تهران- ایرنا- ترجمه نه انتقال بی‌کم‌وکاستِ معنایی ازپیش‌موجود است و نه مجوزی برای بازنویسی بی‌قیدوشرط؛ تلاشی است برای تحقق دوباره رفتارهایی که در متن مبدا، زبان را به رخداد شعر تبدیل کرده‌اند.
انتشار نسخه چینی کتاب Near/Miss اثر چارلز برنشتاین، بهانه‌ای است برای طرح پرسشی فراتر از انتقال شعر از زبانی به زبان دیگر؛ وقتی شعر در رفتارهای زبانی و فرمی خود شکل می‌گیرد، ترجمه چگونه می‌تواند امکان تحقق دوباره آن را در زبانی دیگر فراهم کند؟ مساله فقط این نیست که کلمات چه معنایی دارند یا مترجم چه اندازه به متن مبدا وفادار مانده است. پرسش این است که روابط میان کلمات، نحو، تکرار، شکست سطرها و غیاب‌ها در زبان مقصد چه سرنوشتی پیدا می‌کنند.
در این مقاله، نسخه چینی کتابNear/Miss را بررسی نمی‌کنم؛ در تخصص من نیست، اما انتشار آن، نقطه عزیمتی ست برای بازاندیشی در مساله ترجمه شعر زبان‌محور و نسبت آن با تجربه‌های شعر «متفاوط» فارسی. برای پی‌گرفتن این بحث، به برخی شعرهای برنشتاین و نمونه‌هایی از ترجمه‌ی فارسی آنها می‌پردازم و نشان می‌دهم که این مساله چگونه در خواندن و ترجمه شعر متفاوط فارسی نیز اهمیت پیدا می‌کند.
در شعر زبان‌محور، زبان صرفا ابزاری برای بیان تجربه‌ای از پیش شکل‌گرفته نیست
در شعر زبان‌محور، زبان صرفا ابزاری برای بیان تجربه‌ای از پیش شکل‌گرفته نیست. شعر در جریان کار با زبان پدید می‌آید؛ در روابطی که میان کلمات برقرار می‌شوند، در تغییر مسیر جمله، در تکرار، در شکست نحو و در فاصله‌ای که میان انتظار خواننده و آنچه واقعا در متن رخ می‌دهد ایجاد می‌شود. در چنین شعری، معناها از بیرون به فرم افزوده نمی‌شوند؛ در تعامل با آن شکل می‌گیرند.
این نکته را می‌توان در شعر کوتاه برنشتاین با عنوان «?What Makes a Poem a Poem» دید؛ شعری که در پایان، پاسخ را به عبارتی موجز محدود می‌کند: «.It’s the timing» زمان‌بندی، فقط موضوعی درباره شعر نیست. جایگاه عبارت پایانی و لحظه‌ای که خواننده به آن می‌رسد، در کارکرد آن دخیل است. اگر عبارت را از جایگاهش جدا کنیم یا آن را در قالب توضیحی درباره شعر بازگو کنیم، ممکن است گزاره آن باقی بماند، اما لزوما همان اتفاق در خواندن رخ ندهد.
از این منظر، تحلیل شعر نیز باید میان توضیح محتوای آن و تشریح رفتارهایش تمایز بگذارد. پرسش تنها این نیست که شعر چه می‌گوید؛ باید دید چه عملی در زبان انجام می‌دهد و این عمل چگونه در شکل‌گیری معناها دخالت دارد. چنین تحلیلی البته نمی‌تواند تمام تجربه شعر را به توضیحی نهایی تبدیل کند. هدف آن آشکارکردن روابطی است که خواندن را شکل می‌دهند، نه تقیل شعر به فرمولی برای بازتولید آن.
