به گزارش سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ انتشار دو اثر پژوهشی با محوریت محمد بن حسن، مشهور به کرجی و ملقب به حاسب، فرصتی برای بازخوانی جایگاه یکی از دانشمندان گمنام تاریخ علم ایران و بررسی ابعاد گوناگون میراث علمی او فراهم کرده است. این دو اثر با عناوین «ضمیمه فصلنامه رازان، شماره ۳۹، پاییز ۱۴۰۵» نوشته مشترک پیام طیبی‌زاده و اسماعیل شیعه و «اختیارات مجدیه: شرح احوال و آثار شیخ فخرالدین محمد بن حسن الحاسب الکرجی» نوشته پیام طیبی‌زاده در پی آن هستند که از رهگذر معرفی زندگی، اندیشه و آثار این دانشمند، زمینه توجه دوباره به ظرفیت‌های علمی تمدن ایرانی ـ اسلامی را فراهم آورند.
محور اصلی این دو کتاب را می‌توان در طرح ایده‌ای با عنوان «مکتب کرجی» جست‌وجو کرد؛ ایده‌ای که صرفاً به معرفی یک شخصیت تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه می‌کوشد مجموعه‌ای از روش‌ها، مسائل و دستاوردهای علمی را که در آثار کرجی بازتاب یافته‌اند، در پیوند با تاریخ ریاضیات، مهندسی و دانش کاربردی مورد بررسی قرار دهد.
کرجی؛ دانشمندی در مرز دو قرن و چند حوزه علمی
فخرالدین محمد بن حسن کرجی، از عرفا و دانشمندان ایرانی سده چهارم و اوایل سده پنجم هجری قمری است که حدود سال ۳۴۰ هجری قمری / ۹۵۰ میلادی در کرج ابودلف زاده شد و در حدود ۴۲۰ هجری قمری / ۱۰۲۹ میلادی درگذشت.
اهمیت تاریخی کرجی از آن جهت است که فعالیت علمی او در دوره‌ای شکل گرفت که دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی و ابوعلی سینا نیز در فضای علمی جهان اسلام حضور داشتند. بیرونی، متولد ۳۶۲ هجری قمری، و ابن‌سینا، متولد ۳۷۰ هجری قمری، از معاصران نسل پسین کرجی بودند. نتیجتا، کرجی را الزاماً باید در متن تحولات علمی سده چهارم و پنجم هجری و در کنار چهره‌های برجسته این دوره مطالعه کرد.
با وجود این هم‌زمانی تاریخی و اهمیت آثارش، نام کرجی در حافظه عمومی و روایات رایج از تاریخ علم ایران، به اندازه ابن‌سینا و ابوریحان بیرونی شناخته‌شده نیست. این تفاوت در میزان شهرت، پرسشی مهم درباره سازوکار ماندگاری نام دانشمندان در تاریخ ایجاد می‌کند.
شاید یکی از توضیح‌های قابل تأمل در این زمینه، تفاوت حوزه فعالیت و نوع کارکرد اجتماعی دانش این شخصیت‌ها باشد. ابن‌سینا به عنوان حکیم، پزشک و فیلسوف، و ابوریحان بیرونی به عنوان دانشمندی برجسته در نجوم، جغرافیا و علوم مختلف، در حوزه‌هایی فعالیت می‌کردند که به اقتضای نیازهای درباری، پزشکی، تقویمی و اجتماعی، مخاطبان و مراجعان گسترده‌تری داشتند. در مقابل، کرجی بیش از هر چیز ریاضی‌دان، جبرپژوه و مهندس بود و بخش مهمی از فعالیت او به مسائل تخصصی محاسباتی و فنی، خصوصاً مهندسی آب و استخراج آب‌های زیرزمینی، اختصاص داشت.
از این منظر، می‌توان احتمال داد که تخصصی بودن حوزه فعالیت کرجی و کمتر دیده شدن کاربردهای اجتماعی و فنی آثار او در روایت‌های عمومی، در کم‌رنگ ماندن نامش مؤثر بوده باشد.
از استقلال جبر تا دانش مهندسی آب
جایگاه کرجی در تاریخ ریاضیات، خصوصاً در تحول علم جبر، اهمیت فراوانی دارد. او از جمله دانشمندانی است که در آثار خود کوشید عملیات جبری را از اتکای پیشین به تبیین‌های هندسی جدا کند و به سوی صورت‌بندی حسابی و مستقل‌تری از جبر پیش ببرد.
در کتاب‌هایی چون «الفخری فی الجبر و المقابله»، «البدیع فی الحساب» و «الکافی فی الحساب»، «الأجذار» مباحثی درباره توان‌ها، جذرها، عملیات بر مجهولات، معادلات و چندجمله‌ای‌ها مطرح شده است. اهمیت کار کرجی در این است که مجهولات را به‌تدریج موضوع عملیات حسابی قرار می‌دهد و قواعدی برای کار با آنها عرضه می‌کند؛ مسیری که در تاریخ تحول جبر، نقطه‌ای مهم به شمار می‌آید.
پژوهشگران تاریخ علم، خاصه در بررسی آثار او و تأثیرشان بر دانشمندانی چون سموأل مغربی، به نقش کرجی در شکل‌گیری روش‌های نوین‌تر محاسبه جبری و صورت‌های آغازین استقرا در ریاضیات توجه کرده‌اند. از این رو، آثار او را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از محاسبات و مسائل عددی دانست؛ بلکه باید آنها را بخشی از فرایند تحول مفاهیم و روش‌های استدلال ریاضی در تمدن اسلامی به شمار آورد.
وجه دیگر شخصیت علمی کرجی، فعالیت‌های او در حوزه مهندسی آب است. کتاب «إنباط المیاه الخفیة» از مهم‌ترین آثار او در این زمینه است. این اثر به موضوعاتی چون شناخت آب‌های زیرزمینی، حفر چاه، احداث و امتداد مجاری آب، شیوه‌های استخراج آب و ملاحظات مربوط به زمین و شیب آن می‌پردازد.
اهمیت این کتاب در آن است که دانش علم اندازه شناسی و هندسه تحلیلی را با مسائل عینی و نیازهای فنی جامعه پیوند می‌دهد. در واقع، در اندیشه کرجی، ریاضیات صرفاً دانشی انتزاعی نیست، بلکه ابزاری برای شناخت طبیعت و حل مسائل زندگی انسان نیز به شمار می‌رود. از این منظر، می‌توان آثار او را در نقطه تلاقی ریاضیات نظری، مهندسی و دانش آب‌شناسی مطالعه کرد.
«مکتب کرجی»؛ فراتر از یک عنوان تاریخی
طرح مفهوم «مکتب کرجی» از این جهت اهمیت دارد که امکان مطالعه یکپارچه میراث علمی او را فراهم می‌کند. در این چارچوب، سه ویژگی را می‌توان برجسته کرد:
- نخست، تلاش برای استقلال‌بخشی به جبر و توسعه روش‌های محاسباتی؛
- دوم، پیوند دادن ریاضیات و هندسه با مسائل کاربردی و فنی؛
- سوم، توجه به تجربه و مشاهده در حل مسائل مربوط به طبیعت و منابع آب.
کتاب «اختیارات مجدیه: شرح احوال و آثار شیخ فخرالدین محمد بن حسن الحاسب الکرجی» نوشته پیام طیبی‌زاده در شمارگان هزار نسخه، از سوی نشر شاملو در آبان‌ماه ۱۴۰۵ منتشر شده است.