کاهش تولید نفت ایران در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با تشدید ناترازی گاز، نگرانی‌ها درباره آینده صنعت نفت را افزایش داده است. محدودیت گازرسانی به مخازن نفتی می‌تواند روند بازیافت نفت را دشوارتر کند و هزینه بازگشت به ظرفیت تولید قبلی را افزایش دهد.
ناترازی گاز در ایران ممکن است علاوه بر محدودکردن فعالیت صنایع و افزایش فشار بر شبکه انرژی، توان تولید نفت کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که تولید نفت ایران هم‌زمان با تحولات جنگی کاهش یافته، محدودیت تزریق گاز به مخازن نفتی می‌تواند روند احیای تولید را دشوارتر کند و بخشی از ظرفیت تولید آینده را در معرض خطر قرار دهد.
به گزارش تجارت نیوز، بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی آژانس بین‌المللی انرژی، تولید نفت ایران از حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز در ژانویه به ۲.۷۲ میلیون بشکه در ژوئیه و حدود ۲.۱۶ میلیون بشکه در اوت رسیده است. به این ترتیب، تولید روزانه نفت ایران در فاصله ژانویه تا اوت حدود ۱.۲۴ میلیون بشکه کاهش یافته است.
در چنین شرایطی، تداوم کمبود گاز می‌تواند چالش دیگری برای صنعت نفت ایجاد کند. گاز طبیعی در بسیاری از میدان‌های نفتی، علاوه بر ارزش مصرفی و اقتصادی، برای حفظ فشار مخزن و افزایش میزان برداشت نفت اهمیت دارد. از این رو، کاهش تزریق گاز در برخی میدان‌ها ممکن است پیامدهایی فراتر از افت تولید در کوتاه‌مدت داشته باشد.
چرا ناترازی گاز برای تولید نفت اهمیت دارد؟
ناترازی گاز معمولاً با پیامدهایی مانند محدودیت فعالیت صنایع، کاهش خوراک پتروشیمی‌ها و افزایش مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها شناخته می‌شود. با این حال، یکی از کاربردهای مهم گاز طبیعی، کمک به حفظ فشار مخازن نفتی و افزایش ضریب بازیافت است؛ موضوعی که در صورت کمبود عرضه گاز می‌تواند با چالش مواجه شود.
با ادامه برداشت از مخازن نفتی، فشار طبیعی آنها به‌تدریج کاهش می‌یابد. در برخی میدان‌ها، تزریق گاز به حفظ فشار مخزن و حرکت نفت به سمت چاه‌های تولیدی کمک می‌کند. اگر این فرایند متناسب با نیاز فنی میدان ادامه پیدا نکند، ممکن است نرخ تولید چاه‌ها کاهش یابد و برداشت از ذخایر باقی‌مانده دشوارتر شود.
به همین دلیل، تخصیص گاز به بخش‌های مختلف اقتصاد تنها مسئله‌ای مرتبط با تأمین سوخت نیست. محدودیت گازرسانی به میدان‌های نفتی، در صورت اثرگذاری بر برنامه‌های تزریق، می‌تواند هزینه‌ای بلندمدت برای صنعت نفت به همراه داشته باشد؛ هزینه‌ای که ممکن است در کوتاه‌مدت به‌روشنی دیده نشود.
افت تولید نفت ایران در کنار محدودیت‌های گازی
کاهش تولید نفت ایران از حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز در ژانویه به ۲.۱۶ میلیون بشکه در اوت، نشان‌دهنده افت قابل‌توجه تولید در این دوره است. با این حال، برای ارزیابی دلایل این کاهش باید میان اختلالات عملیاتی، شرایط جنگی و عوامل فنی مرتبط با وضعیت مخازن تفاوت قائل شد.
اگر محدودیت‌های عملیاتی با کاهش تزریق گاز به مخازن همراه شود، صنعت نفت ممکن است با دو چالش جداگانه روبه‌رو شود؛ نخست، کاهش تولید در دوره اختلالات و دوم، دشوارترشدن بازگشت به ظرفیت قبلی در صورت افت فشار مخزن.
