خوردن ماهی خام ممکن است باعث ابتلا به کرم نواری شود؛ انگلی که گاهی سال ها در روده انسان زندگی می کند.
عصر ایران - تصور کنید کرمی به طول تقریبا 9 متر در روده انسان زندگی کند؛ انگلی که ممکن است برای مدت طولانی هیچ علامت مشخصی ایجاد نکند و فرد تنها زمانی متوجه حضور آن شود که بخشی از بدن کرم را در مدفوع خود مشاهده کند! این اتفاق عجیب در ژاپن گزارش شده و نمونه ای از این انگل غول پیکر اکنون در موزه انگل شناسی مگورو در توکیو به نمایش گذاشته شده است.
این کرم از خانواده کرم های نواری ماهی است؛ گروهی از انگل های روده ای که انسان معمولا از طریق خوردن ماهی خام یا به اندازه کافی نپخته به آن ها آلوده می شود. بعضی از گونه های این خانواده می توانند در بدن انسان به طول بیش از 10 متر برسند و برای سال ها در دستگاه گوارش باقی بمانند.
اما این انگل چگونه وارد بدن انسان می شود؟ چطور می تواند به چنین طولی برسد و چرا گاهی میزبان آن تا مدت ها از وجودش خبر ندارد؟
توشیاکی کوراموچی، مدیر موزه انگل شناسی مگورو در توکیو، در کنار شاهکار این موزه یعنی یک کرم نواری 8.8 متری ایستاده است.
یکی از مشهورترین نمونه های این انگل در موزه انگل شناسی مگورو (Meguro Parasitological Museum) در توکیو نگهداری می شود. این نمونه حدود 8.8 متر طول دارد و از روده یک مرد ژاپنی خارج شده است.
ماجرا به دهه 1980 بازمی گردد؛ زمانی که مردی حدودا 40 ساله متوجه وجود جسمی سفید و نخ مانند در مدفوع خود شد. پس از مراجعه به پزشک و دریافت داروی ضدانگل، کرم از بدن او خارج شد و طول آن به 8.8 متر رسید.
به گفته مدیر موزه، احتمال داده می شد که آلودگی از طریق مصرف ساشیمی تهیه شده از ماهی سالمون اتفاق افتاده باشد؛ غذایی که این مرد حدود سه ماه پیش از مشاهده انگل خورده بود.
این نمونه که از گونه کرم نواری ژاپنی با نام علمی Dibothriocephalus nihonkaiensis شناخته می شود، یکی از جالب توجه ترین نمونه های مجموعه موزه است. گزارش روزنامه آساهی ژاپن درباره این انگل در سال 2023 بار دیگر توجه رسانه ها را به آن جلب کرد.
این انگل که در گذشته با نام علمی Diphyllobothrium nihonkaiense شناخته می شد، امروزه با نام Dibothriocephalus nihonkaiensis طبقه بندی می شود. نام رایج آن کرم نواری پهن ژاپنی یا کرم نواری ماهی ژاپنی است.
این انگل به گروه کرم های پهن و نواری تعلق دارد و بدنش از تعداد زیادی قطعه کوچک و به هم پیوسته تشکیل شده است. برخلاف بسیاری از انگل های دیگر، دستگاه گوارش مستقلی ندارد و مواد مغذی مورد نیاز خود را به طور مستقیم از سطح بدنش جذب می کند.
کرم نواری ماهی در بدن میزبان نهایی، یعنی انسان یا برخی پستانداران دیگر، به دیواره روده باریک متصل می شود. سر آن ساختاری کوچک با دو شیار مکنده دارد که به کمک آن ها به بافت روده می چسبد.
با رشد انگل، قطعات جدیدی در بدن آن شکل می گیرند و طول کرم به تدریج افزایش پیدا می کند. بعضی از گونه های این خانواده می توانند به بیش از 10 متر طول برسند و هزاران قطعه تولیدمثلی داشته باشند.
نکته شگفت انگیز این است که اندازه سر این کرم در مقایسه با طول بدنش بسیار کوچک است؛ بخش عمده طول آن را قطعات متعددی تشکیل می دهند که در امتداد یکدیگر قرار گرفته اند.
راه اصلی انتقال این انگل به انسان، خوردن ماهی خام یا نیم پز آلوده به لاروهای کرم نواری است. در چرخه زندگی این انگل، چند میزبان مختلف نقش دارند و ماهی یکی از مهم ترین حلقه های انتقال آن محسوب می شود.
چرخه زندگی انگل به طور خلاصه چنین است:
ورود تخم ها به محیط آبی: تخم های انگل از طریق مدفوع میزبان آلوده وارد آب می شوند.
ورود به بدن سخت پوستان کوچک: تخم ها در محیط مناسب رشد می کنند و لاروهای اولیه پس از ورود به بدن سخت پوستان ریز آبزی، مانند پاروپایان، مراحل بعدی رشد خود را طی می کنند.
انتقال به ماهی: ماهی های کوچک با خوردن این سخت پوستان آلوده می شوند. لارو انگل در بافت بدن ماهی رشد می کند و ممکن است از طریق زنجیره غذایی به ماهی های بزرگ تر نیز انتقال پیدا کند.
آلودگی انسان: وقتی انسان ماهی آلوده را به صورت خام یا به اندازه کافی نپخته مصرف می کند، لارو وارد دستگاه گوارش او می شود.
رشد در روده: لارو در روده باریک به کرم بالغ تبدیل می شود، به دیواره روده می چسبد و با تولید قطعات و تخم های جدید، چرخه زندگی خود را ادامه می دهد.
