ایفای نقش در یک مجموعه اپیزودیک، فرصتی محدود برای معرفی شخصیت و نمایش فراز و فرود‌های احساسی او در اختیار بازیگر قرار می‌دهد؛ فرصتی که نیازمند شناخت دقیق کاراکتر و توجه به جزئیات رفتاری است. محسن صفری در اپیزود محیط‌بان سریال «آقای قاضی»، تلاش کرده است تصویری از مردی با روحیه داش‌مشتی، مرام رفاقتی و تعصب عمیق نسبت به محیط‌زیست ارائه دهد؛ شخصیتی که در کنار ایستادگی در برابر شکارچیان غیرقانونی، مظلومیت و رنج‌های یک محیط‌بان را نیز به نمایش می‌گذارد. او در گفت‌و‌گو با میزان از چگونگی شکل‌گیری این نقش، تمرین‌های پیش از تصویربرداری، طراحی لحظات احساسی و چالش‌های بازی مقابل برخی از بازیگران این اپیزود سخن گفته است.
- از دستگیری شکارچیان تا شکل‌گیری یک پرونده قضایی
- محیط‌بانی با مرام لوتی‌گری و تعصب به طبیعت
- تجربه‌های شخصی و ۱۲ جلسه تمرین برای شناخت محیط‌بان‌ها
- فاصله میان شخصیت واقعی صفری و کاراکتر داستان
- از شیوه راه رفتن تا نگاه‌های آمیخته به خشم و اندوه
- طراحی گریه پایانی؛ احساسی که باید از ابتدا شکل می‌گرفت
- انتقاد صفری از شیوه بازی برخی بازیگران مقابلش
- فرصت محدود شخصیت‌پردازی در دنیای اپیزودیک
- بهزاد خلج؛ انتخابی متناسب با اقتدار و کاریزمای قاضی
بازیگری در یک مجموعه اپیزودیک، به‌ویژه اثری که هر قسمت آن روایتگر داستانی مستقل و متکی بر شخصیت‌های تازه است، فرصت‌ها و محدودیت‌های متفاوتی را پیش روی بازیگر قرار می‌دهد. در چنین ساختاری، بازیگر باید در زمانی محدود، گذشته، روحیات، انگیزه‌ها و موقعیت شخصیت را برای مخاطب قابل‌درک کند؛ بدون آنکه امکان شخصیت‌پردازی تدریجی و طولانی‌مدت در اختیار داشته باشد.
در سریال «آقای قاضی» نیز که روایت پرونده‌های قضایی و اختلافات اجتماعی را در قالب قسمت‌های مستقل دنبال می‌کند، این ویژگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
یکی از شخصیت‌هایی که در این مجموعه با موقعیتی پیچیده و مسیری احساسی روبه‌رو می‌شود، محیط‌بانی است که پس از درگیری با شکارچیان غیرقانونی، درگیر ماجرایی قضایی می‌شود. محسن صفری، بازیگر این نقش، برای نزدیک شدن به شخصیت از تجربه‌های شخصی، شناخت قبلی خود از محیط‌بان‌ها و تمرین‌های متعدد بهره گرفته است. او در این گفت‌و‌گو که با خبرگزاری میزان انجام داده است از شیوه شکل‌گیری این کاراکتر، جزئیات اجرای نقش، طراحی لحظات احساسی و دشواری‌های تعامل با بازیگران مقابل خود می‌گوید.
از دستگیری شکارچیان تا شکل‌گیری یک پرونده قضایی
صفری درباره موقعیتی که شخصیت محیط‌بان در داستان با آن مواجه می‌شود، توضیح داد: در این قصه نقش یک محیط‌بان را بازی می‌کردم که دو شکارچی غیرقانونی را دستگیر کرده بود. این دو نفر در جریان ماجرا به او حمله می‌کنند و محیط‌بان برای دفاع از خودش مجبور به استفاده از اسلحه می‌شود. او دو تیر شلیک می‌کند، اما هنگام شلیک گلوله دوم، برای صحبت کردن با دوستش برمی‌گردد و در همین لحظه گلوله به کمر یکی از شکارچیان برخورد می‌کند و او دچار آسیب جدی و قطع نخاع می‌شود. پس از این اتفاق، شکارچیان از او شکایت می‌کنند و خواستار دریافت دیه می‌شوند.
محیط‌بانی با مرام لوتی‌گری و تعصب به طبیعت
وی با اشاره به ویژگی‌های رفتاری این کاراکتر افزود: با یک آدم داش‌مشتی و لوتی‌مسلک مواجه بودیم که در عین حال تعصب و علاقه زیادی به محیط‌زیست داشت. این ویژگی در دیالوگ‌های شخصیت هم کاملاً دیده می‌شد. برای مثال، جایی می‌گوید: «من اگه بتونم بچه‌مو سر ببرم، می‌تونم آهو هم سر ببرم.» این جمله نشان‌دهنده میزان علاقه و حساسیت او نسبت به حیوانات و طبیعت است.
