نسخه‌های خطی از ارزشمندترین یادگارهای گذشته‌اند؛ آثاری یگانه که اهمیت تاریخی و فرهنگی‌شان، نگهداری و حفاظت از آن‌ها را ضروری می‌کند. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی یکی از بزرگ‌ترین مراکز نگهداری میراث مکتوب در جهان اسلام، مجموعه‌ای گسترده از این آثار را در موضوعات گوناگون در اختیار دارد. در میان آن‌ها، کتاب‌هایی درباره اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) جایگاه ویژه‌ای دارند؛ آثاری که کم‌نظیر و گاه یگانه‌اند.
به مناسبت ایام فاطمیه، با سیدرضا صداقت‌حسینی، کارشناس پیشکسوت ارزشیابی نسخه‌های خطی، درباره شماری از نسخه‌های مرتبط با حضرت فاطمه زهرا(س) گفت‌وگو کرده‌ایم. او ۲۵ سال از عمر حرفه‌ای خود را به بررسی نسخه‌های خطی گنجینه آستان قدس رضوی اختصاص داده است. آنچه در ادامه می‌آید، مروری بر بخشی از این آثار است.
گنجینه‌ای کهن در سایه‌سار بارگاه منور رضوی
کتابخانه آستان قدس رضوی از مراکز مهم صیانت از میراث مکتوب در ایران و جهان اسلام به شمار می‌رود. نسخه‌های این مجموعه بارها در پژوهش‌های علمی و تصحیح متون به کار گرفته شده‌اند. از جمله آثار شاخص آن می‌توان به «صحیفه سجادیه» به کتابت سال ۴۱۶ قمری و «مصباح المتهجد» شیخ طوسی، کتابت سال ۵۰۲ قمری اشاره کرد. برخی آثار نیز به‌صورت نسخه‌برگردان منتشر شده‌اند؛ ازجمله «دیوان خازن» با تاریخ کتابت ۴۸۱ قمری.
در این کتابخانه بیش از ۵۹هزار نسخه خطی در زمینه‌هایی چون فقه، حدیث، تفسیر، کلام، حکمت، عرفان، فلسفه، ادبیات، تاریخ و جغرافیا نگهداری می‌شود. این آثار به زبان‌های عربی، فارسی، اردو و ترکی هستند. افزون بر آن، مجموعه‌ای شامل حدود ۲۲هزار قرآن و جزوه قرآنی در گنجینه وجود دارد. قرآن‌های منسوب به امامان معصوم(ع)، نوشته‌شده بر پوست و به خط کوفی و جزوه‌های قرآنی وقفی کشواد بن املاس، حاکم اصفهان متعلق به سال ۳۲۷ قمری، از نفایس این مجموعه‌اند. «اربعین جامی» به خط سلطان‌علی مشهدی و کتابت سال ۸۸۹ قمری و مناجات‌نامه حضرت علی(ع) به خط میرعلی هروی و کتابت سال ۹۳۹ قمری نیز از آثار هنری ارزشمند کتابخانه‌اند.
مرثیه‌ای ناتمام؛ «الدرّة الغرّاء فی وفاة الزهراء(س)»
یکی از نسخه‌های مرتبط با زندگی و مصائب حضرت فاطمه(س)، کتاب «الدرّة الغرّاء فی وفاة الزهراء(س)» به شماره ۱۷۹۵۶ است. این اثر را حسین بن محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن احمد بن عصفور درازی، از دانشمندان امامیه و درگذشته سال ۱۲۱۶ قمری نوشته است. کتاب در اصل هزار بیت داشته و به احوال، فضائل و مصائب حضرت زهرا(س) پرداخته است؛ اما نسخه موجود در گنجینه ناقص است.
نسخه با ستایش خداوندی آغاز می‌شود که اولیای خود را در دنیا به سخت‌ترین مصیبت‌ها آزموده است و پایان موجود آن چنین است: «پس ناگزیر مرگی در پیش است و ناگزیر بلایی؛ و ماندن من پس از شما اندک خواهد بود». نسخه به خط نسخ و بر کاغذ نخودی نوشته شده و تاریخ کتابت آن به قرن سیزدهم قمری بازمی‌گردد. این دستنوشته ۱۸ برگ دارد و در آبان ۱۳۶۹ شمسی از سوی سازمان اوقاف و امور خیریه به کتابخانه واگذار شده است.
درخشش نام حضرت زهرا(س) در «ترجمة‌المناقب»
نسخه «ترجمة‌المناقب» به شماره ۲۵۲۱۸، تألیف ابوالحسن علی بن حسن زواری، نویسنده قرن دهم قمری به فارسی نوشته شده است. این اثر ترجمه‌ای تحت‌اللفظی از کتاب «کشف‌الغمّه» نوشته بهاءالدین علی بن عیسی اربلی است و به زندگی، فضائل، مناقب و معجزات پیامبر اسلام(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س) و امامان معصوم(ع) می‌پردازد. کتاب در پنج اصل تنظیم شده و مترجم نگارش آن را در سال ۹۳۸ قمری به پایان رسانده است.
