روی نقشه تنها چند کیلومتر عرض دارد، اما در عمل، شریان حیاتی اقتصاد جهان است. با تصاعد تنشها در دریای سرخ، فلج شدن بابالمندب نه فقط تجارت میان شرق و غرب، بلکه کل زنجیره تامین را به حاشیه بحران رانده است.
جنگ میان ایران و آمریکا، حملات متقابل به زیرساختهای نظامی، تشدید درگیریها در دریای سرخ و هشدارهای انصارالله یمن درباره هدف قرار دادن کشتیها، بار دیگر نگاهها را به یکی از حساسترین گلوگاههای دریایی جهان معطوف کرده است؛ تنگه بابالمندب. گذرگاهی باریک که شاید روی نقشه تنها چند کیلومتر عرض داشته باشد، اما در عمل یکی از شریانهای اصلی تجارت، انرژی و حملونقل بینالمللی محسوب میشود.
در روزهای اخیر، همزمان با افزایش تنشها و حملات به اهداف سعودی و تهدید کشتیهای مرتبط با آمریکا و اسرائیل، بسیاری از رسانههای معتبر غربی از سناریویی سخن گفتهاند که تا چندی پیش بیشتر شبیه یک فرضیه بود؛ اختلال یا حتی بسته شدن بابالمندب. بررسی گزارشهای رویترز، فایننشال تایمز و نهادهای بینالمللی نشان میدهد نگرانی اصلی آنها صرفاً یک بحران نظامی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی آن است؛ بحرانی که میتواند زنجیره تأمین جهانی را مختل کرده و موج تازهای از تورم و افزایش قیمت انرژی را رقم بزند.
شاهرگ تجارت میان آسیا و اروپا
بابالمندب حلقه اتصال دریای سرخ به خلیج عدن و اقیانوس هند است؛ مسیری که کانال سوئز را به آبهای آزاد متصل میکند. هر کشتی که بخواهد از آسیا به اروپا یا بالعکس حرکت کند، در اغلب موارد ناچار است از این گذرگاه عبور کند.
به همین دلیل، هرگونه ناامنی در این منطقه فقط کشورهای اطراف دریای سرخ را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه آثار آن در بنادر اروپا، پالایشگاههای آسیا و بازارهای جهانی نیز احساس میشود. تجربه ماههای گذشته نیز نشان داده که حتی کاهش امنیت در این مسیر، کافی است تا شرکتهای بزرگ کشتیرانی برنامههای خود را تغییر دهند.
چرخش اجباری کشتیها
اولین اثر بحران، معمولاً نه در بازار نفت، بلکه روی نقشه حرکت کشتیها دیده میشود.
خبرگزاری رویترز در گزارشی در روز ۲۲ ژوئیه نوشت که پس از تشدید تهدیدهای انصارالله، شمار بیشتری از کشتیهای تجاری مسیر خود را از دریای سرخ تغییر داده و به جای عبور از بابالمندب، مسیر طولانی دماغه امیدنیک در جنوب آفریقا را انتخاب کردهاند.
این تصمیم اگرچه امنیت بیشتری برای کشتیها ایجاد میکند، اما هزینه سنگینی دارد؛ سفرها بین ۱۰ تا ۱۵ روز طولانیتر میشود، مصرف سوخت افزایش مییابد و ظرفیت ناوگان جهانی نیز کاهش پیدا میکند. نتیجه این روند، افزایش هزینه حمل کالا و تأخیر در رسیدن محمولههاست.
فلج شدن زنجیره تامین
همه کالاهایی که از شرق آسیا راهی اروپا هستند، از قطعات خودرو گرفته تا لوازم الکترونیکی، پوشاک و مواد اولیه صنایع، به سرعت و نظم زنجیره حملونقل وابستهاند.
هر روز تأخیر، میلیونها دلار هزینه اضافی برای شرکتهای حملونقل و تولیدکنندگان ایجاد میکند. تجربه بحران دریای سرخ در سالهای گذشته نیز نشان داد که تغییر مسیر کشتیها به سرعت باعث کمبود کانتینر، افزایش کرایه حمل و بالا رفتن قیمت کالاها در بازارهای مقصد میشود.