در بخش دیگری از دیالوگ‌ها نیز به موضوع پهپاد‌هایی اشاره می‌کند که دشمن مردم ایران هستند و تأکید دارد شکارچیان غیرقانونی هم دشمن حیوانات ایران‌اند. در مجموع، با شخصیتی روبه‌رو بودیم که در کنار روحیه رفاقتی و مرام خاص خودش، نسبت به حفظ محیط‌زیست تعصب زیادی داشت.
تجربه‌های شخصی و ۱۲ جلسه تمرین برای شناخت محیط‌بان‌ها
این بازیگر درباره منابعی که برای شناخت دقیق‌تر شخصیت در اختیار داشته است، گفت: بخشی از این شناخت به تجربه شخصی خودم برمی‌گردد. یک رگم مازندرانی و یک رگم لر است و به همین دلیل از گذشته با محیط‌بان‌ها آشنایی و ارتباط زیادی داشته‌ام. پدرم اصالتاً بهشهری است، با منطقه میانکاله آشنایی زیادی دارم و بسیار با این افراد نشست‌وبرخاست کرده‌ام و تا حدودی روحیات و ویژگی‌هایشان را می‌شناسم. از طرف دیگر، آقای مهرگان هم در جلسات درباره شخصیت محیط‌بان‌ها و نوع نگاه آنها به طبیعت توضیحاتی می‌دادند.
صفری با اشاره به روحیه خاص محیط‌بان‌ها ادامه داد: محیط‌بان‌ها گاهی تعصب بسیار زیادی نسبت به طبیعت دارند و ممکن است با صراحت بگویند اگر کسی بخواهد به حیوانی شلیک کند، حتی به قیمت به خطر افتادن جان خودشان هم اجازه چنین کاری را نمی‌دهند. این میزان از تعصب و پایبندی به وظیفه برایشان اهمیت زیادی دارد. شناخت این ویژگی‌ها برای اجرای نقش ضروری بود؛ چون قرار نبود صرفاً یک فرد با شغل محیط‌بانی را به تصویر بکشم، بلکه باید نوع نگاه و احساس مسئولیت او نسبت به طبیعت هم در رفتار و گفتارش دیده می‌شد.
وی درباره نقش جلسات تمرین در رسیدن به شخصیت اظهار کرد: در کنار توضیحات اولیه، جلسات تمرینی متعددی هم برگزار کردیم. حدود ۱۲ جلسه تمرین داشتیم و خود آقای مهرگان نیز در این جلسات حضور پیدا می‌کردند. توضیحات ایشان درباره ویژگی‌های محیط‌بان‌ها، اصلاحاتی که در اجرا و شیوه بیان دیالوگ‌ها انجام شد و البته تجربه شخصی‌ام از ارتباط با این افراد، در شکل‌گیری نهایی شخصیت بسیار مؤثر بود.
این بازیگر مهم‌ترین ویژگی‌هایی را که تلاش کرده بود از محیط‌بان‌های واقعی به کاراکتر منتقل کند، تعصب نسبت به محیط‌زیست و روحیه رفاقتی آنها دانست و گفت: مهم‌ترین چیزی که از این افراد به شخصیت آوردم، همان تعصب نسبت به محیط‌زیست و روحیه رفاقتی و بامعرفت آنها بود. محیط‌بان‌هایی که می‌شناسم، در روابط انسانی و رفاقت بسیار آدم‌های خوبی هستند. طبیعت و ارتباط با محیط‌زیست، روحیه انسان‌ها را به شکل دیگری پرورش می‌دهد. این افراد معمولاً بخشنده‌اند و نوعی مرام و معرفت در رفتارشان دیده می‌شود. همان تعبیر معروف که می‌گوید «بخشندگی عمّ الفضائل است» را می‌توان در روحیه آنها مشاهده کرد. تلاش کردم این بخشندگی، لوتی‌مسلکی و تعصب نسبت به طبیعت را که در دنیای واقعی وجود دارد، وارد شخصیت کنم.
