فرید مرجایی، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران و تحلیلگر سیاسی ساکن آمریکا معتقد است مقاومت نظامی به‌تنهایی ایران را به یک قدرت جهانی تبدیل نخواهد کرد و جمهوری اسلامی برای عبور از بحران‌های داخلی باید به توسعه اقتصادی، اصلاحات مردمی و کنار گذاشتن سیاست خودی و غیرخودی روی بیاورد.
رویداد۲۴ | امیرحسین جعفری ـ نزدیک به ۹ ماه از جنگ دوم با آمریکا می‌گذرد و هنوز سؤال‌های اساسی در این زمینه وجود دارد. چرا آمریکا جنگ را شروع کرد؟ جنگی که در اثر آن جمهوری اسلامی پابرجا ماند، ایران تجزیه نشد، تنگه هرمز بسته شد، جهان دچار بحران انرژی شد، انتخابات آمریکا تحت تأثیر ایران قرار گرفت و جمهوری‌خواهان شکست خوردند، سوسیال‌دموکرات‌های نزدیک به سندرز پیروز شدند و ایران هم کماکان موشک و انرژی هسته‌ای دارد. از سوی دیگر، این جنگ چه تأثیری بر رفتار حاکمیت ایران با جامعه و رفتار اپوزیسیون با جمهوری اسلامی خواهد داشت؟
اینها سوالاتی است که از فرید مرجایی، تحلیلگر و پژوهشگرتاریخ معاصر ایران ساکن در آمریکا پرسیده‌ایم.
آیا جنگ ایران و آمریکا با یک توافق سیاسی به پایان خواهد رسید و ایران طبق تصور خودش به یک قدرت جهانی تبدیل خواهد شد؟ یا با یک جنگ فرسایشی چند ساله طرفیم؟
اطلاعات و مشاهدات غیرجانبدارانه، با استناد به منابع و تحلیلگران غربی، نشان می‌دهد که دولت ترامپ در این جنگ شکست راهبردی داشته است. همه معتقدند که شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای به خاطر تأثیر اقتصادی جنگ با ایران بود.
برای دستیابی به یک توافق صلح و خاتمه جنگ، باید در نظر داشت که نتیجه توافق چگونه خواهد بود. با وجود تمامی بحران‌ها در ایران، توپ در زمین آمریکا افتاده است. ترامپ باید ببیند که چه روایتی را برای این شکست شکل دهد. ممکن است به یک جنگ جدی اقدام کند، اما اکثر تحلیلگران آمریکایی معتقدند که جنگ با ایران خروجی نخواهد داشت و شرایط را برای ترامپ تغییر نمی‌دهد.
اکنون، به خاطر اینکه کنترل هر دو مجلس به دست دموکرات‌ها افتاده، شرایط روانی در واشنگتن تغییر خواهد کرد. انتخابات ریاست‌جمهوری پیش روی جمهوری‌خواهان است که فشار روانی برای پایان جنگ را بیشتر می‌کند.
حزب دموکرات، با وجود اینکه در دوران بایدن حمایت کاملی از نسل‌کشی در غزه کرد، با جنگ با ایران مخالف بود. در کنگره اخیر نیز سوسیال‌دموکرات‌های ضدجنگ نزدیک به سندرز پیروز شدند.
اما اینکه آیا ایران بعد از این جنگ به یک قدرت تبدیل خواهد شد، به نظر من این‌طور نخواهد شد. درست است که ایران از نظر موشکی خیلی قدرتمند است، اما قدرت کشورها بر اساس شاخص‌هایی چون توسعه اقتصادی و رضایت از حکمرانی سنجیده می‌شود. ما یک برنامه تعریف‌شده اقتصادی نداریم. با این شرایط، افزایش اختلاف طبقاتی و رانت، شاهد بحران در ایران هستیم.
در صورت‌بندی فعلی، اگر افراد مخالف جنگ باشند، حامی جمهوری اسلامی و اگر موافق جنگ باشند، حامی سلطنت‌طلبان به نظر می رسند. آیا ممکن است با پایان جنگ، این دسته‌بندی فاقد میانه تغییر کند؟
به نظر من این دوگانه ظاهر قضیه بود و میانه سیاسی از بین نرفت. جریان اپوزیسیونی که از دشمن استمداد کرد که به کشورشان حمله کند، بر آن بودند که یک دوگانه‌سازی شکل دهند تا خود را به‌عنوان جایگزین تعریف کنند. اما واقعیت این است که اینها وزن اجتماعی ندارند و صدایشان در شبکه‌های ماهواره‌ای بلند است.