نسخه موجود، جلدهای نخست و دوم این اثر را دربرمی‌گیرد و در سال ۱۰۸۲ قمری به خط نستعلیق خوش کتابت شده است. دستنویس ۳۴۴ برگ دارد؛ عنوان‌های آن با شنگرف نوشته شده و جلدش از تیماج عنابی است. برخی برگ‌ها آسیب رطوبتی دیده‌اند. این نسخه در دی ۱۳۷۷ شمسی از سوی استاد زین‌الدین جعفر زاهدی وقف شده است.
از روایت پیامبران تا یاد بانوی دو جهان؛ «حیات‌القلوب»
«حیات‌القلوب» اثر محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، معروف به علامه مجلسی، از دیگر آثاری است که در بخشی از آن به زندگی حضرت فاطمه(س) پرداخته شده است. نسخه مورد اشاره به شماره ۱۵۸۷۵ ثبت شده و جلد نخست کتاب را دربرمی‌گیرد. این جلد، افزون بر سرگذشت پیامبران پیشین و تاریخ زندگی پیامبر اسلام(ص)، مطالبی درباره امامان معصوم(ع) و حضرت زهرا(س) دارد و در پایان به مباحث امامت می‌رسد.
اصل کتاب در سه جلد تنظیم شده و مطالب آن از احادیث مندرج در جلدهای پنجم تا هفتم «بحارالانوار» ترجمه شده است. نگارش جلد نخست در نیمه شوال سال ۱۰۸۵ قمری در مشهد به پایان رسیده است. نسخه حاضر ناقص است: برگ نخست آن افتاده و برگ دوم نیز آسیب‌دیده یا ناقص است. دستنویس به خط نسخ و بر کاغذ نخودی نوشته شده، ۲۷۲ برگ دارد و عنوان‌های آن با شنگرف مشخص شده‌اند. آستان قدس رضوی این نسخه را در مرداد ۱۳۶۷ شمسی خریداری کرده است.
روایت بانوی رنج و کرامت در «روضة‌الشهدا»
«روضة‌الشهدا» نوشته ملاحسین بن علی بیهقی کاشفی، معروف به واعظ، درگذشته سال ۹۱۰ قمری، اثری فارسی درباره واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) است. کتاب در کنار روایت این واقعه، به‌اختصار از زندگی پیامبر(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام علی(ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نیز یاد می‌کند. این اثر در ۱۰ باب و یک خاتمه تنظیم شده و باب چهارم آن به احوال حضرت زهرا(س) اختصاص دارد.
نسخه آستان قدس رضوی به شماره ۲۵۶۷۹ ثبت شده و در قرن یازدهم قمری به خط نستعلیق خوش کتابت شده است. این دستنویس ۳۷۸ برگ دارد و عنوان‌هایش به شنگرف نوشته شده‌اند. برگ نخست آن تازه‌نویس و منقش است و صفحه دوم، کتیبه‌ای مذهّب و مرصع دارد. جداول صفحات نیز با زر، تحریر و لاجورد آراسته شده‌اند. این نسخه را استاد جعفر زاهدی در دی ۱۳۷۷ شمسی وقف کرده است.
۴۰ مجلس ارادت؛ جلوه مناقب در «نورالعیون»
نسخه «نورالعیون» به شماره ۲۴۰۴۶، تألیف محمدحسن بن محمدمعصوم قزوینی حائری شیرازی، درگذشته سال ۱۲۴۰ قمری، اثری فارسی در ۴۰ مجلس درباره مناقب و مصائب اهل‌بیت(ع) است. کتاب برای استفاده اهل منبر فراهم آمده و هر مجلس با خطبه‌ای عربی آغاز می‌شود؛ در کنار نثر، اشعار فارسی متناسب با موضوع نیز در آن آمده است.
«نورالعیون» خلاصه‌ای از کتاب دیگر مؤلف، «ریاض‌الشهاده و کنوزالسعاده» است. مطالب مربوط به حضرت فاطمه زهرا(س) در مجلس دوم جای گرفته و در دو فصل تنظیم شده است. نسخه موجود به خط نسخ و بر کاغذ نخودی آهارمهره نوشته شده و ۲۰۰ برگ دارد. تاریخ کتابت آن قرن سیزدهم قمری است. این اثر را آیت‌الله حسین شاهرودی وقف و حجت‌الاسلام علی‌اکبر الهی خراسانی آن را در خرداد ۱۳۷۶ شمسی به کتابخانه اهدا کرده است.
این نسخه‌ها، هر یک به شیوه‌ای متفاوت، از جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در سنت نگارش دینی و ادبی فارسی و عربی حکایت می‌کنند. بررسی متن، خط، کاغذ، تزئینات و پیشینه وقف یا نگهداری آن‌ها، افزون بر شناخت محتوای آثار، بخشی از تاریخ کتابت و فرهنگ حفظ میراث مکتوب را نیز روشن می‌کند.