این روزها همه ما به‌نوعی سنگینی اخبار، نوسان‌های اقتصادی و شتاب بی‌رحمانه زندگی معاصر را روی شانه‌هایمان احساس می‌کنیم؛ وضعیتی که در آن با وجود تمام تلاش‌های شبانه‌روزی برای کسب رفاه، باز هم اضطراب فردا دست از سرمان برنمی‌دارد. انگار همگی در یک قایق طوفانی نشسته‌ایم و با وجود دسترسی به امکانات بیشتر، آرامش کمتری را تجربه می‌کنیم. مسئله این است که چرا هرچه بیشتر می‌دویم، کمتر به اطمینان خاطر می‌رسیم؟ برای تحلیل این دغدغه مشترک و یافتن راهکارهایی ملموس که بتواند روان ما را در میان این همهمه‌ها ترمیم کند، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد لقمانی، کارشناس دینی و نویسنده آثار متعددی چون «راه آرامش»، «رازهای خوشبختی»، «شادابی و نشاط در زندگی» و «چگونه خشم خود را کنترل کنیم؟» نشستیم؛ گفت‌وگویی گره‌گشا که خواندن آن نیاز امروز همه ماست.
از خدا دلی آرام بخواهیم، نه دریایی بی‌موج
دکتر لقمانی در تبیین ریشه دلهره‌های امروزی توضیح می‌دهد: بسیاری از نگرانی‌های ما در زندگی از یک باور اشتباه سرچشمه می‌گیرد؛ اینکه تصور می‌کنیم دنیا باید جایی کاملاً بی‌دغدغه و خالی از چالش باشد. وقتی انتظار داریم همه چیز همیشه بر وفق مراد پیش برود، طبیعی است که با کوچک‌ترین نوسان اقتصادی یا ناآرامی اجتماعی، توازن روحی خود را از دست می‌دهیم. راهکار اصلی برای دستیابی به سکون درونی، تغییر نوع نگاه ما به واقعیت زندگی است. به جای آنکه مدام در آرزوی دنیایی بدون مشکل باشیم، باید از پروردگار ظرفیت روحی و دلی آرام طلب کنیم تا در میان توفان حوادث استوار بمانیم. در حقیقت، آرامش واقعی زمانی شکل می‌گیرد که یاد بگیریم چگونه از میان تلاطم‌ها به سلامت عبور کنیم، نه اینکه منتظر بمانیم تا روزی تمام مشکلات دنیا به پایان برسند.
ایشان با اشاره به ناپایداری وابستگی‌های مادی در مسیر زندگی می‌گوید: بر اساس آموزه‌های اصیل دینی، جهان مادی ماهیتاً با سختی‌ها و آزمون‌های گوناگون گره خورده است و نمی‌توان ثبات پایدار را در ابزار و امکانات ظاهری پیدا کرد. امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در خطبه ۲۲۶ نهج‌البلاغه به زیبایی حقیقت دنیا را روشن کرده و می‌فرماید: «الدَّنْیَا دَارٌ مَحْفُوفَةٌ بِالْبَلَاءِ»؛ دنیا خانه‌ای است که با بلا و دشواری‌ها پیچیده شده است. بنابراین، دل خوش کردن به تجملات یا جایگاه‌های اعتباری برای رسیدن به آرامش، رفتن به نشانی اشتباه است. این مظاهر مادی شاید برای مدت کوتاهی لذت‌بخش باشند، اما به محض عادی شدن، دوباره همان احساس خلأ و اضطراب بازمی‌گردد؛ چرا که آرامش حقیقی تنها محصول آراستگی روح و پروراندن خرد در درون انسان است.
کلید ثبات درونی؛ مدیریت دیدنی‌ها و شنیدنی‌ها
این کارشناس دینی درباره نقش کلیدی اندیشه و کنترل حواس در ثبات روحی توضیح می‌دهد: انسان برای رسیدن به سکون درونی، بیش از هر چیز به دو سرمایه گرانبها یعنی خردورزی و کلام آگاهانه نیاز دارد. واقعیت این است که روح انسان مانند جسمش به مراقبت دائمی احتیاج دارد و اگر مدیریت حواس پنج‌گانه، به‌ویژه چشم و گوش، در دست خود فرد نباشد، ورودی‌های آشفته به سرعت آرامش او را منهدم می‌کنند. بخش عمده‌ای از حالات روحی و شاکله شخصیتی ما در طول روز، تحت تأثیر همین دیدنی‌ها و شنیدنی‌ها شکل می‌گیرد. پرسه زدن‌های بی‌هدف در فضای مجازی، مقایسه دائمی شرایط خود با دیگران و بازخوانی مداوم اخبار اضطراب‌آور، ریشه اصلی بروز افسردگی و رفتارهای هیجانی در جامعه امروزی است.
