مجید واشقانی که سال‌ها در نقش‌های فرعی تلویزیون ظاهر می‌شد، حالا قرار است یکی از مهم‌ترین فجایع جنگ اخیر ایران را به تصویر بکشد؛ بمباران مدرسه شجره طیبه میناب و جان‌باختن ۱۶۸ غیرنظامی. اما بازیگری که تجربه شناخته‌شده‌ای در کارگردانی سینما ندارد، چگونه برای ساخت فیلمی با چنین حساسیت سیاسی و بین‌المللی انتخاب شده است؟
رویداد۲۴ | مازیار وکیلی ـ سینمای حاکمیتی ایران، یا بهتر است بگوییم سینمایی که قرار است وظیفه توضیح نظام معنایی جمهوری اسلامی را بر عهده داشته باشد، همیشه در پنج دهه اخیر سازوکار مشخصی داشت. تعدادی کارگردان بودند که به دستگاه ارزشی و نظام فکری و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی نزدیک بودند و بر مبنای این دستگاه فکری، در موقعیت‌های مختلف فیلم می‌ساختند. ابراهیم حاتمی‌کیا، رسول ملاقلی‌پور، مسعود ده‌نمکی، جمال شورجه، جواد شمقدری و بسیار نام شناخته شده دیگر از جمله این کارگردانان بودند. مهم‌ترین ویژگی این کارگردانان این بود که علاوه بر نزدیکی ایدئولوژیک، فوت‌وفن کارگردانی را هم بلد بودند و می‌توانستند با تکیه بر توانایی‌های خود، آثار قابل تامل و تماشایی بسازند که مورد توجه همه اقشار جامعه قرار بگیرد.
اما با تغییر سازوکار تولید در سینمای ایران و ورود نهادهای نظامی به حوزه فرهنگ، ماهیت و نحوه تولید فیلم‌های حاکمیتی هم تغییر کرد. حالا هم پای پول زیادی وسط بود و هم نهاد تصمیم گیر، متکثر شده بود. در این میان نام های جدیدی به فهرست کارگردانان مقرب اضافه شد؛ بهرام توکلی در همکاری با اوج، «تنگه ابوقریب» را ساخت و وظیفه ساخت «آبادان ۱۱۶۰» به مهرداد خوشبخت واگذار شد.
اخیرا نام‌های جدیدی به فهرست اضافه شده شده؛ یکی از این چهره‌ها علیرضا داوودنژاد است که همین الان در حال تولید یک فیلم جنگی است.
اما احتمالا جنجالی‌ترین چهره این لیست، بازیگر متوسطی به نام مجید واشقانی است که با تولید یک برنامه اینترنتی گفت‌وگو محور بسیار جنجالی در فضای مجازی، خودش را به نهادهای حکومتی نزدیک کرده است.
پاداش این نزدیکی، دریافت مجوز ساخت فیلمی درباره فاجعه مدرسه میناب است؛ فیلمی به نام «نادریا» که قرار است به حادثه مدرسه شجره طیبه در نخستین روز جنگ ۴۰روزه بپردازد. حادثه‌ای بسیار مهم که به نماد مظلومیت ایران در جنگ تبدیل شده است و طبیعتا هرگونه پروپاگاندایی بر محور آن باید با دقت و با در نظر گرفتن نقش پررنگ آن در دیپلماسی عمومی نظام طراحی شود.
سؤال اصلی این است که چرا نظام برای ساخت فیلم درباره موضوعی به این مهمی، سراغ چهره‌ای چون مجید واشقانی رفته است؟ پاسخ به این سؤال می‌تواند نشان دهد که چگونه نظام تولید فیلم در حاکمیت دچار تغییر شده و به‌جای چهره‌های باتجربه، چهره‌های تازه‌کاری مانند مجید واشقانی می‌توانند چنین پروژه‌های حساسی را به دست بیاورند.