در شعر«High Tide at Race Point»، برنشتاین مجموعه‌ای از ترکیب‌های نامتعارف را کنار هم قرار می‌دهد: «A commercial with no pitch»، «A beach without sand» ،«A lover without a love» و «A scream without a mouth». این ترکیب‌ها از الگویی مشترک استفاده می‌کنند؛ چیزی معرفی می‌شود و سپس یکی از عناصر مورد انتظار برای تحقق یا تعریف آن حذف می‌شود.
برای داوری درباره یک ترجمه مشخص، باید متن مبدا و مقصد را کنار هم گذاشت و نشان داد که تغییرهای صورت چه اثری بر خواندن می‌گذارند
در عبارت «A commercial with no pitch»، کلمه «pitch» به معنای پیام یا گفتار اقناعیِ فروش است؛ بنابراین، ترکیب را می‌توان چیزی مانند «آگهی‌ای بدون پیام اقناعی» فهمید. در «A beach without sand»، ساحل از عنصری جدا می‌شود که انتظار می‌رود آن را مشخص کند؛ در «A lover without a love»، عاشق بدون عشق باقی می‌ماند؛ و در «A scream without a mouth»، فریاد از دهانی که باید آن را ممکن کند جدا می‌شود.
این عبارت‌ها صرفا فهرستی از تناقض‌ها نیستند. تکرار ساختار نحوی، انتظار مشابهی در خواننده ایجاد و هر بار آن را به شکلی دیگر مختل می‌کند. شعر به‌جای توضیح «فقدان»، آن را در نسبت میان دو جزء هر عبارت اجرا می‌کند. در پایان، «A poem without a text» همین الگو را به خود شعر بازمی‌گرداند؛ شعر از متنی سخن می‌گوید که بنا بر انتظار باید حامل آن باشد، اما از آن محروم شده است.
این پایان را می‌توان در ارتباط با مسئله ترجمه خواند. اگر مترجم فقط معنای هر ترکیب را منتقل کند، اما تکرار نحوی و توالیِ حذف‌ها در ترجمه کارکرد مشابهی نداشته باشند، بخشی از سازوکار شعر تغییر خواهد کرد. در مقابل، بازآفرینی همان سازوکار ممکن است مستلزم تغییرهایی در کلمات یا ساختار جمله باشد. معیار، یکسانی ظاهری نیست؛ پرسش این است که آیا روابطی که شعر از طریق آنها عمل می‌کند در زبان مقصد نیز امکان بروز پیدا می‌کنند یا خیر.
البته این معیار به‌خودی‌خود حکم نمی‌کند که هر ترجمه‌ای با تغییر صورت ظاهری موفق‌تر است. برای داوری درباره یک ترجمه مشخص، باید متن مبدا و مقصد را کنار هم گذاشت و نشان داد که تغییرهای صورت چه اثری بر خواندن می‌گذارند.
در شعر«In Utopia»، برنشتاین می‌نویسد کلمات آواز می‌خوانند و سپس می‌گوید:«I and you is not the same as you and me.» در این جمله، مساله فقط معنای ضمیرها نیست. ترتیب قرارگرفتن «من» و «تو» تغییر می‌کند، اما تغییر ترتیب به جابه‌جایی ساده دو جزء محدود نمی‌ماند. جمله با ساختاری بازی می‌کند که در زبان عادی ممکن است بدیهی یا قابل‌جایگزینی به نظر برسد، اما در اینجا تفاوت ترتیب را برجسته می‌کند.
در ترجمه، حفظ کلمات متن مبدا به‌تنهایی برای انتقال این تفاوت کافی نیست. مترجم باید بررسی کند که زبان مقصد چگونه ترتیب، تاکید و رابطه میان ضمیرها را سازمان می‌دهد
این نکته را می‌توان در نسبت با فرمول «۱+۲ با ۲+۱ برابر نیست» فهمید؛ در محاسبه متعارف، جابه‌جایی دو عدد نتیجه را تغییر نمی‌دهد؛ اما در زبان، جایگاه و ترتیب اجزا همیشه بی‌اثر نیستند. «من و تو» و «تو و من» ممکن است به دو شخص واحد اشاره کنند، اما الزاماً رابطه‌ای یکسان را در گفتار ایجاد نمی‌کنند. شعر این فاصله را به موضوع خود تبدیل می‌کند، بی‌آنکه آن را به توضیحی بیرونی درباره‌ی زبان محدود کند.