از همین رو، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی معتقدند ادامه ناامنی در بابالمندب میتواند موج تازهای از فشارهای تورمی را به اقتصاد جهانی تحمیل کند.
جهش قیمت نفت
بازار انرژی معمولاً سریعتر از هر بخش دیگری به تحولات ژئوپلیتیکی واکنش نشان میدهد.
رویترز در گزارش ۲۰ ژوئیه خود با استناد به تحلیلگران بازار انرژی نوشت که اگر بابالمندب برای مدت قابل توجهی مسدود شود، قیمت نفت میتواند تا محدوده ۱۱۵ تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد. دلیل این موضوع تنها کاهش عرضه نیست، بلکه افزایش هزینه حمل، بیمه و ریسک فعالیت نفتکشها نیز در قیمت نهایی نفت اثرگذار است.
در گزارش دیگری که ۲۴ ژوئیه منتشر شد، رویترز اعلام کرد قیمت برخی محمولههای نفت فیزیکی با تشدید بحران دریای سرخ به نزدیکی ۱۱۰ دلار رسیده و بازار نسبت به ادامه ناامنی در این مسیر واکنش نشان داده است.
بحران در صنعت بیمه
وقتی از بحران دریایی صحبت میشود، اغلب نگاهها به نفت و تجارت معطوف است؛ اما یکی از مهمترین هزینهها در بخش بیمه ایجاد میشود.
روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی در ۲۴ ژوئیه نوشت که برخی بیمهگران بازار لویدز لندن پوشش بیمه جنگی برای کشتیهای مرتبط با عربستان و مسیر دریای سرخ را محدود کردهاند. افزایش ریسک باعث شده حق بیمه کشتیها به شکل محسوسی افزایش پیدا کند و حتی برخی شرکتهای بیمه حاضر نباشند همه مسیر را پوشش دهند.
این افزایش هزینه، در نهایت به قیمت تمامشده کالاها و انرژی منتقل میشود؛ حتی اگر هیچ کشتیای هدف حمله قرار نگیرد.
تهدید مستقیم درآمدهای ریاض
برخلاف تصور عمومی، تهدید بابالمندب فقط متوجه کشتیهای غربی نیست.
بخش مهمی از صادرات نفت عربستان از طریق بندر ینبع در ساحل دریای سرخ انجام میشود. هرگونه اختلال در این مسیر، توان صادراتی ریاض را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و هزینه انتقال نفت به بازارهای آسیایی و اروپایی را افزایش میدهد.
به همین دلیل، امنیت بابالمندب برای عربستان تنها یک مسئله نظامی نیست؛ بلکه مستقیماً با درآمدهای نفتی این کشور گره خورده است.
چرا غرب نگران است؟
تجربه سالهای اخیر نشان داده اقتصاد جهانی بیش از هر زمان دیگری به امنیت گلوگاههای دریایی وابسته است. اگر تنگه هرمز، شریان انتقال انرژی جهان محسوب میشود، بابالمندب نیز شاهراه تجارت میان شرق و غرب است. اختلال در هر یک از این دو مسیر، تنها یک بحران منطقهای ایجاد نمیکند، بلکه آثار آن از بورسهای انرژی گرفته تا فروشگاههای اروپا و کارخانههای آسیا قابل مشاهده خواهد بود.
به همین دلیل، هشدارهای اخیر رسانههای معتبر بینالمللی را باید فراتر از پوشش یک درگیری نظامی دانست. گزارشهای رویترز و فایننشال تایمز نشان میدهد نگرانی اصلی غرب، پیامدهای اقتصادی این بحران است؛ پیامدهایی که از افزایش قیمت نفت و بیمه کشتیها آغاز میشود و میتواند به اختلال در زنجیره تأمین، افزایش تورم و فشار بر اقتصاد جهانی بینجامد. بابالمندب امروز تنها یک تنگه نیست؛ گرهی راهبردی است که امنیت آن، مستقیماً با ثبات اقتصاد جهان پیوند خورده است.