چرا حادثه مدرسه شجره طیبه میناب مهم است؟
بمباران مدرسه شجره طیبه یک فاجعه جنگی و تراژدی انسانی بود. کشته شدن دانش‌آموزان و کادر مدرسه، با هر متر و معیاری، یک عمل ددمنشانه به حساب می‌آمد که توسط بسیاری از گروه‌های حقوق بشری و حتی سیاستمداران داخلی آمریکا هم محکوم شد و در روزهای اخیر هم به یکی از محورهای استیضاح پیت هگسث، وزیر جنگ دولت دونالد ترامپ، تبدیل شده است.
ابعاد تاریک این فاجعه انسانی یک فرصت را هم در اختیار حاکمیت قرار داد تا با فضاسازی رسانه‌ای و تأکید بر این جنایت جنگی، توجه جهانیان را به جنگ ایران جلب کند. کشته شدن ۱۶۸ غیرنظامی آن‌قدر اتفاق تلخی بود که بتوان روی آن مانور داد و دقیقاً به همین خاطر بود کاروان مذاکره‌کنندگان ایرانی را به نام بچه‌های میناب مزین کردند، بج بچه های میناب بر کت دیپلمات‌های ایرانی نصب شده، ورزشکاران ایرانی با کوله‌های کودکان مدرسه شجره طیبه در میادین بین المللی سرود می‌خوانند و رئیس‌جمهور در پیام تصویری نوروزی خود، با قرار دادن یک کیف مدرسه در کنار سفره هفت‌سین، از این فاجعه برای محکوم کردن آمریکا استفاده کرد.
فاجعه مدرسه شجره طیبه میناب چنان دردناک است که سال‌ها می‌توان حول محور آن جنگ تحمیلی علیه ایران را روایت کرد. اما سؤال اصلی اینجاست که چه کسی باید وظیفه روایت این واقعه هولناک را بر عهده بگیرد؟ آن هم به صورتی که هم روایت مورد نیاز حاکمیت در یک فیلم بازتولید شود و هم آن‌قدر به لحاظ سینمایی کیفیت قابل‌قبولی داشته باشد که در جهان هم دیده شود.
دقیقاً در همین نقطه است که ساخت فیلم مهم می‌شود و این سؤال پیش می‌آید که چرا برای روایت چنین واقعه مهمی که از لحاظ سیاسی و رسانه‌ای برای حاکمیت بسیار مهم است، مجید واشقانی به‌عنوان راوی انتخاب شده است؟ و سؤال مهم‌تر هم این است که آیا واشقانی این توانایی را دارد که فیلم قابل‌قبولی بسازد؟
چرا حاکمیت کار را به چهره‌هایی مانند حاتمی‌کیا و افخمی نسپرده است؟ دقیقاً در همین نقطه است که متوجه تغییر رویکرد سیستم در توزیع پروژه‌های فرهنگی میان حلقه وفاداران می‌شویم؛ توزیعی که از قدیم وجود داشته، اما ظاهراً بعد از جنجال‌ها و حوادث مختلف یک دهه اخیر، شکل آن تغییر کرده است.
بازیگر متوسطی که با «رک» جایگاه خودش را تثبیت کرد
مجید واشقانی تا پیش از برنامه «رک» چه جایگاهی در سینما و تلویزیون ایران داشت؟ در خوش‌بینانه‌ترین حالت، بازیگر متوسط نقش‌های فرعی سریال‌های درجه‌چندم سازمان صداوسیما بود که حضوری نه‌چندان مطلوبی در این سریال‌ها داشت.
واشقانی در سریال‌هایی چون «ماتادور»، «میکائیل»، «هوش سیاه»، «از سرنوشت» و «هفت سر اژدها» و نیز مجموعه‌های نمایش خانگی و مسابقه‌های تلویزیونی مانند «شب‌های مافیا» و «جوکر» ایفای نقش کرده است. اما حضورش در کدام‌یک از این سریال‌ها و فیلم‌ها و سریال‌های مشابه، به‌یادماندنی است و در ذهن مردم باقی مانده است؟
نقش اصلی واشقانی از ساخت و تولید برنامه اینترنتی «رک» شروع شد؛ جایی که با کمک نهادهای امنیتی و حاکمیتی توانست چهره‌های معتبری را پای میز محاکمه بکشاند و با حمله به چهره هایی چون ظریف و صادق زیباکلام، جای پای خود را محکم کند.