در ترجمه، حفظ کلمات متن مبدا به‌تنهایی برای انتقال این تفاوت کافی نیست. مترجم باید بررسی کند که زبان مقصد چگونه ترتیب، تاکید و رابطه میان ضمیرها را سازمان می‌دهد. گاهی ساختار مقصد اجازه می‌دهد همان تقابل با تغییری اندک حفظ شود؛ گاهی نیز برای ساختن اثری مشابه باید از صورت دیگری استفاده کرد. آنچه اهمیت دارد، این است که تفاوت میان دو ترتیب در ترجمه به تفاوتی صرفا ظاهری یا بی‌اثر تبدیل نشود.
در شعر«Thank You for Saying You’re Welcome»، عنوان از عبارتی آشنا و روزمره استفاده می‌کند، اما زنجیره تعارف‌ها و پاسخ‌های متقابل را به وضعیتی تبدیل می‌کند که زبان به خودش بازمی‌گردد. عبارت‌های معمول مکالمه، در اثر تکرار و جابه‌جایی جایگاهشان، از کارکرد صرفا ارتباطی فاصله می‌گیرند و سازوکار پاسخ‌دادن را در معرض توجه قرار می‌دهند.
عبارت‌های معمول مکالمه، در اثر تکرار و جابه‌جایی جایگاهشان، از کارکرد صرفا ارتباطی فاصله می‌گیرند و سازوکار پاسخ‌دادن را در معرض توجه قرار می‌دهند
در چنین وضعیتی، خواننده فقط دریافت‌کننده پیامی بیرون از متن نیست؛ ناچار می‌شود به عادت‌های زبانی خود نیز توجه کند؛ اینکه چگونه عبارت‌ها را می‌فهمد، چه انتظاری از پاسخ مناسب دارد و چگونه عبارتی آشنا می‌تواند در بافتی تازه غریب شود.
برای تحلیل این شعر، هر نوع خطاب یا بازی زبانی را به‌طور کلی «خودارجاعی» نمی‌نامیم. اهمیت نمونه در این است که عبارت‌های متعارف، با قرارگرفتن در رابطه‌ای غیرمتعارف، کارکرد خود را آشکار می‌کنند. ترجمه نیز اینجا فقط به معادل‌یابی عبارت‌های روزمره محدود نمی‌شود؛ باید دید آیا توالی و رابطه میان آنها در زبان مقصد همان انتظارهای آشنا را فعال می‌کند و سپس آنها را تغییر می‌دهد یا نه.
در شعر «Song Dynasty»، عبارت «You can’t say it that way» در صورت‌های تکرارشونده و شکسته ظاهر می‌شود. همین جمله، وقتی در جایگاه‌ها و صورت‌های متفاوت بازمی‌گردد، فقط گزاره‌ای درباره‌ی درست یا نادرست گفتن نیست؛ تکرار آن به امکان گفتن و محدودیت‌های زبان تبدیل می‌شود.
در این شعر، شکست سطر و نحوه بازگشت عبارت اهمیت دارد، زیرا خواننده را وادار می‌کند جمله را صرفا همچون یک واحد معنایی کامل نخواند، بلکه معناهای آن را در جریان شکل‌گیری و بازگشت عبارت بخواند. عبارت آشنا بارها ظاهر می‌شود، اما تکرار به معنای بازگشت بی‌تغییر نیست. هر بار، جایگاه آن در شعر و انتظار حاصل از تکرارهای پیشین بر خواندنش اثر می‌گذارد.
