نخست‌وزیر قطر امروز در کاخ سفید با دونالد ترامپ و جی‌دی ونس رایزنی می‌کند. در حالی که قطر و ونس تلاش می‌کنند پنجره دیپلماسی را باز نگه دارند، سیگنال‌های متناقض واشنگتن و ایستادگی تهران، این رایزنی‌ها را به آزمونی حیاتی برای پیشگیری از بازگشت جنگ تبدیل کرده است.
رویداد۲۴| محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، امروز در کاخ سفید با دونالد ترامپ دیدار می‌کند. او پیش از این ملاقات، قرار است به‌صورت جداگانه با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، گفت‌و‌گو کند. محور اصلی این رایزنی‌ها تلاش برای دستیابی به آتش‌بس جدید و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای میان تهران و واشنگتن است.
این رایزنی‌ها درحالی انجام می‌شود که قطر از هفته‌ها قبل به کانال اصلی انتقال پیام‌ها و پیشنهاد‌ها میان دو طرف تبدیل شده و اکنون می‌خواهد ترامپ را به دادن فرصت بیشتر به دیپلماسی متقاعد کند. بنا به گزارش امروز اکسیوس، رئیس‌جمهوری آمریکا فعلاً اجازه داده تلاش‌های میانجی‌گرانه ادامه پیدا کند، اما مشخص نیست تا چه زمانی حاضر است منتظر نتیجه بماند.
ترامپ در مصاحبه اخیر با برنامه ۶۰ دقیقه شبکه سی‌بی‌اس گفته است که به دنبال تشدید جنگ نیست و دلیلی برای این کار نمی‌بیند. او در عین حال مدعی شده مواد هسته‌ای ایران زیر حجم زیادی از سنگ و آوار مدفون شده است. این اظهارات می‌تواند نشانه‌ای از تمایل او به حفظ مسیر مذاکره باشد، اما به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی نیست. اکسیوس گزارش داده ارتش آمریکا برای اجرای دستور احتمالی حمله مجدد در زمان کوتاه آمادگی دارد.
نقش تازه ونس در پرونده ایران
یکی از تحولات مهم روز‌های اخیر، ورود مستقیم‌تر جی‌دی ونس به روند مذاکرات غیرمستقیم با ایران است. اکسیوس در روز‌های اخیر نوشته بود که ونس طی دو هفته گذشته تقریباً هر روز با نخست‌وزیر قطر، فرمانده ارتش پاکستان و دیگر میانجی‌ها درباره راه‌های دستیابی به آتش‌بس و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای گفت‌و‌گو کرده است.
استیو ویتکاف، نماینده کاخ سفید، و جرد کوشنر، داماد و مشاور ترامپ، نیز در این تلاش‌ها مشارکت دارند. حتی موضوع برگزاری یک نشست فنی در سطح کارشناسی میان نمایندگان ایران و آمریکا بررسی شده، هرچند این نشست هنوز شکل نگرفته است.
نکته قابل توجه دیگر، نامه‌ای است که ونس حدود دو هفته پیش برای محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ارسال کرده و در آن پیشنهاد ازسرگیری مذاکرات مستقیم را مطرح کرده است.
این تحرکات در شرایطی اتفاق می‌افتد که درباره نحوه مواجهه با جنگ ایران در داخل دولت آمریکا نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. ونس پیش‌تر از منتقدان جنگ بود و هزینه‌های سیاسی و اقتصادی آن را مورد توجه قرار داده است. در مقابل، مارکو روبیو همچنان از تصمیم ترامپ برای جنگ دفاع می‌کند. البته نمی‌توان این تفاوت مواضع را به معنای وجود دو سیاست رسمی و متضاد در دولت آمریکا دانست، اما روشن است که درباره ادامه مسیر نظامی یا یافتن راه خروج دیپلماتیک، دیدگاه‌های یکسانی وجود ندارد.
پیشنهاد دو روزه قطر روی میز است
مهم‌ترین موضوعی که در رایزنی‌های اخیر قطر، پاکستان و دیگر کشور‌های منطقه دنبال شده، پیش‌نویس توافقی مرحله‌ای برای ایجاد اعتماد میان تهران و واشینگتن است.
بر اساس جزئیاتی که در رسانه‌ها منتشر شده، این طرح قرار است در یک بازه دو روزه اجرا شود. در مرحله نخست، آمریکا محاصره دریایی ایران را لغو و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد کند. در مقابل، تهران دعوت رسمی از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای اعزام بازرسان به تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده را صادر کند؛ اقدامی که قرار است بر مبنای توافق قاهره انجام شود.
در مرحله دوم، تنگه هرمز بازگشایی و پس از آن مذاکرات هسته‌ای از سر گرفته شود. ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران نیز یکی از محور‌های اصلی مذاکرات بعدی خواهد بود.