احیای تولید پس از توقف یا کاهش فعالیت چاه‌ها به وضعیت تجهیزات، زیرساخت‌ها و شرایط فنی میدان بستگی دارد. در میدان‌هایی که حفظ فشار مخزن به تزریق مستمر گاز وابسته است، کاهش طولانی‌مدت تزریق می‌تواند نیاز به عملیات فنی بیشتر و سرمایه‌گذاری بالاتر را افزایش دهد.
البته آمار کاهش تولید به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که چه میزان از این افت ناشی از کمبود تزریق گاز بوده است. تعیین سهم هر عامل به اطلاعات فنی میدان‌ها و داده‌های عملیاتی نیاز دارد.
آیا کاهش تزریق گاز می‌تواند ظرفیت تولید نفت را برای همیشه کاهش دهد؟
کاهش تزریق گاز لزوماً به معنای از دست رفتن قطعی ذخایر نفتی نیست. شدت پیامدهای آن به ویژگی‌های زمین‌شناسی مخزن، میزان افت فشار، مدت محدودیت تزریق و روش بهره‌برداری بستگی دارد. با این حال، در میدان‌هایی که تولید به حفظ فشار مخزن وابسته است، اختلال طولانی‌مدت در تزریق می‌تواند شرایط برداشت را نامساعدتر کند.
حتی اگر تأمین گاز در آینده بهبود یابد، بازگشت تولید به سطح قبلی در همه میدان‌ها تضمین‌شده نیست. بسته به وضعیت مخزن، ممکن است برای احیای چاه‌ها، نگهداشت فشار یا استفاده از روش‌های افزایش بازیافت به عملیات تخصصی و سرمایه‌گذاری بیشتری نیاز باشد.
در برخی شرایط نیز بخشی از نفت باقی‌مانده در مخزن ممکن است دیگر از نظر فنی یا اقتصادی قابل برداشت نباشد. با این حال، نمی‌توان بدون اطلاعات تخصصی درباره میدان‌های نفتی ایران، میزان این خطر یا حجم احتمالی نفت ازدست‌رفته را مشخص کرد.
بنابراین، نگرانی اصلی تنها کاهش تولید در ماه‌های اوج مصرف گاز یا دوره اختلالات عملیاتی نیست؛ مسئله مهم‌تر، احتمال افزایش هزینه تولید در آینده و دشوارترشدن جبران افت ظرفیت موجود است.
هزینه پنهان ناترازی گاز برای درآمدهای نفتی
توسعه میدان‌های جدید، حفاری چاه‌های تازه و افزایش ضریب بازیافت به سرمایه‌گذاری، تجهیزات تخصصی و زمان نیاز دارد. اگر بخشی از ظرفیت تولید موجود به دلیل مشکلات فنی یا محدودیت‌های طولانی‌مدت تضعیف شود، جبران آن نیز می‌تواند دشوارتر و پرهزینه‌تر باشد.
این مسئله برای اقتصاد ایران که بخشی از درآمدهای ارزی آن به صادرات نفت وابسته است، اهمیت ویژه‌ای دارد. کاهش پایدار ظرفیت تولید، در صورت تحقق، می‌تواند توان صادراتی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ به‌ویژه اگر افزایش تولید از میدان‌های دیگر نتواند افت ایجادشده را جبران کند.
در مجموع، ناترازی گاز ممکن است پیامدهایی فراتر از محدودیت صنایع و فشار بر شبکه انرژی داشته باشد. هم‌زمانی افت تولید نفت و محدودیت احتمالی تزریق گاز، ضرورت توجه به نیازهای فنی مخازن را افزایش می‌دهد. با این حال، میزان تأثیر ناترازی گاز بر تولید نفت ایران به اطلاعات دقیق‌تری درباره وضعیت میدان‌ها، برنامه‌های تزریق و عوامل مؤثر بر افت تولید نیاز دارد.