پایان شعر، با عبارت «it’s still not the same / or the only different»، مسئله تفاوت را پیچیده‌تر می‌کند. تفاوت نه در برابر یکسانی قرار می‌گیرد و نه به اختلافی یگانه و قابل‌تعریف محدود می‌شود. صورت جمله، به‌جای آنکه نتیجه‌ای قطعی درباره تفاوت ارائه کند، رابطه میان یکسانی و تفاوت را باز نگه می‌دارد.
در ترجمه چنین شعری، حفظ معنای تحت‌اللفظی بدون توجه به شکست سطرها و توالی تکرارها ممکن است بخش مهمی از تجربه خواندن را تغییر دهد. از سوی دیگر، بازتولید مکانیکی شکست‌های متن مبدا نیز لزوما همان کارکرد را در زبان مقصد ایجاد نمی‌کند. داوری درباره ترجمه مستلزم آن است که سطرشکنی‌ها و جایگاه عبارت‌ها در هر دو نسخه مستقیما بررسی شوند؛ شباهت ظاهری، به‌تنهایی، نشان‌دهنده حفظ رفتار فرمی نیست.
ترجمه شعرهایی که به ظاهر نوشتاری حساس‌اند، پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که با انتقال معناهای لغوی حل نمی‌شوند
بحث رفتار فرمی درNear/Miss را نمی‌توان به بازی با کلمات یا ساختار جمله محدود کرد. زبان‌ها در شیوه نوشتن، سازمان‌یافتن و خوانده‌شدن نیز با یکدیگر تفاوت دارند. از همین رو، ترجمه شعرهایی که به ظاهر نوشتاری حساس‌اند، پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که با انتقال معناهای لغوی حل نمی‌شوند.
در بحث‌های مربوط به خط چینی، از جمله در نوشته ارنست فنولوسا و بازخوانی‌های ازرا پاوند، بارها به ظرفیت تصویری و ترکیبی نویسه‌ها توجه شده است. بااین‌حال، تقلیل نوشتار چینی به مجموعه‌ای از تصویرهای مستقل، پیچیدگی تاریخی و زبانی آن را نادیده می‌گیرد. نمی‌توان صرفاً از ظاهر یک نویسه نتیجه گرفت که معنای آن چگونه ساخته می‌شود یا شعر با آن چه می‌کند.
اهمیت این بحث برای ترجمه در آن است که خط و نوشتار نیز می‌توانند در تجربه شعر دخالت داشته باشند. اما این دخالت را باید در نمونه مشخص نشان داد، نه با تعمیمی کلی درباره تفاوت زبان‌ها. انتشار نسخه چینی «Near/Miss» به‌خودی‌خود اجازه نمی‌دهد درباره کیفیت ترجمه چینی یا حفظ و تغییر رفتارهای فرمی کتاب حکم بدهیم. برای چنین داوری‌ای باید آن نسخه را در کنار متن انگلیسی بررسی کرد و به شواهد مشخص تکیه داشت که در حیطه تخصص من نیست.
از برنشتاین تا شعر «متفاوط» فارسی
پیوند میان شعر زبان برنشتاین و شعر «متفاوط» فارسی را نباید بر این فرض بنا کرد که این دو تجربه یکسان‌اند یا از سنت نظری و تاریخی مشترکی می‌آیند. آنچه امکان مقایسه را فراهم می‌کند، نه یکسانیِ برنامه‌های شعری، بلکه پرسشی مشترک درباره نقش زبان و فرم در شکل‌گیری معناهاست.
