تهران - ایرنا - بازار شوش همیشه بوی شلوغی، صدای خشخش کارتنهای بستهبندی و صدای ممتد چرخدستیهای باربری را در دل خود دارد. اینجا قلب تپنده جهیزیه ایران است؛ جایی که هم شوق ساختن یک زندگی تازه در آن موج میزند و هم اضطرابی عمیق که در چین پیشانی پدرها و چشم نگران مادرها به چشم میخورد؛ اما در یکی، دو دهه اخیر اینجا تفاوتهای زیادی کرده است.
اینجا شوش است؛ کافی است چند قدم در پاساژها و راستههای آن بردارید تا تنوع بیپایان کالاها شما را مسحور کند: از سرویسهای چینی استخوانی فرانسوی و آلمانی تا طرحهای چشمنواز تولید داخل؛ از کریستالهای تراشخوردهی چک که نور را هزار تکه میکنند تا قابلمههای گرانیتی، چدنی و استیلهای رنگارنگ در دهها مدل و سایز. ویترینها شبیه گالریهای هنری چیده شدهاند؛ انواع بلور، قاشق و چنگالهای جعبهسامسونتی براق، لوازم برقی کوچک با طراحیهای مدرن و شیک، و اکسسوریهای مینیمالی که هر تازهعروسی در آرزوی گوشهای از آنها برای خانهی آیندهاش است. بازار پر از «انتخاب» است؛ تنوعی آنقدر گسترده که هر سلیقهای را راضی میکند، اما درست در همین نقطه، واقعیت خشن تورم سر بلند میکند.
محله شوش در جنوب تهران و در منطقه ۱۲ واقع شده و همجوار با مناطق ۱۵ و ۱۶ است. این محله از شمال به مولوی، از جنوب به بزرگراه بعثت، از شرق به خیابان ۱۷ شهریور و از غرب به راهآهن محدود میشود. شوش دارای بافتی قدیمی، پرتردد و شلوغ است که شمار زیادی از انبارها و مغازههای تجاری را در خود جای داده و حالا با ایستگاه اختصاصی مترو (خط ۱) و اتصال به بزرگراه بعثت و خیابانهای مولوی و ۱۷ شهریور، از دسترسی مناسبی برخوردار است.
پرسهای در بازار لوازم خانگی شوش، به نظر از تجارب جذاب تهران است؛ به ویژه برای خانمها این نوع گشت و گذار لذتبخش است.
قیمتها بالاخره افزایش پیدا کرده است. نمیدانم متوسط فروش خیلی خوبِ یک مغازه لوازم خانگی چقدر است، اما وقتی مثلاً قیمت یک مجموعه چینی کامل بالای ۹۰ میلیون تومان است، این برای مغازهدار میتواند درآمد خوبی داشته باشد؛ البته این قیمت بالا طبعا میزان خرید را کم میکند تا در طول هفته هر مغازه تعداد خرید کمی داشته باشد! همینطور خیلی از مغازهها اجناس گران، لوکس، کریستال و سرویسهای پذیرایی خاص میفروشند که قیمتهای کمی ندارند و تعدادشان هم زیاد است.
کمی جلوتر، میان مغازهای که پر از ظروف کریستال است، پیرمردی پشت پیشخوان نشسته؛ مردی با موهای سپید و نگاهی که مشخص است چند دهه تغییرات این بازار را دیده است. وقتی از او درباره وضعیت خرید جهیزیه میپرسم، آهی میکشد و میگوید: قبلاً آدمها میآمدند، لیست کامل جهیزیه را میدادند، همهچیز درجهیک و کامل برداشته میشد و بار کامیون میشد. حالا اما طرف با لیست میآید، اول ستون قیمتها را خط میزند، بعد شروع میکند به حذف کردن. خیلیها میآیند فقط برای یک سرویس قابلمه و چند تکه ضروری؛ آن هم با چک و وام. دلم برای این جوانها میسوزد. بازار پر از جنس است، اما جیب مردم خالی است.
فرق بازار شوش امروز، با آنچه قبلاً دیده بودیم!