فاصله میان شخصیت واقعی صفری و کاراکتر داستان
صفری درباره نسبت میان ویژگی‌های شخصی خودش و خصوصیات کاراکتر نیز بیان کرد: در بعضی ویژگی‌ها به خودم نزدیک بود و در بخش‌هایی هم تفاوت داشت. برای مثال، این شخصیت در برخی موقعیت‌ها کوتاه می‌آید، در حالی که معمولاً به این راحتی از مواضعم عقب‌نشینی نمی‌کنم. با این حال، از نظر معرفت، رفاقت و روحیه لوتی‌گری تا حدودی به من نزدیک بود؛ البته نه با همان شدت و حدتی که در شخصیت داستان می‌بینیم. محیط‌زیست ایران برای خود من نیز اهمیت زیادی دارد و نسبت به آن احساس مسئولیت و علاقه دارم.
از شیوه راه رفتن تا نگاه‌های آمیخته به خشم و اندوه
او یکی از نکات مهم در اجرای این نقش را توجه به جزئیات رفتاری دانست و گفت: نخستین موضوع، تمرین‌های زیادی بود که برای رسیدن به شخصیت انجام دادم. در کنار آن، سعی کردم حتی در جزئیاتی مانند راه رفتن و نگاه کردن نیز ویژگی‌های این کاراکتر را در نظر بگیرم. برای مثال، با اینکه در صحنه پابند نداشتم، تلاش می‌کردم نوع راه رفتنم به شکلی باشد که مخاطب احساس کند این فرد مدت زیادی با پابند درگیر بوده و شرایط سختی را پشت سر گذاشته است. برایم مهم بود که شرایط جسمی و روحی شخصیت تنها در دیالوگ‌ها توضیح داده نشود و بتوان آن را در رفتار و حرکات او هم مشاهده کرد.
وی درباره طراحی نگاه و واکنش‌های شخصیت در مواجهه با شکارچیان غیرقانونی افزود: در نگاه شخصیت نیز سعی کردم تنفر و ناراحتی او از شکارچیانی را که به محیط‌زیست آسیب می‌زنند، نشان بدهم. برای فردی که زندگی و هویتش به طبیعت گره خورده، چنین اتفاقی بسیار دردناک است. از طرف دیگر، می‌خواستم مظلومیت محیط‌بان‌ها را هم به تصویر بکشم؛ چراکه این افراد در بسیاری از موقعیت‌ها با مشکلات و شرایط دشواری روبه‌رو هستند و کمتر به زحمات و آسیب‌هایی که متحمل می‌شوند توجه می‌شود.
طراحی گریه پایانی؛ احساسی که باید از ابتدا شکل می‌گرفت
صفری درباره طراحی مسیر احساسی کاراکتر و رسیدن به گریه پایانی او توضیح داد: برای رسیدن به آن حس، تلاش کردم گریه شخصیت را از پایان قصه در ذهنم طراحی کنم و به‌تدریج آن را به لحظات قبل برسانم. حتی به این فکر کرده بودم که کلوزآپ‌های ابتدایی، میانی و پایانی گریه باید چه تفاوت‌هایی داشته باشند تا مخاطب بتواند روند شکل‌گیری احساسات را دنبال کند. در واقع، نمی‌خواستم گریه صرفاً یک واکنش لحظه‌ای باشد، بلکه باید نتیجه تمام فشار‌ها و اتفاقاتی می‌بود که شخصیت در طول داستان تجربه کرده است.
این بازیگر با اشاره به واکنش عوامل پشت صحنه به یکی از لحظات احساسی اجرا خاطرنشان کرد: در یکی از صحنه‌ها دو بار جمله «خدا جای حق نشسته» را بیان می‌کنم. وقتی برداشت اول تمام شد، چون قرار بود صحنه یک بار از روبه‌رو و بار دیگر از پشت گرفته شود، تعدادی از همکارانی که پشت صحنه نشسته بودند، نزد من آمدند و گفتند وقتی این جمله را بیان کردم، اشکشان درآمده است. این واکنش برایم بسیار ارزشمند بود؛ چراکه نشان می‌داد احساس آن لحظه توانسته به دیگران هم منتقل شود.
انتقاد صفری از شیوه بازی برخی بازیگران مقابلش
صفری در بخش دیگری از صحبت‌هایش به یکی از چالش‌های تجربه‌شده در جریان ضبط این اپیزود اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلاتی که در جریان کار با آن مواجه شدم، نحوه بازی برخی از بازیگران مقابلم بود. به‌خصوص بازیگری که نقش شاهد را بر عهده داشت، درک درستی از شیوه تعامل در بازیگری نداشت. یکی از اصول مهم بازیگری این است که بازیگر به طرف مقابل خود فرصت بدهد دیالوگش را بیان کند و واکنش طبیعی شکل بگیرد. وقتی دو بازیگر مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند، باید به شکلی تعامل کنند که مخاطب احساس کند آنها واقعاً در حال گفت‌و‌گو هستند، نه اینکه صرفاً دیالوگ‌های از پیش نوشته‌شده را بیان می‌کنند.