دکتر لقمانی با استناد به آیات نورانی قرآن کریم، مراقبت از خویشتن را نخستین گام برای مصون ماندن از التهاب‌های بیرونی می‌داند و می‌گوید: پروردگار متعال انسان‌ها را به پاسداری از حقیقت وجودی‌شان فراخوانده و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ» (سوره مائده، آیه ۱۰۵) یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر شما باد مراقبت از خویشتن. این آیه شریفه یک نسخه راه‌گشا برای انسان معاصر است تا از تمرکز بر حواشی و غرق شدن در مسائل بی‌فایده فاصله بگیرد. وقتی فرد مدیریت ورودی‌های ذهن خود را به دست می‌گیرد و مهارت نه گفتن را تمرین می‌کند، به ارزش واقعی وجود خویش پی برده و هرگز برای جلب توجه یا دیده شدن به هر قیمتی، دست به رفتارهای نامناسب نمی‌زند.
معجزه کلام زیبا و عادت‌های آرامش‌بخش در زندگی
این استاد حوزه و دانشگاه درباره اهمیت ادبیات گفتاری و تأثیر مستقیم آن بر روان انسان می‌گوید: نحوه مواجهه کلامی ما با دیگران، نقشی تعیین‌کننده در سلامت روحی فرد و ایجاد آرامش در محیط خانه و جامعه دارد. زبان از عجیب‌ترین ابزارهایی است که در اختیار داریم؛ هم می‌تواند مانند یک مرهم، التهاب‌های روحی را التیام بخشد و هم قادر است فضای زندگی را به تنش بکشاند. گشاده‌رویی، استفاده از ادبیات مؤدبانه و گذشت در برابر رفتارهای تند دیگران، ساده‌ترین راه برای جلب محبت و ایجاد صمیمیت در روابط اجتماعی است. آموزه‌های اخلاقی به ما می‌آموزند در گفت‌وگوهای روزمره، همواره زیباترین و سنجیده‌ترین واژه‌ها را انتخاب کنیم تا مانع شکل‌گیری سوءتفاهم‌ها و اصطکاک‌های بی‌مورد در زندگی شویم.
حجت‌الاسلام لقمانی با تأکید بر اینکه کلام نرم، رحمت الهی را جلب می‌کند، به استناد قرآن کریم می‌افزاید: پروردگار متعال در آیه ۵۳ سوره اسراء می‌فرماید: «وَقُل لِّعِبَادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»؛ به بندگانم بگو سخنی بگویند که بهترین باشد. رعایت همین یک نکته ساده در محیط خانواده و کار، سهم زیادی در کاهش استرس‌های روزمره دارد. علاوه بر مراقبت بر زبان، راهکارهای عملی دیگری نیز در سنت دینی برای بازیابی سکون روحی سفارش شده است؛ رفتارهایی مانند داشتن وضوی دائم، سجده‌های طولانی بر تربت حضرت سیدالشهدا(ع) و بهره‌مندی از آرامش سحرگاهی، تأثیرات شگرفی بر تنظیم حالات روحی، مهار خشم و درمان خیلی از بی‌قراری‌های عصبی دارند.
امید به فردا؛ وقتی قطره به اقیانوس می‌پیوندد
این کارشناس دینی درباره ضرورت توکل و نقش امیدواری در عبور از بحران‌ها توضیح می‌دهد: پیوند با پروردگار بی‌نیاز، تنها راه نجات انسان از بن‌بست‌های فکری و ناامیدی در زندگی است. حقیقت این است که ما انسان‌ها موجوداتی محدود هستیم و اگر روح خود را به مبدأ نامحدود هستی متصل نکنیم، در زیر بار فشارهای سنگین حوادث خرد خواهیم شد؛ درست مانند قطره‌ای که وقتی به اقیانوس می‌پیوندد، ثبات و آرامش پیدا می‌کند.
ناامیدی و بدبینی از آسیب‌های روحی و نشانه‌های غلبه جهل است، در حالی که حسن‌ظن به خداوند و دیدن زیبایی‌های مسیر، از نشانه‌های روشن عقلانیت به شمار می‌رود. وقتی فرد در دشواری‌ها تمام تلاش خود را به کار می‌بندد و بر خدا توکل می‌کند، درهایی از گشایش به روی او باز می‌شود که پیش از آن حتی تصورش را هم نمی‌کرد.
دکتر لقمانی در پایان با یادآوری مفاهیم بلند ادعیه اسلامی می‌افزاید: توکل واقعی هرگز به معنای دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه به این معناست که انسان وظیفه فردی و اجتماعی خود را به بهترین شکل ایفا کند و نتیجه را به پروردگار بسپارد. در فرازهای دینی آمده است: «یَا مَنْ إِذَا تَضَاقَتِ الْأُمُورُ فَتَحَ لَنَا بَاباً لَمْ تَذْهَبْ إِلَیْهِ الْأَوْهَامُ»؛ ای خدایی که وقتی کارها به سختی و تنگنا می‌رسد، دری به روی ما می‌گشایی که هیچ ذهن و خیالی به آن نرسیده بود. داشتن چنین باور عمیقی، روحیه مقاومت و نشاط را در انسان زنده نگه می‌دارد. اگر نگاه خود را از مادیات محض به سمت رفتارهای ارزش‌محور سوق دهیم و برای رشد روحی تلاش کنیم، حال خوب و آرامش پایدار در تمام ابعاد زندگی ما جریان خواهد یافت.