در پاساژها با چند تن از شهروندان که برای تهیه جهیزیه به بازار شوش مراجعه کردهاند، همکلام میشوم و نظراتشان را در خصوص شرایط بازار و روند خرید میپرسم و این که آنچه در بازار لوازم خانگی شوش دیدید، با آنچه قبلاً دیده بودید چه تفاوتهایی داشت؟ خانمی میانسال در پاسخ میگوید : من حدود سال ۸۲ برای خرید جهیزیه به شوش آمده بودم و از آن سال تا الان شاید یک بار دیگر مراجعه کرده بودم و این همه سال تغییرات آنجا را ندیده بودم. اولاً آن موقع، خیابان صابونیان که خیابان اصلی خرید لوازم خانگی است، ماشینرو بود؛ نمیدانم چند سال است که دیگر سنگفرش شده و فقط محل عبور افراد است و دیگر ماشین نمیتواند برود. آن موقع هم شوش برایم جذاب بود، ولی الان که برای خرید دخترم رفتم، تنوع بسیار زیاد شده است؛ یعنی هرچقدر میروی، باز چیزهای جدید میبینی؛ از کالای لوکس و آنتیک خارجی تا کالاهای لوکس ایرانی، با تنوع فراوان در مدل، طرح، قیمت و همه اینها. گستردگی کالاها خیلی بیشتر شده است. قبلاً چند پاساژی که داخلش میرفتیم شاید تازه راه افتاده بود و تعداد کمی از مغازههایشان باز بود و خیلی از مغازهها خالی بودند. حالا اما هم پاساژها متعدد شده و هم کل طبقاتشان مملو از مغازههای رنگارنگ است.
ویژگی بازار که بیش از همه به چشم میآید
در شرایطی که در خبرها دائم صحبت از محاصره اقتصادی و بستن ورود کالاست، حجم عظیم و متنوع کالای اینجا خیلی به چشم میآید؛ دریایی است از جنس و ظرف و ابزارهای متنوع و رنگارنگ. فردی که برای خرید جهیزیه دخترش به بازار مراجعه کرده بود در پاسخ خبرنگار ایرنا می گوید : نوع تعامل و رفتار کسبه خیلی متفاوت بود. اکثراً دنبال جذب مشتری بودند، اما رفتارها فرق میکرد؛ بعضی رفتارها صادقانهتر بود و در مقابل، خیلی مشخص بود که بعضیها میخواهند بازارگرمی کنند. در رفتار بعضیها، تخریب بقیه همصنفها وجود داشت؛ مثلاً توضیح میدادند که این خوبیها را دارد، اما اگر به مغازههای دیگر بروید، فریب تان میدهند، دروغ میگویند و از این صحبتها زیاد بود.
بازار رونق دارد یا رکود؟
با توجه به این حجم بالای فروشگاه، برایم سوال است که آیا همه اینها خریدار دارند؟ وضعیت بازار چطور است؟ شاید حضور من در ساعتهایی است که جمعیت لزوماً خیلی زیاد نیست، پنجشنبهها با توجه به تعطیلی کارمندان و آزاد بودن عبور خودروها در طرح ترافیک، حضور مشتریان بیشتر است. جمعه ها هم که فروشندگان اجناس درجه ۳ و ۴ بساط میکنند و مشتریان اجناس ارزانتر میآیند و حسابی شلوغ میشود. در کل اما رونق چندان زیاد نیست. البته کسی که بخواهد در این زمینه نظر بدهد باید در ساعتهای مختلف روزهای مختلف هفته مراجعه کند و فضاهای متفاوت را ببیند. اما مشخصاً کسانی که برای خرید جهاز آمده اند، نسبتا زیادند.
بیرون مغازه، در میان ازدحام جمعیت، پسری حدوداً ۱۹ساله با چرخدستی زنگزدهاش ایستاده تا کارتنهای خرید یک خانواده را جابهجا کند. پیشانیاش از عرق خیس است، عینک دودی شکستهاش را روی پیشانی گذاشته و با لبخندی خسته میگوید: «باربری سخت است، اما سختتر از آن، نگاه پدری است که بار را میگذارد پشت ماشینش و سرش را پایین میاندازد. امروز کارتن جهیزیه عروسخانمی را بردم؛ پدر دختر گوشه انبار ایستاده بود و داشت با تلفن صحبت میکرد؛ میگفت: "حاجی چارهای ندارم، مجبور شدم ماشینم را بفروشم تا این چند تکه جور بشه..." این بارها روی دوش من سنگین است، اما روی دل آن پدر انگار کوه کندهاند.»