وی با انتقاد از این شیوه تعامل ادامه داد: متأسفانه برداشت نادرست از شیوه بازیگری در برخی لحظات باعث شد به کیفیت این اپیزود لطمه وارد شود. این قسمت ظرفیت زیادی داشت تا به یکی از بهترین قسمت‌های مجموعه تبدیل شود، ولی در بعضی صحنه‌ها شرایط آن‌طور که باید پیش نرفت. این مسئله حتی روی فضای پشت صحنه هم تأثیر گذاشته بود و تعدادی از عوامل از وضعیت پیش‌آمده رضایت نداشتند. تعامل و شنیدن دیالوگ‌های بازیگر مقابل، بخش بسیار مهمی از بازیگری است و اگر این اتفاق به‌درستی رخ ندهد، باورپذیری صحنه آسیب می‌بیند.
فرصت محدود شخصیت‌پردازی در دنیای اپیزودیک
این بازیگر با اشاره به تفاوت‌های بازیگری در آثار اپیزودیک و مجموعه‌های داستان‌محور، محدودیت زمان را یکی از مهم‌ترین دشواری‌های کار دانست و اظهار کرد: در یک سریال دنباله‌دار، شخصیت در قسمت‌های مختلف فرصت دارد خودش را به مخاطب معرفی کند، تغییر کند و ابعاد تازه‌ای از وجودش را نشان دهد. در «آقای قاضی» چنین فرصتی محدودتر است و بازیگر باید در مدت کوتاهی به اصل داستان برسد. به همین دلیل، شخصیت باید ویژگی‌های مشخص و قابل‌فهمی داشته باشد تا مخاطب در همان دقایق ابتدایی بتواند او را بشناسد و با شرایطش ارتباط برقرار کند.
صفری در عین حال به یکی از امتیاز‌های این ساختار اشاره کرد و گفت: یکی از مزیت‌های کار اپیزودیک این است که بازیگر در طول یک قسمت فرصت دارد شخصیت را از نقطه شروع به‌تدریج پیش ببرد، به اوج برساند و مسیر احساسی مشخصی برایش طراحی کند. از این نظر دست بازیگر تا حدودی باز است و می‌تواند فراز و فرود‌های شخصیت را در همان قسمت به نمایش بگذارد. با این حال، نمی‌توان به همان اندازه که در سریال‌های داستان‌محور فرصت وجود دارد، شخصیت‌پردازی مفصل انجام داد. همین مسئله باعث می‌شود بازیگر از همان ابتدا با استفاده از لحن، نگاه، نوع حرکت و رفتار، شخصیت را به مخاطب معرفی کند.
بهزاد خلج؛ انتخابی متناسب با اقتدار و کاریزمای قاضی
وی درباره تجربه حضور در فصل سوم و تفاوت آن با دو فصل قبلی مجموعه نیز گفت: از نظر ساختار و محتوا تفاوت خاصی میان این فصل و فصل‌های گذشته احساس نکردم. با این حال، انتخاب بازیگر نقش قاضی در موفقیت مجموعه اهمیت زیادی داشت. بهزاد خلج از نظر ویژگی‌های شخصیتی و نوع حضورش، تناسب قابل‌توجهی با این نقش دارد. او کاریزمای خاصی دارد و شیوه بازی‌اش به شکلی است که برای ایفای نقش قاضی بسیار مناسب به نظر می‌رسد.
صفری در توضیح بیشتر این ویژگی‌ها خاطرنشان کرد: بهزاد خلج دیالوگ‌ها را با عجله و شتاب بیان نمی‌کند و با تأمل و طمأنینه پیش می‌رود. قاضی شخصیتی است که برای نشان دادن اقتدار خود نیازی به عصبانیت و بالا بردن صدا ندارد. او از جایگاه قدرتمندی به مسائل نگاه می‌کند و گاهی حتی با یک امضا، یک نگاه یا لبخند می‌تواند طرف مقابل را متوجه موقعیت خود کند. مهم‌تر از آن، دیالوگ‌های بازیگر مقابلش را با دقت می‌شنود و بعد واکنش نشان می‌دهد. این ویژگی در باورپذیری فضای دادگاه بسیار مؤثر است.
این بازیگر در پایان تأکید کرد که مجموعه ویژگی‌های رفتاری، کاریزما و تسلط بازیگر نقش قاضی در شکل‌گیری فضای داستان اهمیت زیادی دارد و جایگزینی چنین بازیگری به انتخاب فردی نیازمند است که بتواند مجموعه این خصوصیات را در اجرا بازآفرینی کند.