یزد - عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: از حسرتهای پدرم «رضا داوری اردکانی» این است که فرصت نکرده است شاهنامه را بهخوبی بخواند و در توجه به نهجالبلاغه کمتر به حکمتهای آن پرداخته است.
به گزارش خبرنگار مهر، نگار داوری صبح دوشنبه در آیین نکوداشت فیلسوف فرهنگ «رضا داوری اردکانی»، با اشاره به دغدغههای پدرش درباره میراث ادبی و حکمی ایران و اسلام اظهار کرد: پدرم در سالهای اخیر از دو حسرت سخن میگفت؛ نخست اینکه فرصت نکرده شاهنامه را بهخوبی بخواند و دوم اینکه معتقد بود ما از نهجالبلاغه غفلت کردهایم و بیشتر به جنبه بلاغی آن توجه داشتهایم، درحالیکه حکمت نهفته در این اثر کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: همین صحبتهای پدر باعث شد خودم به شاهنامهخوانی روی بیاورم؛ البته نه از منظر تخصصی، بلکه در حد تجربهای ذوقی و با این پرسش که راز ماندگاری آثاری مانند شاهنامه و دیگر متون کهن ایرانی و اسلامی چیست و چگونه اثری میتواند بیش از هزار سال زنده بماند، درحالیکه آثار دیگری تنها عمر کوتاهی دارند.
شاهنامه فراتر از یک اثر حماسی و ملی است
دختر داوری اردکانی با اشاره به برداشت رایج از شاهنامه بهعنوان سند هویت ملی ایرانیان تصریح کرد: شاهنامه معمولاً اثری حماسی با محتوای ایرانگرایانه و ملیگرایانه معرفی میشود، اما این پرسش برای من مطرح بود که آیا شاهنامه صرفاً همین است یا لایههای معنایی دیگری نیز در آن وجود دارد.
وی ادامه داد: من بهعنوان دانشآموخته زبانشناسی تلاش کردم با استفاده از ابزارهای تحلیل گفتمان، مفهوم «خود» و «دیگری» را در برخی داستانهای شاهنامه بررسی کنم و ببینم آیا در این اثر مرز مشخص و قطعی میان خودی و دیگری وجود دارد یا در میان این دو، مرزهای خاکستری و امکان جابهجایی نیز دیده میشود.
نگار داوری با اشاره به بررسی داستان رستم و شغاد گفت: تحلیل زبانی و گفتمانی این داستان نشان میدهد شاهنامه همواره به مثبتنمایی مطلق خودی و منفینمایی مطلق دیگری نمیپردازد، بلکه مواردی از مثبتنمایی دیگری و منفینمایی خودی نیز در آن دیده میشود؛ موضوعی که میتواند یکی از دلایل ماندگاری این اثر بزرگ باشد.
شاهنامه حتی خواننده را با قاتل رستم همدل میکند
وی با بیان اینکه برخی لایههای شاهنامه خواننده را به درک روانشناختی شخصیتها سوق میدهد، افزود: در داستان رستم و شغاد، گاهی متن ما را به درک زاویه دید شغاد، یعنی قاتل پهلوان بزرگ ایرانی، نزدیک میکند و حتی زمینه همدلی و همدردی با او را فراهم میآورد.
دختر داوری اردکانی خاطرنشان کرد: برخی پژوهشگران در مقایسه داستانهای شاهنامه با آثار شکسپیر، به ابعاد روانشناختی آثار شکسپیر اشاره کرده و شاهنامه را صرفاً اثری حماسی دانستهاند؛ درحالیکه به اعتقاد من، شاهنامه علاوه بر حماسه، به ابعاد پیچیده زندگی، عشق و روان انسان نیز توجه دارد.
وی در ادامه با اشاره به داستان بیژن و منیژه گفت: در این داستان نیز با جابهجایی مرزهای خود و دیگری مواجه هستیم؛ جایی که بیژن، پهلوان ایرانی و نوه رستم، در ابتدا با نگاهی بدبینانه درباره زنان سخن میگوید و منیژه را شایسته اعتماد برای سپردن راز خود نمیداند، اما زمانی که منیژه در برابر او از رنجها و وفاداری خود سخن میگوید، بیژن به اشتباه خود اعتراف میکند و از او عذرخواهی میکند.
داوری افزود: این تغییر موضع و فروتنی بیژن در برابر منیژه نشان میدهد که در شاهنامه، مرز میان خودی و دیگری همواره ثابت نیست و شخصیتها میتوانند در مواجهه با یکدیگر، درباره باورها و قضاوتهای خود تجدیدنظر کنند. به باور من، همین لایههای متنوع معنایی، از حماسه و نظامیگری تا عشق و روان آدمی، از عوامل ماندگاری شاهنامه است.
دختر فیلسوف فرهنگ در بخش دیگری از سخنان خود، نوشتههای نوههای رضا داوری اردکانی درباره پدربزرگشان را قرائت کرد؛ خاطراتی که تصویری متفاوت از چهره علمی و جدی این استاد دانشگاه و جنبههای عاطفی و خانوادگی شخصیت او ارائه میکرد.
وی به نقل از لیلا، نوه بزرگ داوری اردکانی، گفت: او خوششانس بوده که هفت سال از دوران کودکی خود را در کنار پدربزرگ و مادربزرگش گذرانده و پدربزرگش همواره با مهربانی با او رفتار میکرده است؛ بهگونهای که حتی هنگام صحبت درباره موضوعات ساده، به حرفها و دنیای کودکانه او اهمیت میداده است.
داوری ادامه داد: در این خاطرات، لیلا از علاقه پدربزرگش به گفتوگو درباره فوتبال، تنیس و ورزشهای دیگر یاد میکند و میگوید او حتی زمانی که نوهاش موضوعی را متوجه نمیشد، با حوصله برایش توضیح میداد و با او مانند یک دوست قدیمی صحبت میکرد.
وی همچنین خاطرهای از مینا، دیگر نوه دکتر داوری، درباره شیطنتهای دوران کودکی پدربزرگش نقل کرد؛ ماجرای بردن مخفیانه چند قورباغه به کلاس درس که با بههمریختن کلاس و تنبیه او از سوی معلم همراه شده بود. به گفته مینا، پدربزرگش این خاطره را همچنان با لذت و لبخند تعریف میکند و هنگام یادآوری دوران کودکی، برق شادی در چشمانش دیده میشود.
کلاس درس؛ خلق جهانی مشترک میان استاد و دانشجو
داوری در ادامه به نقل از یکی دیگر از نوههای این فیلسوف، درباره تجربه حضور در کلاسهای درس پدربزرگش گفت: او با شور و اشتیاق تدریس میکرد و فضای کلاس بهگونهای بود که گویی جهانی مشترک میان استاد، دانشجویان و متفکرانی که درباره آنها صحبت میشد، شکل میگرفت.
وی افزود: در کلاسهای رضا داوری اردکانی، گفتوگو و طرح نظر دانشجویان به شکلگیری و پیشرفت بحث کمک میکرد و استاد حتی از سخنانی که ممکن بود چندان دقیق نباشند، برای رسیدن به یک مفهوم و طرح مسئلهای تازه استفاده میکنند.
دختر داوری اردکانی در پایان با اشاره به علاقه پدرش به خانه و بازگشت به فضای خانوادگی گفت: خانه برای پدرم جایگاه ویژهای دارد و همواره احساس میکردم خانه پناهگاه و محل آرامش اوست.