در یک شعر ممکن است ترتیب نحوی تعیین‌کننده باشد؛ در شعری دیگر، شکستن یک ترکیب، چندمعنایی یک کلمه یا غیاب یک حرف. تشخیص این تفاوت‌ها باید از خواندن دقیق خود شعر آغاز شود
در شعر «متفاوط» فارسی نیز می‌توان با متن‌هایی مواجه شد که در آنها جابه‌جایی اجزای جمله، تغییر نسبت‌های نحوی، بازی با واحدهای زبانی یا شکست ساختارهای متعارف، صرفا آرایش‌هایی بیرونی نیستند. این رفتارها در چگونگی خواندن و شکل‌گیری معناها دخالت می‌کنند. برای نشان‌دادن این نسبت، باید به نمونه‌های مشخص رجوع کرد و دید هر شعر چگونه عمل می‌کند؛ صرفِ نامیدن یک شعر به‌عنوان «شعر زبان» یا «شعر متفاوط» جای تحلیل را نمی‌گیرد.
از این منظر، ترجمه شعر «متفاوط» نیز با مسئله‌ای مشابه روبه‌روست؛ چه چیزی باید در زبان دیگر دوباره رخ دهد تا ترجمه صرفا گزارشی از شعر مبدا نباشد؟ پاسخ از پیش تعیین‌شده‌ای وجود ندارد. در یک شعر ممکن است ترتیب نحوی تعیین‌کننده باشد؛ در شعری دیگر، شکستن یک ترکیب، چندمعنایی یک کلمه یا غیاب یک حرف. تشخیص این تفاوت‌ها باید از خواندن دقیق خود شعر آغاز شود.
در شعر «الف» و ترجمه‌ی انگلیسی آن با عنوان «A»، ترجمه کاوه بصیری که در نشریه «Fence» منتشر شده، می‌توان تغییر رابطه‌های زبانی را در چند عبارت دنبال کرد. در نمونه «یا حضرت دارم»، ترجمه Oh holiness of having عبارت فارسی را به ساختاری انگلیسی منتقل می‌کند که در آن holiness و having رابطه‌ای تازه برقرار می‌کنند. این ترجمه را نمی‌توان فقط با سنجش تک‌تک معادل‌ها ارزیابی کرد؛ باید پرسید عبارت انگلیسی چه رابطه‌ای میان مفهوم قداست و داشتن ایجاد می‌کند و این رابطه چه تفاوتی با صورت فارسی دارد.
در نمونه «به وسیعم آنها درد می‌کند که قانون است»، ترجمه Like my vastness those that hurt are the rules نیز با ترکیبی روبه‌روست که روابط متعارف نحوی و معنایی را به‌سادگی دنبال نمی‌کند. در اینجا، مسئله این نیست که ترجمه الزاما باید ساختار فارسی را با همان ترتیب بازتولید کند؛ باید دید ترکیب انگلیسی چگونه رابطه میان وسعت، درد و قانون را شکل می‌دهد و خواننده را با چه نوع دشواری یا امکان خواندنی مواجه می‌کند.
شعر فارسی روایت را شرح نمی‌دهد؛ آن را از طریق فرم و غیاب اجرا می‌کند
نمونه دیگر، «تن از روز / پایین بیاورم» در برابر To bring down / Body from day است. در اینجا نیز جایگاه «تن»، «روز» و فعلِ پایین‌آوردن در دو زبان یکسان نیست. شکست سطر در هر دو نسخه در خواندن عبارت نقش دارد، اما صرف وجود شکست سطر در هر دو زبان نشان نمی‌دهد که اثر آنها یکسان است. برای داوری دقیق باید بررسی کرد که هر ترکیب چگونه ساخته می‌شود، کدام روابط در ترجمه تغییر می‌کنند و این تغییرها چه اثری بر امکان‌های خواندن دارند.
این مثال‌ها به‌تنهایی برای صدور حکمی کلی درباره موفقیت یا شکست ترجمه کافی نیستند. ارزش آنها در نشان‌دادن مساله‌ای است که ترجمه شعر متفاوط پیش می‌کشد؛ گاه آنچه باید منتقل شود، نه معنایی مستقل از ساختار، بلکه رابطه‌ای است که در همان ساختار شکل گرفته است. ارزیابی ترجمه باید از همین رابطه‌ها آغاز شود.