دشمن با حمله غافلگیرانه، هدف آسیب رساندن به پایه‌های کشور را دنبال می‌کرد. اما در جنگ، بنیان‌های کشور قوام می‌یابد. شیوه حمله نظامی دشمن در روزهای اول نشان می داد که هدف فروپاشی سرزمینی است.
لوئیس، تاریخ‌دان معروف انگلیسی، دو دهه پیش راهبرد تجزیه ایران را مطرح کرده بود. تجزیه‌طلبان نیز می‌گویند مرزها مقدس نیستند.
دشمن تصور می‌کرد گروه‌های مختلف در زمان جنگ به جان هم بیافتند، اما در زمان جنگ، جامعه مدنی نقش ویژه‌ای پیدا می‌کند و یک بسیج ملی ـ میهنی برای تمامیت ارضی کشور شکل گرفت.
جامعه در مقابل دشمنان مواضع ملی گرفت و در مقابل مواضع ستون پنجم دشمن ایستاد. این ائتلاف وسیع ملی ـ میهنی به ساختار جمهوری اسلامی مربوط نمی‌شد، بلکه شهروندان به ایران می‌اندیشیدند.
دشمنان وقتی می‌خواهند کودتا یا جنگ کنند، در تبلیغات خود سعی می‌کنند از نارضایتی‌های وسیع داخلی استفاده کنند و اقدام خود را تجاوز معرفی نمی‌کنند.
بعد از جنگ، برای اینکه میانه سیاست شکل بگیرد و تقویت شود، نیازمند هوشیاری حاکمیت هستیم تا با دوری از انحصارطلبی، مانع تفرقه شود.
باید بدانید که فرایند مقاومت در مقابل دشمن طبیعی است. هر موجودی از خودش دفاع می‌کند. در زمان تجاوز، دشمن به دنبال بحران می‌گردد و حاکمیت باید عوامل بحران را حل کند.
در کنار ابزار نظامی، داوطلبان جوانی داشتیم که خطر را به جان خریده و پشت لانچرها می‌نشستند. در برابر متجاوز، نه اخلاقیات و نه کنوانسیون‌ها تقابل نمی‌کنند. مقاومت نیازمند پیام راهبردی روشن و متمرکز است. دشمن باید از تسلط ناامید شود.
در این پیام‌رسانی، جایی برای تردید و ناامیدی نیست. این را حزب‌الله در لبنان و انصارالله در یمن نشان داده‌اند. زمان تجاوز آلمان نازی به شوروی، در میانه جنگ، روس‌ها برای دفاع همه‌پرسی برگزار نکردند.
کشور چین با توسعه اقتصادی و فناوری و بهبود وضعیت اقتصادی، بهترین واکنش را در برابر غرب نشان داد. چین از سال ۱۹۸۰ توانست زمینه‌سازی برای چندجانبه‌گرایی را مطرح کند و فرهنگ جدید مقاومت را بازتعریف کرد.
آیا جریان روشنفکری در نسبت با جنگ سربلند بیرون آمد؟
معمولاً سلطه می‌خواهد روشنفکر را متقاعد کند که سلطه به نفع اوست تا آن را بپذیرد. وقتی شرایط معیشتی سخت باشد، پذیرش آن راحت‌تر می‌شود، اما در زمان جنگ، جریان روشنفکری سربلند بود. همان‌طور که دکتر شریعتی به‌خوبی عنوان کرد، روشنفکر متعهد باید با متن جامعه درگیر باشد. تأثیرگذاری، یک رابطه و رفت‌وآمد دوطرفه بین متن و تجربه جامعه و روشنفکر است.
عموم روشنفکران مسئول، موضع پایداری نسبت به جنگ داشتند و با وجود نواقص حاکمیت و اتفاقات دی‌ماه، فریب دشمن را نخوردند.
درباره اینکه بعد از جنگ، روشنفکران کنشگر چگونه بازتعریف می‌شوند، قطعاً با یک تحول روبه‌رو خواهیم بود. با پایبندی به همان اصول ملی، حاکمیت باید منش ائتلاف را گسترش دهد و رویکرد خودی ـ غیرخودی را کنار بگذارد.این فرصت باید برای روشنفکران ایجاد شود. در عین حال، روشنفکران هم باید مسئولانه به شکل‌گیری بستر اصلاحات کمک کنند.
آیا توافق و پایان جنگ به معنای پایان اپوزیسیون جنگ‌طلب جمهوری‌اسلامی به ویژه سلطنت‌طلبان است؟ جریانی که رهبر آنها به وضوح درخواست حمله به خاک ایران را مطرح کرد.