واشقانی در گفتوگوهای سیاسی بارها با مشکل روبه‌رو بود. عدم تسلط کافی او بر مباحث سیاسی و ناتوانی در کنترل فضای گفت‌وگو، باعث شد برخی بحث‌ها به حوزه‌هایی کشیده شود که منتقدان آنها را «غیرحرفه‌ای» و بعضا «خلاف امنیت ملی» توصیف کردند.
همین مسئله باعث شد روزنامه خراسان—نزدیک به محمدباقر قالیباف—نیز از واشقانی انتقاد کند و بنویسد: «مجری برنامه در حوزه گفتوگوهای سیاسی تخصص لازم برای هدایت حرفه‌ای مباحث را ندارد و تمرکز برنامه بیشتر بر جلب توجه رسانه‌ای است تا تقویت محتوای تحلیلی آن؛ انتخاب مهمانان پرحاشیه نیز در همین راستا صورت گرفته است.»
اما شواهد نشان می دهد اظهارنظرهایی چون مقایسه قرارداد ترکمنچای با برجام بی پاداش نمی ماند. روزی که یک بازیگر متوسط در جایگاهی قرار گرفت که به معتبرترین چهره‌های سیاسی و دانشگاهی حمله کند و رویکرد سیاسی یک گروه تندرو را در قالب یک برنامه عامه پسند به خورد مخاطب بدهد، باید منتظر ترفیع مقام او هم می‌بودیم؛ ساخت فیلم درباره مهم‌ترین حادثه جنگ ۴۰روزه را باید در این چارچوب ارزیابی کرد.
تغییر رویکردی که باید آن را جدی گرفت
حاکمیت فرهنگی در دوره‌های مختلف رویکردهای متفاوتی در پیش گرفته‌است. در برخی مقاطع، سخت‌گیری زیادی در قبال چهره‌های غیرخودی انجام شده و در مقاطع دیگر، سیاست جذب حداکثری و دفع حداقلی را پیش گرفتند.
در دولت احمدی‌نژاد، نگاه‌ها به سینمای جریان روشنفکری بسیار سخت‌گیرانه بود و حوزه هنری اجازه نمی‌داد که آثار چهره‌هایی چون مانی حقیقی، عبدالرضا کاهانی و سعید سهیلی در سینماهای این نهاد اکران شود.
اما با پیروزی حسن روحانی، نهادهای حاکمیتی که تغییر رویکرد فرهنگی دولت را خطری برای خود احساس می‌کردند، ترجیح دادند با کارگردانان غیرهمسو هم کار کنند. نتیجه این تغییر رویکرد، ساخت فیلم‌هایی مانند «ایستاده در غبار» و «تنگه ابوقریب» بود.
هرچند محمدحسین مهدویان، به‌عنوان یک استعداد نوظهور، به جای پافشاری بر مواضع سابق خود، به سمت ساخت آثار کم فروغ و رپورتاژی چون «نیم‌شب» رفت، اما بهرام توکلی و دیگران به همان یکی، دو تجربه گذرا بسنده کردند.
در حالی که بعد از حوادث اجتماعی سالهای اخیر که در نتیجه آنها سینمای جریان روشنفکری حساب خودش را از حاکمیت جدا کرده و یک جریان سینمایی قدرتمند و زیرزمینی راه انداخته است، نهادهای حاکمیتی به جای چاره اندیشی برای مرگ سینمای داخلی، برای توزیع منابع سراغ حلقه وفاداری رفته اند که از کلاهش دیگر چهره‌های شناخته شده و خوشنام در نمی آید بلکه ماحصل آن مجید واشقانی و بابک خواجه‌پاشاست.
حوادث گوناگون سیاسی و اجتماعی، از جنگ تا اعتراضات سراسری، نه تنها حاکمیت فرهنگی را به تجدیدنظر وانداشته بلکه نهادهایی مانند اوج، حوزه هنری و فارابی را به تنظیمات کارخانه دوران احمدی نژاد برگردانده است.
واشقانی محصول همین سیاست جذب بر اساس میزان وفاداری است؛ و خب کیست که نداند مجید واشقانی در اثبات این نزدیکی چه جان‌فشانی‌ها که انجام نداده است.