یک دیپلمات گفت: در جریان فروپاشی عراق و اقدام آمریکاییها برای انتقال اسناد این کشور، چه ظرفیت مطالعاتی ارزشمندی ایجاد کرده است؛ اکنون دو مرکز، یکی مرکز ویلسون و دیگری دانشگاه استنفورد، تقریباً تمام اسناد دولت عراق در آن دوره را در اختیار دارند. اگر این اسناد را بخوانید، متوجه میشوید که سایه صدام تا چه اندازه بر تمام تصمیمات حکومت عراق سنگین بوده است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)ّ، نشست رونمایی و بررسی کتاب «تاریخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان» تالیف مشترک فیاض زاهد و روشنک ماسوری پنجشنبه ۲۸ آبان در کافهکتاب نشر ثالث برگزار شد. محمدجواد ظریف، دیپلمات و استاد دانشگاه، محمد ماذن زیدی، پژوهشگر عراقی، سیدمحمدکاظم سجادپور، استاد دانشگاه تهران و حسین علایی، استاد دانشگاه و پژوهشگر جنگ در بررسی و نقد کتاب سخنرانی کردند. دبیری نشست را مجید تفرشی برعهده داشت.
سردار حسین علایی در این آیین گفت: آمریکاییها معتقدند که روابط میان ایران و عراق باید توسط آنها تنظیم شود. امروزه نیز شاهد هستیم که ترامپ با صراحتی ویژه اعلام میکند که خود وی تعیین کرده که چه کسی باید نخستوزیر عراق شود.» او افزود: «هرچند من برای تمامی شخصیتهای عراقی احترام قائلم، اما لحن ترامپ در این مورد که میگوید گروه حاکم پیشنهاد دیگری داشتند و او فرد دیگری را برگزیده است، برخورد نامناسبی است. تلاش آمریکا برای اینکه تعیینکننده روابط ایران و عراق در آینده باشد، هم موضوعی ناپسند و هم برای ثبات منطقه بسیار مخاطرهآمیز است. این فرمانده پیشین سپاه با اشاره به نکات تخصصی و محتوایی کتاب اظهار کرد: در این اثر، همهجا از عنوان «قرارداد الجزایر» استفاده شده است؛ در حالی که از منظر حقوقی، ما با عراقیها قرارداد نداریم، بلکه یک "معاهده" یا "عهدنامه" منعقد کردهایم که مفهوم متفاوتی دارد. همچنین نام صحیح این سند "معاهده الجزیره" است، نه الجزایر؛ چرا که الجزایر نام یک کشور است، اما این توافق در منطقه "الجزیره" صورت گرفته است.» وی همچنین بر ضرورت غنای بیشتر کتاب با استفاده از منابع عراقی تأکید کرد و گفت: «یکی از چالشهای پژوهشگران ایرانی، عدم بهرهگیری کافی از منابع و اسناد موجود در عراق است. علایی با بازخوانی وقایع تاریخی، به حضور امام خمینی(ره) در عراق و نقش قدرتهای خارجی پرداخت و گفت: باید روشن شود که دولت وقت عراق برای کنترل فعالیتهای امام خمینی(ره) در داخل خاک خود فشار آورد و در نهایت در مهرماه ۱۳۵۷ ایشان را از عراق بیرون راندند؛ این یک تصمیم داوطلبانه برای خروج نبود. همچنین در کتاب به دخالتهای آمریکا و شوروی در تصمیم عراق برای آغاز جنگ، و نیز نقش سیاستهای پشتپردهای که عراق را به عنوان خط مقدم در برابر ایران قرار داد، کمتر پرداخته شده است. علاوه بر این، نقش عربستان و سایر کشورهای عربی در این معادله باید با دقت بیشتری مورد بررسی قرار گیرد.
این فرمانده دوران دفاع مقدس با اشاره به ابزارهای جنگی و تجربیات عملیاتی خود افزود: عراق بنیانگذار مینگذاری در خلیج فارس بود و ما پیش از اقدامات آنها، از این تجهیزات استفاده نمیکردیم. من خاطرهای از کشف یک مین دریایی بزرگ را به یاد دارم که اگر با آن برخورد میکردیم، فاجعه به بار میآمد؛ اما با بررسی آن، متوجه شدیم عراقیها از چه نوع تجهیزاتی برای مینگذاری استفاده میکنند.» وی همچنین با نقد ساختار کتاب پیشنهاد کرد: «از آنجا که موضوع کتاب "روابط ایران و عراق" است، نیازی نیست با این حجم از جزئیات به عملیاتهای جنگی پرداخته شود؛ بلکه تمرکز باید بر روابط دو کشور باشد.» علایی در بخش پایانی با تأکید بر نادیده گرفته شدن برخی واقعیتها گفت: جنگ شهرها و حملات شیمیایی، از اصلیترین ابزارهای فشار عراق برای تحمیل خواستههای صدام بر ایران بود که در این کتاب به اندازه کافی به آنها پرداخته نشده است. همچنین کمکهای آمریکا به عراق بسیار فراتر از آنچه در کتاب آمده است. آمریکا در نخستین روزهای جنگ، به جای آنکه مانع از انتقال تجهیزات به دشمن شود، آنها را به عربستان تحویل داد تا مأموریت ارائه اطلاعات و پشتیبانی از عراق را بر عهده داشته باشند.
