تهران و معادله هزینهسازی؛ تلاش برای وادار کردن واشنگتن به عقبنشینی
چرا کاخ سفید پس از انتخابات میاندورهای میان جنگ، محاصره دریایی و دیپلماسی سرگردان مانده است؟ ولی نصر از تاکتیک «قورباغه آبپز» تهران پرده برمیدارد؛ راهبردی بدون شوک ناگهانی اما فرسایشی که از بازار انرژی تا معادلات کنگره آمریکا را تحت تأثیر قرار داده و حالا این پرسش سرنوشتساز را پیش روی دونالد ترامپ گذاشته که آیا هزینه ادامه تقابل از توان واشنگتن فراتر رفته است؟
فرارو– ولی نصر، استاد روابط بین الملل دانشگاه جان هاپکینز
به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن پالیسی، نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا و افزایش مخالفتهای داخلی با جنگ ایران، این پرسش را مطرح کرده است که آیا راهبرد تهران برای تحمیل هزینههای اقتصادی و سیاسی به دولت دونالد ترامپ به نتیجه رسیده است؟ بر اساس این تحلیل، تهران معتقد است تداوم بیثباتی در بازارهای جهانی میتواند بهتدریج محاسبات سیاسی غرب را تغییر دهد و حتی در آینده نقش یک عامل بازدارنده را ایفا کند. این رویکرد راهبرد «قورباغه آبپز» است؛ راهبردی که بهجای وارد کردن یک شوک ناگهانی، با انباشته کردن فشارهای کوچک اما مستمر، هزینههای رویارویی را افزایش میدهد.
بنبست راهبردی واشنگتن؛ نه جنگ، نه توافق
ترامپ همزمان سه مسیر را دنبال میکند: تشدید تنش و درگیری نظامی، اعلام پیروزی و خروج از جنگ یا بازگشت به دیپلماسی. بااینحال، هیچیک از این گزینهها برای واشنگتن بدون هزینه نیست. توافق از مسیر مذاکره مستلزم پذیرش مطالبات ایران است؛ مطالباتی که به گفته نصر، برای دولت آمریکا سنگین هستند. تهران خواهان بازگشت واشنگتن به تفاهمنامه سال گذشته و اجرای آن پیش از ورود به موضوعات دیگر از جمله پرونده هستهای است. در مقابل، ترامپ میخواهد مسئله هستهای در مرکز مذاکرات قرار گیرد تا بتواند آغاز جنگ را توجیه کند.
تشدید تنش نظامی نیز با خطر واکنش گسترده ایران بهویژه در خلیج فارس همراه است؛ واکنشی که میتواند خسارات بیشتری به اقتصاد جهانی وارد کند. ترامپ از سوی رهبران چین، کشورهای عربی و روسیه نیز با این پیام مواجه است که گسترش جنگ به سود هیچیک از طرفهای مهم اقتصاد جهانی نیست.
در نتیجه، واشنگتن فعلاً به محاصره و فشار بر ایران بدون اقدام تعیینکننده نظامی یا دیپلماتیک روی آورده است؛ وضعیتی که آن را نه یک راهبرد پایدار، بلکه نوعی بلاتکلیفی میتوان نامید. محاصره دریایی کامل نیست، ایران همچنان بخشی از نفت خود را صادر میکند و نیروی دریایی آمریکا نیز نمیتواند بدون هزینههای مالی و عملیاتی سنگین، این وضعیت را برای مدتی طولانی حفظ کند. از سوی دیگر، اگر فشار محاصره واقعاً به سطحی برسد که مقامهای آمریکایی وعده میدهند، احتمال تشدید واکنش ایران افزایش خواهد یافت.
انتخابات آمریکا و افزایش فشار برای پایان جنگ
نتایج انتخابات میاندورهای، مخالفت با جنگ را در فضای سیاسی آمریکا آشکارتر کرده است. این مخالفت تنها به افکار عمومی محدود نیست و در داخل حزب جمهوریخواه نیز نگرانیهایی درباره تأثیر ادامه جنگ بر آینده سیاسی این حزب بهویژه انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۸ شکل گرفته است.
این شرایط میتواند فضای بیشتری برای دیپلماسی ایجاد کند. نامه جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، به ایران نشانهای از تغییر احتمالی رویکرد دولت پس از شکست انتخاباتی جمهوریخواهان بود. بااینحال، رفتار ترامپ قابل پیشبینی نیست و احتمال بازگشت به درگیری نظامی همچنان وجود دارد. از نگاه تهران، هزینههای جنگ بهتدریج در عرصه سیاست داخلی آمریکا و حتی کشورهای اروپایی مانند فرانسه و آلمان نمایان شده است. مقامهای ایرانی امیدوار هستند تداوم این فشارها در نهایت دولتهای غربی را به این نتیجه برساند که هزینه سیاسی ادامه جنگ از دستاوردهای احتمالی آن بیشتر است.