در شعر «ت»، غیاب حرف عنوان در شبکه حروف، صرفا یک ویژگی ظاهری نیست؛ می‌توان آن را بخشی از رفتار فرمی شعر دانست. شعر به‌جای آنکه درباره غیاب توضیح بدهد، آن را در صورت خود اجرا می‌کند. حرفی که عنوان، توجه خواننده را به آن جلب می‌کند، در شبکه حضور ندارد؛ از این رو، رابطه عنوان و متن بر پایه چیزی شکل می‌گیرد که نام برده شده، اما در متن حاضر نیست.
در خوانش من، این غیاب با عبارت «یک قطره از آن خون به زمین باز نگشت» و روایتی دینی و تراژیک پیوند دارد. بااین‌حال، این جمله در صفحه شعر فارسی به‌صورت توضیحی همراه شعر نیامده است. شعر فارسی روایت را شرح نمی‌دهد؛ آن را از طریق فرم و غیاب اجرا می‌کند. در این خوانش، «زمین» نیز فقط زمینِ روایت نیست؛ می‌تواند به خود شعر و زبان اشاره کند. بازنگشتن خون به زمین، در سطحی دیگر، به بازنگشتن حرف به شبکه شعر و به غیابی بدل می‌شود که متن آن را به‌جای توضیح‌دادن، به نمایش می‌گذارد.
ترجمه زمانی از سطح انتقال اطلاعات فراتر می‌رود که بتواند چنین رابطه‌ای را در زبان دیگر دوباره به کار اندازد
در نسخه انگلیسی، عنوان شعر «H» است و حرف متناظر با عنوان نیز در شبکه غایب است. از آنجا که متن انگلیسی به حروف بیشتری نیاز دارد، ابعاد شبکه نیز با نسخه فارسی تفاوت دارد: شبکه فارسی ۱۰ در ۱۰ و شبکه انگلیسی ۱۲ در ۱۲ است. این تفاوت ابعاد، به‌خودی‌خود، نه نشانه شکست ترجمه است و نه گواه موفقیت آن؛ تفاوتی است که باید در نسبت با رفتار فرمی شعر فهمیده شود.
در نسخه انگلیسی، جمله «Not a drop of that blood returned to the earth.» در یادداشتی همراه ترجمه آمده است. بنابراین، باید میان دو سطح تمایز گذاشت؛ از یک سو، شعر که غیاب را از طریق شبکه حروف اجرا می‌کند؛ از سوی دیگر، یادداشتی که روایت مرتبط با آن را به زبان می‌آورد. حضور این جمله در یادداشت انگلیسی، روایت را برای خواننده صریح‌تر می‌کند، اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که خود شعر در ترجمه چه چیزی را حفظ کرده یا از دست داده است.
پرسش دقیق‌تر این است که رابطه میان عنوان، حرف غایب و بازنگشتن در نسخه انگلیسی چگونه عمل و یادداشت چه نسبتی با این عمل برقرار می‌کند. آیا خواننده می‌تواند غیاب را در خود شبکه تجربه کند؟ آیا یادداشت، شیوه خواندن شبکه را تغییر می‌دهد؟ و آیا روشن‌شدن زمینه روایی، چیزی از امکان خواندن غیاب همچون رخدادی در زبان می‌کاهد یا صرفا لایه‌ای دیگر به آن می‌افزاید؟ پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند بررسی مستقیم صفحه شعر و یادداشت در کنار یکدیگر است.
در این نمونه، معیار ترجمه بازتولید شبکه‌ای کاملا یکسان نیست؛ چنین انتظاری با تفاوت‌های دو زبان هم سازگار نیست. مسئله این است که آیا غیابِ حرفِ عنوان در زبان مقصد نیز به رخدادی معنادار در فرم تبدیل می‌شود و چه نسبتی میان این غیاب و روایتِ بازنگشتن برقرار می‌ماند. ترجمه زمانی از سطح انتقال اطلاعات فراتر می‌رود که بتواند چنین رابطه‌ای را در زبان دیگر دوباره به کار اندازد.