سنگینی سایه صدام بر تصمیمات حکومت عراق
در ادامه محمدکاظم سجادپور گفت: در تکمیل بحث ساختارها باید بگویم وقتی از بنیادها صحبت میکنم، منظور صرفاً یک نهاد نیست؛ بلکه جریانهایی را در نظر دارم که ساختارها را شکل میدهند. برای نمونه، ساختار فکری و اندیشه ناسیونالیسم عربی، هم در دوره پیش از انقلاب و هم پس از آن، پدیدهای مستمر و اثرگذار در مواجهه با ایران بوده است و به باور من همچنان یک ساختار فکری و امنیتی مهم به شمار میرود؛ هرچند امروز با دوره ناصر تفاوتهایی پیدا کرده است. او افزود: در نهایت، ساختارهای داخلی عراق و ایران نیز اهمیت دارند و شامل ساختارهای اداری و فکری میشوند. در این زمینه، ساختار حکومت عراق در دوره صدام و نقش شخص صدام، موضوعی است که پژوهشهای قابلتوجهی درباره آن انجام شده است. در جریان یک کار پژوهشی مشترک متوجه شدم که فروپاشی عراق و اقدام آمریکاییها برای انتقال اسناد این کشور، چه ظرفیت مطالعاتی ارزشمندی ایجاد کرده است؛ اکنون دو مرکز، یکی مرکز ویلسون و دیگری دانشگاه استنفورد، تقریباً تمام اسناد دولت عراق در آن دوره را در اختیار دارند. این دیپلمات اظهار کرد: اگر این اسناد را بخوانید، متوجه میشوید که سایه صدام تا چه اندازه بر تمام تصمیمات حکومت عراق سنگین بوده است. نکته شگفتانگیز آن است که صدام شب پیش از حمله، فرماندهان نظامی را گرد میآورد و با آنان سخن میگوید و متن عربی سخنان او همراه با ترجمه انگلیسی، بهصورت کامل منتشر شده است. به نظر من، این ساختار فردمحور در عراق بسیار حائز اهمیت است؛ ساختاری که در سیر زمان دچار دگرگونی شده است. سجادپور گفت: میگویند جوانی در دوره صدام زندانی بود و چند فرزند داشت و به اعدام محکوم شده بود. او نامهای به صدام نوشت و تقاضای عفو کرد. صدام دستور داد او را بیاورند و وقتی جوان حاضر شد، پرسید: «برای درخواست عفو آمدهای؟» جوان پاسخ داد: «بله، قربان.» صدام گفت: «سه سؤال از تو میپرسم؛ اگر پاسخ دادی، آزادت میکنم.» سؤال اول این بود: «من بهترم یا ملک فهد؟» جوان پاسخ داد: «معلوم است که شما، جنابعالی.» صدام پرسید: «چرا؟» جوان گفت: «چون او از آمریکاییها میترسد، اما شما نمیترسید.» سؤال دوم این بود: «من بهترم یا جورج بوش پدر؟ در آن زمان جورج بوش پدر بر سر کار بود ـ جوان گفت: «معلوم است که شما، جنابعالی.» صدام پرسید: «چرا؟» جوان پاسخ داد: «چون او از اسرائیل میترسد، اما شما نمیترسید.» صدام ادامه داد: «بسیار خوب، پسرم! من بهترم یا رسول اکرم؟» جوان بیچاره در اینجا دچار تردید و دستپاچگی شد؛ حتی اگر از یک مسلمان بسیار معتقد هم چنین سؤالی بپرسید، ممکن است با دشواری روبهرو شود. جوان سرانجام گفت: «شما بهترین هستید.» صدام پرسید: «چرا؟» جوان پاسخ داد: «چون او از خدا میترسید، اما شما از خدا هم نمیترسید!
او ادامه داد: به نظر من، این لطیفه بازتابدهنده ساختار عراق در آن دوره است؛ اتفاقاً لطیفههای جالبی درباره آن دوره در عراق وجود دارد که همگی بازتاب شرایط آن زمان هستند. این کتاب میتوانست بیشتر به بررسی ساختارها، بهویژه ساختار عراق، و به مخزن شخصیتی صدام حسین بپردازد؛ موضوعی که به توسعه رشته روانشناسی سیاسی نیز کمک کرده است. صدام از این منظر، موضوعی مهم برای بحث و گفتوگوی بیشتر است. استاد دانشگاه تهران عنوان کرد: اجازه بدهید سخنم را با بخش سوم چارچوب مفهومیام به پایان ببرم: جهتها و گرایشها. این موضوع نیز بسیار کلیدی است. بحث اصلی در اینجا، انسانها و ادراکهای آنهاست. با وجود همه ابعاد تاریخی و ساختاری، در نهایت تصمیمگیرندگان، انسانها هستند و آنان بر اساس ادراک خود تأثیر میپذیرند و تصمیم میگیرند. نکته جالبی که در کتاب به آن اشاره شده، مربوط به اوایل جنگ است؛ زمانی که بختیار و اویسی به عراق میروند تا به رژیم متجاوز علیه کشور ما یاری برسانند. این موضوع از منظر جاهطلبی آنها بسیار قابلتوجه است. هر دو گزارشی که به صدام ارائه میکنند، حاوی نکات جالبی است و از این جهت، با برخی تحولات امروز نیز شباهت دارد. ---
