تصمیم ایران برای لغو محدودیت خودخواسته بُرد موشک‌های بالستیک، یکی از مسائلی است که در هفته گذشته به‌شدت مورد توجه تحلیلگران سیاسی و نظامی قرار گرفت. در همین چارچوب اندیشکده مطالعات امنیت دفاعی آسیا در روزهای اخیر با انتشار گزارشی در این مورد، به بررسی زمینه‌ها و پیامدهای این تصمیم جدید تهران بر تحولات سیاسی و نظامی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای پرداخته که در اینجا به برخی از نکات برجسته ارائه شده در این گزارش می‌پردازیم.
محدودیت خودخواسته موشکی ایران
اندیشکده امنیت دفاعی آسیا تحلیل خود از این موضوع را با نقل قولی از سرتیپ حسین محبی در زمینه برداشته شدن محدودیت خودخواسته برد موشک‌های بالستیک ایران آغاز می‌کند. بر این اساس، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تأکید می‌کند برد موشک‌های بالستیک ایران دیگر در محدوده ۲هزار کیلومتر باقی نخواهد ماند، هر چند وی محدودیتی برای برد جدید موشکی ایران نیز تعیین نمی‌کند. تحلیلگران این اندیشکده چنین تحولی را با دو پس‌زمینه پیوند می‌دهند؛ نخست، دستور حضرت آیت‌الله العظمی سیدمجتبی خامنه‌ای برای ضرورت پاسخ مؤثر و بدون محدودیت جغرافیایی به هرگونه تهاجم و دوم، دستور ایشان برای به‌روزرسانی فهرست اهداف و دارایی‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی به منظور اقدامات تلافی‌جویانه علیه کشورهایی که در حمله به ایران مشارکت می‌کنند.
اما در مورد تاریخچه این محدودیت خودخواسته باید گفت تعیین این سقف برد موشکی رسماً در اکتبر ۲۰۱۷ و از سوی فرمانده وقت سپاه پاسداران و براساس سیاست‌های رهبری ایران اعلام شد. آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای نیز بعدها تأیید کردند با وجود فشارهای داخلی برای توسعه سلاح‌های با برد ۴ تا ۵هزار کیلومتری، برد را ۲هزار کیلومتر نگه داشته و فواصلی را که تهدید دشمنان اولیه را ممکن می‌کند، در اولویت قرار داده‌اند. ارائه سقف درواقع پیامی عامدانه به اروپا و در راستای مهار هزینه‌های دیپلماتیک تهدید پایگاه‌های اسرائیل و آمریکا در خاورمیانه بود؛ اگر چه در این برد تعیین شده هم بخشی از قلمرو اروپایی از لحاظ نظری در دسترس قرار داشت. با انتقال رهبری از آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای به آیت‌الله العظمی سیدمجتبی خامنه‌ای پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل در فوریه امسال، کفه ترازو به نفع فرایندی معکوس سنگین شد، چرا که جانشین ایشان محدودیتی را که پدرشان باوجود خواست سپاه پاسداران حفظ کرده بودند، عملاً کنار گذاشتند. این انتخاب جدید، گزینه‌ها را برای نیروهای هوافضای سپاه گسترش می‌دهد و تهران می‌تواند از سیاست بازنگری شده برای افزایش انتظارات تلافی‌جویانه در فواصل دورتر استفاده کند.
برآورد توانایی‌های موشکی ایران
تحلیلگران اندیشکده مطالعات امنیت دفاعی آسیا برای برآورد توانایی بالفعل ایران در راستای این تغییر مهم بُرد موشکی، به گزارش‌های ارسال شده در ماه مارس سال جاری در زمینه حمله موشکی ایران به پایگاه دیگوگارسیا در اقیانوس هند اشاره می‌کنند؛ پایگاهی که در فاصله ۳هزار و ۸۰۰ تا ۴هزار کیلومتری ایران قرار دارد. شواهد نشان می‌دهد ایران حداقل دو پرتاب موشکی به سمت این پایگاه‌ها انجام داده که ظاهراً یکی پیش از رسیدن به هدف سقوط کرده و دیگری هم توسط ناوگان آمریکایی رهگیری شده است.
مشخص نمی‌شود موشک‌ها دقیقاً چه مسافتی را تا سقوط یا رهگیری طی کرده‌اند، اما این موضوع را می‌توان نشان‌دهنده وسعت تلاش ایران تلقی کرد. یک موشک خرمشهر ۴ اصلاح شده که کلاهک سبک‌تری حمل می‌کند، می‌تواند شرایطی را برای برد بیشتر فراهم کند، چرا که کاهش جرم محموله می‌تواند برد را افزایش دهد. شواهد آینده از چندین پرواز موفق در فواصل مشابه با پایگاه گارسیا، برای برنامه‌ریزان اروپایی اهمیت بیشتری خواهد داشت، به‌ویژه اگر دقت و قابلیت لازم برای به خطر انداختن زیرساخت‌های نظامی در درگیری‌های مکرر را نشان دهد.
پیامدهای این تحول بر معادلات نظامی
متخصصان نظامی اندیشکده به بررسی پیامدهای این تحول بر وضعیت نظامی کشورها و مناطق جغرافیایی مختلف توجه نشان می‌دهند. بر این اساس برای دولت‌های حاشیه خلیج‌فارس که میزبان نیروهای آمریکایی هستند، این تغییر رویکرد دگرگونی چندانی در مواجهه فوری آن‌ها ایجاد نخواهد کرد، زیرا پایگاه‌های نظامی در محدوده برد موشکی قبلی ایران قرار داشته‌اند. فشار بر مراکز پشتیبانی دوردست می‌تواند تقویت و تأمین مجدد این کشورها را با پیچیدگی بیشتری روبه‌رو کند.
برای ایالات متحده تهدید بالقوه گسترده‌تر برای پایگاه‌های خارجی می‌تواند تقاضا برای دفاع موشکی، پراکندگی و ترتیبات جایگزین برای استقرار در اروپا و اقیانوس هند را افزایش دهد و از منابعی که برای ادامه عملیات در خاورمیانه لازم است، مصرف کند. برای ایالات متحده و بریتانیا دیگوگارسیا اهمیت دارد، زیرا هواپیماها و تدارکات مستقر در خارج از خلیج‌فارس می‌توانند عملیات خود را در شرایطی که تأسیسات نزدیک‌تر به ایران تحت فشار قرار دارند، حفظ کنند. در نهایت این تحول ارتباطی مستقیم با نحوه ارزیابی کشورهای اروپایی از جنگ دارد، به‌خصوص که سقف قدیم برد موشکی پیام سیاسی عامدانه به این کشورها تلقی می‌شد. اروپا پیش از هرگونه تغییر تأیید شده در برد موشکی ایران، با ضرورت تغییر برنامه‌ریزی برای تشدید تنش مواجه است. تأثیر امنیتی این مسئله به آن بستگی خواهد داشت که آیا ایران می‌تواند قابلیت حمله متعارف قابل اطمینان علیه پایگاه‌هایی که نیروهای متحد [ناتو] را در میدان نگه می‌دارند، حفظ کند یا خیر.
خبرنگار: میراحمدرضا مشرف