در مورد گونه ژاپنی، ماهی های سالمون اقیانوس آرام، از جمله سالمون صورتی، سالمون چام و سالمون گیلاسی، در چرخه انتقال آن نقش دارند. به همین دلیل، مصرف ساشیمی و سایر غذاهای تهیه شده از ماهی خام می تواند خطر ابتلا را افزایش دهد.
شاید عجیب ترین ویژگی این انگل، امکان زندگی طولانی مدت آن در بدن انسان بدون ایجاد علائم مشخص باشد. با وجود اندازه بسیار بزرگ کرم بالغ، بسیاری از افراد آلوده هیچ نشانه ای از بیماری ندارند یا تنها با ناراحتی های خفیف گوارشی مواجه می شوند.
در برخی افراد، علائم احتمالی عبارت اند از:
درد یا ناراحتی شکمی
اسهال
تهوع و گاهی استفراغ
کاهش وزن
تغییر اشتها
احساس نفخ و ناراحتی گوارشی
مشاهده قطعات کرم در مدفوع
یکی دیگر از مشکلات احتمالی، کاهش ویتامین ب12 است. برخی گونه های کرم نواری ماهی می توانند با جذب این ویتامین از محتویات روده، زمینه کمبود آن را فراهم کنند. کمبود شدید و طولانی مدت ب12 ممکن است به کم خونی و در مواردی مشکلات عصبی منجر شود.
البته همه گونه های کرم نواری ماهی به یک اندازه باعث کمبود این ویتامین نمی شوند و شدت علائم نیز در افراد مختلف متفاوت است.
در موارد نادر، آلودگی شدید می تواند به انسداد روده منجر شود یا حرکت قطعات انگل به مجاری صفراوی مشکلاتی مانند التهاب کیسه صفرا ایجاد کند.
پاسخ مثبت است. برخی از کرم های نواری ماهی توانایی زنده ماندن طولانی مدت در روده انسان را دارند. طبق اطلاعات مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا، عفونت ناشی از این گروه از انگل ها در برخی موارد می تواند تا 25 سال ادامه پیدا کند.
این مدت طولانی به این معنا نیست که تمام افراد آلوده برای چنین دوره ای میزبان انگل خواهند بود؛ بلکه نشان می دهد عفونت درمان نشده می تواند مزمن شود و حتی در نبود علائم واضح، ادامه پیدا کند.
از سوی دیگر، این کرم با تولید تخم های فراوان می تواند آلودگی را در محیط های آبی ادامه دهد. برخی از گونه های این خانواده قادرند روزانه صدها هزار تا حدود یک میلیون تخم تولید کنند. تخم ها از طریق مدفوع وارد محیط می شوند و در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، چرخه انتقال دوباره آغاز می شود.
تشخیص این عفونت معمولا با بررسی نمونه مدفوع انجام می شود. پزشک یا آزمایشگاه با بررسی میکروسکوپی می تواند تخم ها یا قطعات جدا شده کرم را شناسایی کند. گاهی برای اطمینان از تشخیص، بررسی چند نمونه مدفوع در روزهای مختلف لازم است.
در برخی موارد، شناسایی دقیق گونه انگل به بررسی ویژگی های ظاهری یا آزمایش های مولکولی نیاز دارد؛ زیرا گونه های مختلف کرم نواری ماهی ممکن است از نظر ظاهری شباهت زیادی به یکدیگر داشته باشند.
خبر خوب اینکه این عفونت معمولا به راحتی قابل درمان است. داروی پرازی کوانتل (Praziquantel) از داروهای مورد استفاده برای درمان این نوع آلودگی است و نیکلوزامید (Niclosamide) نیز در برخی کشورها به عنوان گزینه درمانی استفاده می شود.
درمان باید با تشخیص پزشک و بر اساس شرایط بیمار انجام شود. پس از درمان نیز ممکن است بررسی مدفوع برای اطمینان از برطرف شدن عفونت توصیه شود.
از آنجا که مهم ترین راه انتقال این انگل مصرف ماهی خام یا نیم پز آلوده است، رعایت اصول ایمنی مواد غذایی نقش مهمی در پیشگیری دارد.
ماهی را به طور کامل بپزید. دمای داخلی حدود 63 درجه سانتی گراد برای پخت ماهی توصیه می شود.
اگر قصد تهیه سوشی یا ساشیمی دارید، از ماهی ای استفاده کنید که مطابق دستورالعمل های ایمنی غذایی، برای مصرف خام آماده سازی شده باشد.
انجماد مناسب می تواند لاروهای انگل را از بین ببرد؛ اما هر نوع فریز کردن خانگی الزاما کافی نیست. دستورالعمل های سازمان غذا و داروی آمریکا برای نابودی انگل ها شامل نگهداری ماهی در دمای منفی 20 درجه سانتی گراد به مدت هفت روز یا استفاده از شرایط انجماد سریع تر و سردتر است.
ماهی را از منابع معتبر تهیه کنید و به توصیه های بهداشتی درباره مصرف خام آن توجه داشته باشید.
نمک سود کردن، دودی کردن یا ترشی انداختن ماهی لزوما انگل را از بین نمی برد و نباید جایگزین پخت یا انجماد استاندارد شود.
نکته مهم این است که مصرف ماهی خام همیشه به معنای ابتلا به انگل نیست؛ اما انتخاب ماهی مناسب و رعایت روش های استاندارد آماده سازی، احتمال آلودگی را به میزان قابل توجهی کاهش می دهد.
اطلاعات موجود در این مطلب تنها برای افزایش آگاهی ارائه شده اند و جایگزین مشاوره یا درمان پزشکی نیستند. حتما قبل از هرگونه اقدامی با پزشک مشورت کنید، به ویژه اگر بیماری خاصی دارید یا دارو مصرف می کنید.