برگردیم به کتاب شعر برنشتاین؛ در صفحه ۳۸ Near/Miss، شعر کوتاهی با عنوان «SPRING» آمده است:
SPRING
cherry blossoms
all of a sudden
gone
این شعر را می‌توان از حیث رفتار فرمی در نسبت با هایکو خواند، بی‌آنکه لزوما آن را نمونه‌ای از هایکو به معنای تاریخی یا قالبی آن بدانیم. فشردگی شعر، قرارگرفتن فصل در جایگاه عنوان، ورود تصویر شکوفه‌های گیلاس و سپس رسیدن به کلمه مستقل gone، توالی‌ای می‌سازد که در آن تصویر ظاهر می‌شود و در پایان از دست می‌رود.
معادل لغوی ممکن است معنای پایه را منتقل کند، اما باید دید آیا در زبان مقصد نیز غیاب در همان نقطه و با همان نیروی فرمی رخ می‌دهد
all of a sudden زمانِ ناگهانیِ رخداد را وارد شعر می‌کند؛ اما سطر پایانی صرفا خبر نمی‌دهد که شکوفه‌ها از میان رفته‌اند. قرارگرفتن gone در پایان و در سطری مستقل، غیاب را به آخرین رخداد شعر بدل می‌کند. آنچه در آغاز با عنوان فصل و تصویر شکوفه‌ها حاضر شده، در پایان دیگر حاضر نیست. شعر درباره این فقدان توضیح نمی‌دهد؛ آن را در توالی سطرها و در پایان‌بندی خود به اجرا می‌گذارد.
این نمونه یادآوری می‌کند که رفتارهای فرمی ممکن است بدون اعلام نام یک قالب یا اشاره‌ی صریح به سنتی ادبی در شعر پدیدار شوند. بااین‌حال، برای تبدیل این مشاهده به ادعایی درباره کل مجموعه، باید شعرهای دیگری را نیز بررسی کرد و دید آیا الگوی مشابهی در آنها وجود دارد یا نه.
از نظر ترجمه نیز پرسش فقط یافتن معادلی برای gone نیست. جایگاه این کلمه، تاخیر پیش از آن و نقشی که در پایان‌بندی شعر دارد، بخشی از سازوکار آن‌اند. معادل لغوی ممکن است معنای پایه را منتقل کند، اما باید دید آیا در زبان مقصد نیز غیاب در همان نقطه و با همان نیروی فرمی رخ می‌دهد. در اینجا نیز، مسئله نه تطابق مکانیکی کلمات، بلکه بازآفرینی رابطه‌ای است که شعر از طریق آن عمل می‌کند.
اگر معناها در شعر از روابط زبانی و فرمی شکل می‌گیرند، وفاداری به متن مبدا را نمی‌توان فقط با شمارش معادل‌های لغوی یا سنجش شباهت ظاهری دو متن ارزیابی کرد. اما از این گزاره نیز نباید نتیجه گرفت که مترجم مجاز است هر تغییری را به نام بازآفرینی فرم توجیه کند. تغییر باید در نسبت با رفتار مشخص شعر قابل‌توضیح باشد.