یک توضیح باید درباره سلطنت‌طلبان بدهیم. اگر منظور سامانه پهلوی است، هویت آنها سلطنت‌طلب نیست، بلکه دیکتاتورطلب است.
حکومت پهلوی اول و دوم دیکتاتوری نظامی بودند و سلطنت‌طلب نامیده نمی‌شوند. هر دو با کودتا به قدرت رسیدند و آموزش شخصیتشان در محیط‌های نظامی بود و نمی‌دانستند چیزی به نام جامعه وجود دارد.
آنها کشور را با پلیس سیاسی، ساواک، رکن دو، شهربانی و ارتش اداره می‌کردند. در زمان پهلوی‌ها، نظامی‌ها جایگاه بالاتری داشتند. پهلوی اول و دوم با لباس نظامی ظاهر می‌شدند.
انتخابات در زمان رضاشاه هم توسط ارتش اداره می‌شد. شاه زمانی سلطنت می‌کند که اصول مشروطه را رعایت کند. شاه سعی داشت یک شخصیت سلطنتی برای خود ایجاد کند. تاج‌گذاری و کاخ‌سازی برای جبران این کمبود ایجاد شد.
نیرویی که به دشمن می‌گوید همکار، همشهری و شهروند من را بکش، در آینده سیاسی جایی ندارد. اولویت‌های جامعه مدنی و اپوزیسیون باید در داخل کشور شکل بگیرد. اهداف شبکه‌های ماهواره‌ای در کشور چالش ایجاد می‌کنند.
آیا می‌توان ادعا کرد که اگر جنگ رخ نداده بود، به‌مرور زمان حاکمیت دچار فرسودگی و بن‌بست‌های جدی می‌شد و جنگ بر خلاف هدف نخستینش، به قوام نظام کمک کرد؟
تحریم‌ها ضربه زیادی به کشور زده‌اند. برای دور زدن تحریم‌ها، یک شبکه تراستی شکل گرفته که شفافیت و نظارت ندارد. این گروه به اعتماد اجتماعی ضربه می‌زنند. در زمان جنگ با عراق، برنامه‌های دولت باعث محبوبیت دولت شده بود. سیاست‌های مرحوم عالی‌نسب و فرشاد مؤمنی نتایج خوبی برای دولت داشت، اما اکنون دولت برنامه اقتصادی ندارد.
بسیج ملی ـ میهنی در زمان جنگ علیه دشمن، زمینه‌هایی ایجاد کرد. بستر این تکثر می‌تواند بهتر شکل بگیرد. حاکمیت باید به‌صورت سنجیده و حساب‌شده به سمت اصلاحات مردمی برود.
منظور ما اصلاحات راست نو هم نیست. گفت‌وگو باید با دلسوزان آغاز شود. الزاماً هم نباید دولت به تمام حرف‌ها گوش دهد، اما باید کانال ارتباطی را حفظ کند.
به‌واقع این جنگ برای آمریکا چه دستاوردی داشت؟
کشور و جامعه آمریکا خودش را در جنگ با ایران نمی‌دید و این دولت ترامپ است که در جنگ با ایران قرار دارد. جنگ ایران باعث بحران انرژی شد و محصولات حاصل از نفت و گاز گران شدند. این مسئله بر تورم و قیمت‌ها تأثیر داشت.
مشکل تورم، قیمت غذا و سوخت را در غرب بالا برد. غربی‌ها نیز نرخ بهره را بالا بردند. نرخ اوراق آمریکا نیز تورمی می‌شد. در عین حال، نرخ وام‌های بانکی هم افزایش پیدا می‌کرد که نتیجه آن را در انتخابات هفته قبل دیدیم که دموکرات‌ها اکثریت را گرفتند. بخش مترقی دموکرات‌ها نیز حضور یافتند.
با این حال اگر روزی ایران به بمب دست یابد، جهان واکنش نشان خواهد داد.
آیا اعتراضات اروپا هم نتیجه جنگ ایران است؟
کشور چین با توانمندی‌های اقتصادی در حال ایجاد تحول در جهان است. با تکیه بر روابط تجاری، یک جابه‌جایی در حال انجام است.
استراتژیست‌های آمریکا به دنبال راهبردی برای حفظ هژمونی هستند. کشور چین آینده را به نفع خود می‌بیند و بی‌ثباتی را به نفع خود نمی‌داند.
آمریکا به آینده اعتماد ندارد؛ در نتیجه، پیمان ناتو را گسترش می‌دهد، بحران ونزوئلا را رقم می‌زند و به ایران هم حمله می‌کند.نتیجه همه این ها در اروپا ایجاد مشکل کرده است.