک بشریت است. دفاع از میراث تمدنی ایران، دفاع از این اصل بنیادین است که هیچ قدرتی حق ندارد موجودیت تاریخی، فرهنگی و انسانی یک ملت را به ابزار تهدید و فشار تبدیل کند.

منابع و اسناد
۱) اعلامیه آتن، ۲۴ آوریل ۲۰۱۷، وزارت امور خارجه چین: سند تأسیس مجمع و معرفی اعضای بنیان‌گذار.
۲) اعلامیه لیما، ۱۵ دسامبر ۲۰۲۰، وزارت امور خارجه پرو.
۳) وزارت فرهنگ ایتالیا، ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵، اعلام ریاست ایتالیا بر مجمع در سال ۲۰۲۶.
۴) متن سخنرانی مارکو روبیو در آتن، ۷ اکتبر ۲۰۲۶: متن سخنرانی روبیو در آتن⁠؛ گزارش رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی درباره محتوای سخنرانی و مواضع او درباره ایران: گزارش RFE/RL از سخنرانی روبیو⁠؛ گزارش CBS: گزارش CBS از سخنرانی روبیو⁠.
۵) رویترز، ۷ آوریل ۲۰۲۶، گزارش تهدید ترامپ درباره نابودی یک تمدن کامل در ایران.
۶) دیده‌بان حقوق بشر، ۷ مارس ۲۰۲۶، گزارش حمله به مدرسه میناب.
۷) هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل، سند A/HRC/63/61، گزارش مربوط به حمله به مجموعه ورزشی لامرد.
۸) یونسکو، ۲ مارس ۲۰۲۶، بیانیه درباره آسیب به کاخ گلستان.
۹) گاردین، ۱۲ مارس ۲۰۲۶، گزارش خسارت به کاخ گلستان و دیگر آثار تاریخی ایران.
۱۰) تایمز آو اسرائیل، ۷ آوریل ۲۰۲۶، گزارش آسیب به کنیسه رفیع‌نیا و توضیح ارتش اسرائیل درباره حمله به ساختمان مجاور.