تهران به دنبال پیروزی سریع نیست
تأکید میکند که ایران نمیتواند صرفاً با استناد به نتایج انتخابات آمریکا، خود را پیروز جنگ بداند. تهران همچنان باید با ترامپ و تصمیمهای احتمالی او مواجه شود. بااینحال، محاسبه ایران این است که رئیسجمهور آمریکا حتی بدون مواجهه با انتخابات دیگری در کوتاهمدت، نمیتواند پیامدهای جنگ برای میراث سیاسی خود و آینده حزب جمهوریخواه را نادیده بگیرد.
اگر ترامپ وارد جنگی گستردهتر شود و همچنان نتواند ایران را شکست دهد، هزینه سیاسی و ابعاد شکست احتمالی او افزایش خواهد یافت. از این منظر، تهران تلاش میکند با فشار مستمر بر واشنگتن و بهرهگیری از ظرفیت کنگره جدید، مانع گسترش جنگ شود و توافقی مطابق با منافع خود به دست آورد.
همچنین ادعاهای مقامهای آمریکایی درباره تضعیف شدید ایران بر اثر تحریمها و محاصره قانعکننده نیست. فشار اقتصادی بر ایران قابل توجه است، اما نشانه روشنی وجود ندارد که این فشارها توانسته باشند محاسبات سیاسی تهران را تغییر دهند. پیشنهاد ایران در سازمان ملل برای گسترش تفاهمنامه اسلامآباد، با اصلاحاتی به سود تهران، نشان میدهد ایران همچنان بر شروط خود پافشاری میکند. مطالبه ایران برای اجرای هفت پیششرط پیش از ازسرگیری مذاکرات و تضمین امنیت عبور و مرور در تنگه هرمز قابل توجه است.
تنگه هرمز و منطق فرسایش تدریجی
بخش اصلی راهبرد ایران نه لزوماً افزایش ناگهانی قیمت نفت به ۲۰۰ دلار، بلکه حفظ نوسان و نااطمینانی در بازار انرژی است. در محاسبات تهران، اثرگذاری اقتصادی تنها به قیمت نفت محدود نمیشود؛ افزایش هزینه نفت، گاز طبیعی، سوخت هواپیما، گازوئیل و کود شیمیایی، اگر برای مدتی طولانی ادامه یابد، میتواند فشار گستردهای بر اقتصاد جهانی وارد کند.
در روزهای اخیر گزارشهایی درباره هدف قرار گرفتن برخی شناورهای واسطهای که برای انتقال نفت از نفتکشهای داخل خلیج فارس به دریای عمان استفاده میشدند و همچنین افزایش ریسکهای دریایی در تنگه منتشر شده است؛ وضعیتی که در چارچوب تلاش تهران برای بالا بردن هزینه عملیاتی و اقتصادی طرف مقابل تفسیر میشود.
این رویکرد نمونهای از راهبرد «قورباغه آبپز» است: هیچیک از فشارها بهتنهایی برای فروپاشی اقتصاد جهانی کافی نیست، اما انباشته شدن آنها در طول زمان میتواند هزینههای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند. تهران نتایج انتخابات آمریکا را نشانهای از اثرگذاری این رویکرد تلقی میکند.
بازدارندگی در برابر سناریوهای تشدید تنش
درباره گزارشهای اطلاعاتی ادعایی مبنی بر طراحی اقدامات امنیتی در خاک آمریکا تردید وجود دارد. احتمال دارد این گزارشها بخشی از کارزار اطلاعات نادرست برای آمادهسازی افکار عمومی آمریکا جهت بازگشت به جنگ باشند. در عین حال برخی اقدامات را باید در چارچوب بازدارندگی بررسی کرد.
برای نمونه، ادعای سرویسهای اطلاعاتی فرانسه درباره اختلال سایبری در سامانه زنجیره سرد این کشور؛ ادعایی که تهران آن را رد کرده است. همچنین هشدارهای ایران درباره پایگاههای هوایی بریتانیا حامل این پیام است که هرگونه حمله جدید به ایران میتواند دامنهای فراتر از میدان نبرد مستقیم داشته باشد.
در مجموع، ارزیابی این است که تهران در شرایط کنونی بیش از آن که خواهان بازگشت به جنگ باشد، تلاش میکند با افزایش تدریجی هزینههای اقتصادی و امنیتی، واشنگتن را به پذیرش مذاکره بر اساس شروط ایران سوق دهد. بااینحال، این راهبرد با عدم قطعیت جدی روبهرو است.