این طرح در واقع تلاشی برای عبور از اختلاف اصلی دو طرف است؛ اختلافی که بر سر این موضوع شکل گرفته که کدام طرف باید نخستین قدم را بردارد. واشینگتن خواهان تعیین تکلیف پرونده هسته‌ای و دریافت تضمین‌های لازم درباره فعالیت‌های ایران است، اما تهران تأکید دارد تا زمانی که محاصره دریایی و فشار‌های اقتصادی ادامه دارد، نمی‌توان انتظار داشت ایران بدون دریافت امتیاز وارد تعهدات تازه شود.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز گذشته تأکید کرد تهران همچنان منتظر پاسخ آمریکا به پیشنهاد اخیر است. او اعلام کرد پیشنهاد دو روزه همچنان پابرجاست، اما اجرای آن به برآورده شدن الزامات ایران، از جمله پایان جنگ در همه جبهه‌ها، وابسته است.
موضع تهران البته به موضوع محاصره دریایی محدود نمی‌شود. عراقچی پیش‌تر از ضرورت لغو تحریم‌های جدید، آزادسازی دارایی‌های ایران، فراهم شدن امکان صادرات نفت و کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه نیز سخن گفته است. همین گستردگی مطالبات، کار میانجی‌ها را دشوارتر می‌کند.
روبیو از بن‌بست مذاکرات می‌گوید
در سوی مقابل، اظهارات مارکو روبیو نشان می‌دهد واشنگتن هنوز با پیشنهاد‌های تهران همراه نشده است. وزیر خارجه آمریکا روز یکشنبه گفت مذاکرات تاکنون چندان ثمربخش نبوده و طرفین در آستانه یک پیشرفت دیپلماتیک قرار ندارند. او مطالبات ایران را غیرقابل‌قبول و غیرواقع‌بینانه توصیف کرد.
دونالد ترامپ نیز اگرچه از تمایل به حل‌وفصل دیپلماتیک سخن گفته، هم‌زمان هشدار داده است که در صورت ازسرگیری عملیات نظامی، اهداف زیرساختی تازه‌ای از جمله ۳۸ پل در فهرست اهداف آمریکا قرار دارند. علاوه بر این، حملات محدود اخیر آمریکا به مواضع پدافندی ایران و حادثه مربوط به یک کشتی تجاری که واشنگتن مدعی است قصد عبور از محاصره دریایی را داشته، نشان می‌دهد وضعیت میدانی همچنان شکننده است.
چرا قطر برای جلوگیری از بازگشت جنگ عجله دارد؟
برای قطر، میانجی‌گری میان ایران و آمریکا صرفاً یک ابتکار دیپلماتیک نیست. تداوم بحران در خلیج فارس مستقیماً امنیت کشتیرانی، صادرات انرژی و ثبات اقتصادی کشور‌های منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. باز ماندن تنگه هرمز برای بازار جهانی انرژی اهمیت حیاتی دارد و هرگونه بازگشت درگیری می‌تواند هزینه‌های امنیتی و اقتصادی کشور‌های حاشیه خلیج فارس را افزایش دهد.
به همین دلیل، دوحه تلاش کرده علاوه بر انتقال پیام‌ها، با همراه کردن پاکستان، عربستان، مصر و ترکیه، دامنه میانجی‌گری را گسترش دهد. نخست‌وزیر قطر جمعه گذشته نیز اعلام کرد در دو هفته اخیر با مقام‌هایی در دولت آمریکا که برای مهار بحران اراده دارند همکاری کرده و به کمک صدا‌های خردمند در تهران مانع از خارج شدن اوضاع از کنترل شده‌اند. او همچنین تأکید کرد که تمایل آمریکا به راه‌حل دیپلماتیک همچنان وجود دارد و دستیابی به توافق امکان‌پذیر است.
با این حال، نباید نقش میانجی‌گری قطر را با توانایی این کشور برای وادار کردن دو طرف به توافق اشتباه گرفت. دوحه می‌تواند پیام‌ها را منتقل کند، پیشنهاد‌ها را اصلاح کند و برای نزدیک کردن مواضع تلاش کند، اما تصمیم نهایی درباره لغو محاصره، تعهدات هسته‌ای و توقف درگیری‌ها در اختیار تهران و واشنگتن است.
در مجموع، دیدار امروز ترامپ و نخست‌وزیر قطر را باید آزمونی برای سنجش میزان تمایل کاخ سفید به ادامه مسیر دیپلماسی دانست. حضور ونس در این رایزنی‌ها و طرح پیشنهاد دو روزه نشان می‌دهد کانال‌های ارتباطی هنوز فعال‌اند و گزینه توافق از دستور کار خارج نشده است. اما اختلاف بر سر پیش‌شرط‌ها، مواضع سخت‌گیرانه روبیو و ادامه تحرکات نظامی آمریکا، اجازه نمی‌دهد از نزدیک بودن توافق سخن گفته شود. فعلاً مهم‌ترین دستاوردی که می‌توان از این رایزنی‌ها انتظار داشت، جلوگیری از بسته شدن پنجره دیپلماسی و خرید زمان برای جلوگیری از بازگشت جنگ است؛ هدفی که تحقق آن به تصمیم‌های بعدی تهران و واشنگتن بستگی دارد.