برای بررسی یک ترجمه، می‌توان چند پرسش را پیش کشید؛ نخست، کدام رفتار یا رابطه در شعر مبدا نقشی اساسی دارد؟ دوم، این رفتار چگونه در تجربه خواندن عمل می‌کند؟ سوم، ترجمه آن را حفظ می‌کند، تغییر می‌دهد یا حذف می‌کند؟ و سرانجام، اگر صورت تغییر کرده است، آیا در زبان مقصد رابطه‌ای دیگر با کارکردی قابل‌مقایسه شکل گرفته است؟
این پرسش‌ها دستورالعملی ثابت برای ترجمه پدید نمی‌آورند. در یک شعر، تکرار ممکن است محور اصلی باشد؛ در شعری دیگر، غیاب، شکست نحو یا پایان‌بندی. حتی ممکن است ترجمه‌ای در یک سطح رابطه‌ای را حفظ کند و در سطحی دیگر آن را تغییر دهد. به همین دلیل، ارزیابی باید موردبه‌مورد و بر اساس شواهد متن انجام شود.
همچنین باید میان تحلیل رفتار فرمی و داوری درباره ترجمه تمایز گذاشت. اینکه بتوانیم سازوکار یک شعر را توضیح دهیم، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که ترجمه مشخصی آن را حفظ کرده یا از دست داده است. برای چنین داوری‌ای، باید هر دو متن را در کنار هم خواند و اثر تغییرها را نشان داد. تحلیل دقیق، جای حکم کلی را می‌گیرد؛ نه اینکه به‌جای یک معیار، معیار دیگری بنشاند.
امکان تحقق دوباره‌ی شعر
ترجمه شعر زبان و شعر متفاوط فارسی با دشواری‌ای روبه‌روست که از تفاوت کلمات فراتر می‌رود. شعر ممکن است در ترتیب اجزای جمله، تکرار یک عبارت، شکست سطر، چندمعنایی یک کلمه یا غیاب یک حرف رخ دهد. در چنین مواردی، انتقال معنای لغوی شرطی مهم است، اما به‌تنهایی برای بازآفرینی شعر کفایت نمی‌کند.
نمونه‌های برنشتاین نشان می‌دهند که حذف، تکرار، جابه‌جایی و پایان‌بندی می‌توانند در ساختن معناها دخالت کنند
منظور از اجرای دوباره فرم، بازتولید مکانیکی شکل ظاهری متن مبدا نیست. مقصود، یافتن امکان‌هایی در زبان مقصد است که روابط موثر شعر را دوباره فعال کنند. گاهی این کار با حفظ صورت متن انجام می‌شود؛ گاهی به تغییر در نحو، کلمات یا آرایش سطرها نیاز دارد. هیچ‌یک از این انتخاب‌ها فی‌نفسه تضمین‌کننده موفقیت نیست. آنچه اهمیت دارد، رابطه میان تغییر و رفتار فرمیِ مشخصی است که ترجمه می‌کوشد بازآفرینی کند.
نمونه‌های برنشتاین نشان می‌دهند که حذف، تکرار، جابه‌جایی و پایان‌بندی می‌توانند در ساختن معناها دخالت کنند. نمونه‌های شعر متفاوط فارسی نیز امکان طرح همین پرسش را فراهم می‌کنند، بی‌آنکه لازم باشد دو تجربه را یکسان فرض کنیم. در هر مورد باید از خود شعر آغاز کرد؛ دید چه اتفاقی در زبان رخ می‌دهد و سپس سنجید که ترجمه با آن اتفاق چه می‌کند.
شعر در ترجمه الزاما با همان صورت پیشین ادامه پیدا نمی‌کند؛ در زبانی دیگر با امکانات و محدودیت‌های دیگری روبه‌رو می‌شود. مسئله این نیست که این تفاوت‌ها را از میان ببریم، باید ببینیم آیا می‌توان درون تفاوت‌ها رابطه‌هایی را دوباره برقرار کرد که شعر را به‌عنوان شعر ممکن می‌سازد. از این منظر، ترجمه نه انتقال بی‌کم‌وکاستِ معنایی ازپیش‌موجود است و نه مجوزی برای بازنویسی بی‌قیدوشرط؛ تلاشی است برای تحقق دوباره رفتارهایی که در متن مبدا، زبان را به رخداد شعر تبدیل کرده‌اند.
تئوریسین شعر و منتقد ادبی