ایران و چین؛ ظرفیت های مکمل در معادله امنیت انرژی و توسعه فناوری
وابستگی چین به واردات انرژی و آسیب پذیری مسیرهای تأمین آن، در کنار برخورداری ایران از ذخایر عظیم نفت و گاز و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، فرصتی راهبردی برای پیوند منافع دو کشور فراهم کرده است؛ فرصتی که با ظرفیت فناورانه چین می تواند به شراکتی مکمل و پایدار تبدیل شود.
چین، به عنوان بزرگ ترین واردکننده نفت جهان، روزانه حدود ۱۱ میلیون بشکه نفت وارد می کند؛ بیش از ۶۵ درصد این حجم از کشورهایی تأمین می شود که در حوزه نفوذ سیاسی و اقتصادی آم ریکا قرار دارند. عربستان سعودی با سهم ۱۴ درصدی، عراق با ۱۱ درصد، برزیل با ۸ درصد، امارات با ۷ درصد، عمان با ۶ درصد، کویت و کانادا هرکدام با ۳ درصد و قطر و کلمبیا هرکدام با ۱.۳ درصد، از مهم ترین تأمین کنندگان نفت چین هستند. این وابستگی در حوزه گاز طبیعی نیز قابل مشاهده است. چین ساالنه حدود ۸۴ میلیارد مترمکعب گاز از طریق خط لوله و ۹۴ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مایع شده ) LNG )وارد می کند.
در سال ۲۰۲۵ نیز بیش از ۶۰ درصد واردات گاز این کشور از مسیر تأمین کنندگانی همچون ترکمنستان، قطر، مالزی، امارات، استرالیا، اند ونزی و قزاقستان صورت گرفته است. این ارقام نشان می دهد که امنیت انرژی برای چین صرفاً مسئله دسترسی به منابع نیست، بلکه با امنیت مسیرهای انتقال و مناسبات ژئوپلیتیکی تأمین کنندگان گره خورده است. رشد اقتصادی شتابان چین از دهه ۲۰۰۰ و تبدیل این کشور به یکی از رقبای اصلی آمریکا، نگرانی واشنگتن از افزایش قدرت اقتصادی پکن را تشدید کرد. در چنین شرایطی، آسیبپذیری مسیرهای انتقال انرژی، به ویژه تنگه ماالکا که بخش مهمی از تجارت دریایی چین از آن عبور می کند، به یکی از نقاط حساس امنیت ملی این کشور تبدیل شد . پکن برای کاهش این آسیبپذیری، راهبرد تنوع بخشی به منابع تأمین انرژی را دنبال کرد و حضور در آفریقا، به ویژه لیبی، نیجر و آنگوال، بخشی از این سیاست بود. بااینحال، تحوالت سیاسی و امنیتی در لیبی در سال ۲۰۱۱ و نیجر در سال ۲۰۲۳ و همچنین تغییرات سیاسی و کاهش تولید نفت آنگوال در سال ،۲۰۲۳ نشان داد که تنوع بخشی به منابع انرژی بدون برخورداری از ثبات، امنیت و استقالل سیاسی، لزوماً به معنای تضمین امنیت عرضه نیست. در این میان، موقعیت ایران اهمیت ویژه ای پیدا می کند. بخش مهمی از تجارت انرژی و کاالهای چین به تنگه های راهبردی غرب آسیا و مسیرهای متصل به آن وابسته است؛ تنگه هرمز، بابالمندب و کانال سوئز از جمله این گذرگاه ها هستند. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و توانمندی های نظامی، از ظرفیت اثرگذاری بر امنیت این مسیرها برخوردار است؛ ظرفیتی که تحوالت و درگیری های اخیر با آمریکا بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی آن را برجسته کرده است.
بنابراین، ایران صرفاً یک تأمین کننده احتمالی نفت برای چین نیست، بلکه می تواند در معادله گسترده تر امنیت انرژی و تجارت این کشور نیز نقش آفرین باشد . از سوی دیگر، ایران با برخورداری از مجموع ذخایر بزرگ نفت و گاز جهان، مزیتی دارد که می تواند بخشی از نگرانیهای چین درباره تنوع منابع تأمین انرژی را کاهش دهد. تشدید تحریم های بانکی و نفتی آمریکا از سال ۲۰۱۰ نیز زمینه گسترش پیوندهای نفتی دو کشور را فراهم کرد. ایران به بازاری بزرگ و مستقل از فشارهای آمریکا برای فروش نفت نیاز داشت و چین نیز به منابع انرژی خارج از مدار نفوذ مستقیم واشنگتن توجه نشان داد. این پیوند، در صورت عبور از مبادالت محدود نفت خام، می تواند به یک همکاری بلندمدت و چندالیه تبدیل شود. نکته مهم این است که تبدیل شدن به شریک تجاری چین آن هم در حوزه انرژی، نه یک موضوع دست چندم، بلکه در میان کشورهای مختلف، به عنوان مزیت شناخته شده و بازیگران تالش می کنند در این عرصه نقش مهمی ایجاد کنند.
همچنین صادرات نفت ایران به چین میتواند زمینه ای برای توسعه همکاریهای دو کشور در زمینه گسترش زنجیره ارزش محصوالت بخش انرژی در ایران باشد به گونه ای که در کنار نفت خام، سایر فرآورده های انرژی پایه مورد نیاز بازار چین در ایران تولید شود. در سوی مقابل، چین یکی از قدرت های پیشرو جهان در صنعت و فناوری است. توانمندی این کشور در حوزه هایی مانند هوش مصنوعی، مخابرات نسل پنجم، نیمه هادیها، ریزتراشه ها، خودروهای برقی، سلول های خورشیدی، صنایع هوایی و فضایی می تواند بخشی از نیازهای فناورانه ایران را پاسخ دهد. همکاری در این حوزه ها، به ویژه انتقال دانش فنی، توسعه تولید داخلی و مشارکت در زنجیره های تأمین، می تواند فراتر از خرید تجهیزات و واردات فناوری، به ارتقای ظرفیت صنعتی ایران منجر شود. در نهایت، ایران و چین در حوزه هایی همچون انرژی و فناوری ظرفیت ها و نیازهایی دارند که می توانند مکمل یکدیگر باشند. ایران با برخورداری از منابع گسترده انرژی می تواند بخشی از نیازهای چین را تأمین کند و چین نیز با برخورداری از ظرفیتهای فناورانه امکان جبران بخشی از محدودیت های ایران را فراهم آورد. از این رو، رابطه ایران و چین را می توان رابطه ای مبتنی بر نقشهای مکمل دانست؛ رابطه ای که در صورت تبدیل این ظرفیت های متقابل به همکاریهای پایدار و هدفمند، می تواند منافع راهبرد ی هر دو کشور را تأمین و در برابر فشارهای خارجی، ظرفیت بیشتری برای استقالل اقتصادی و راهبردی آنها ایجاد کند