جنگ میان قیمتها و آرزوها
تنوع بالاست، اما فاصله میان ویترین و جیب خریدار، فرسنگهاست. مادری را میبینم که به همراه دخترش جلوی ویترین یک مغازه ایستادهاند. دختر با شوق به طرحهای پا سماوریهای بامبو نگاه میکند، اما نگاه مادر قبل از هرچیز روی برچسب سفیدرنگ کوچک گوشه جعبه قفل میشود؛ عددی با صفرهای طولانی که لبخند را روی صورتش خشک میکند.
گوشه یکی از پاساژها، روی نیمکت سنگی، عروس و دامادی نشستهاند. دختر خیره شده به کاغذی که فهرست اقلام رویش نوشته شده است. پسر زیر لب میگوید: «غصه نخور عزیزم... امسال نشد فلان سرویس را بگیریم، سال بعد دوتایی با هم میخریم. مهم این است که داریم زیر یک سقف میرویم. » دختر لبخند تلخی میزند، اما چشمهایش تر شده است. او به این فکر میکند که چطور آرزوهایی که سالها در ذهنش پرورانده بود، حالا در مقیاسی کوچکتر و با خطخوردگیهای فراوان در این کاغذ جا گرفتهاند. آنها آمده بودند بازار را بگردند و با دلی خوش خرید کنند، اما تورم، حسرتِ «نشدن» را به مهمان ناخوانده لحظات دونفرهشان تبدیل کرده است.
قیمتها روزبه روز و گاهی ساعت به ساعت تغییر میکنند. یک دست لیوان یا یک دست قابلمه ساده، هزینهای معادل چند ماه پسانداز یک خانواده کارگری یا کارمندی را میطلبد.
تعامل و رفتار کسبه چقدر حرفهای و منصفانه است؟
دختر ۲۰ ساله ای که همراه مادرش در حال انتخاب کریستال است، درباره رفتار برخی کسبه میگوید: در مجموع، حس خیلی خوبی از خرید نداشتم؛ به خاطر رفتار غیر صادقانه و بعضاً فریبگونهای که هم در نوع کالا و هم در قیمتها مشاهده میکردیم. آدم آنقدر وقت ندارد که بخواهد برود خیلی از مغازهها را بگردد و بعد خریدش را انجام دهد تا ببیند کجا ارزانتر است یا کجا کیفیت بالاتری دارد. برای همین، بعد از گشتن مثلاً حداقل ۱۰ مغازه، بالاخره خریدت را انجام میدهی. اما این جای ناراحتی دارد که بعدش میروی برای خرید چیزهای دیگر، شبیه آن چیزی که قبلاً خریدی یا بهتر از آن را میبینی و با قیمت مناسبتر یا حتی کیفیت بهتر روبهرو میشوی!
به طور خاص، فریبکاری یکی دو فروشنده به جایی رسید که با آنها دعوا کردیم. مثلاً من سرویس چینی خریده بودم و دنبال سرویس آرکوپال بودم. وارد مغازه جدیدی شدم و طرف متوجه شد که من چینیام را خریدهام و حالا آرکوپال میخواهم بخرم. او در مورد چینیهایش طوری صحبت کرد و قیمت را۳۰ میلیون تومان ارزانتر از آن چیزی که من قبلاً گرفته بودم داد! این خیلی کلافهکننده بود. مراجعه کردم به مغازه قبلی و توضیح دادم؛ او گفت که «این فریب است». با همان فروشنده اول دوباره به مغازه دوم مراجعه کردیم و فروشنده دوم زیر حرفش زد و آنجا کاملاً فریب و دروغش محرز شد. آدم ناراحت میشود، چون اینجور خریدها را آدم شاید هر چند ده سال یکبار انجام دهد و خیلی وقتها خستگی به تن آدم میماند.
البته آن روی سکه را هم باید دید؛ یکی از همکاران که چند هفته قبل برای خرید به بازار شوش رفته بود، تعریف میکرد هنگام گذاشتن اجناس خریده شده در ماشین، یک کیسه از اجناس کنار بساط یک مغازه جا مانده و وقتی بعد از چند ساعت به خانه رسیدهاند، همسرش متوجه نبود آنها شده؛ اما وقتی برمیگردند، مغازه دار کنار خیابان کل آن کیسه را با امانتداری به آنها داده بود.
تأثیرات شایعه جنگ
در طبقه دوم سیتیسنتر، تعداد محدودی از مغازهها مشغول به کار بودند؛ در میان آنها مغازهای بود که پیرمردی به زحمت داشت شمعدانها را پاک میکرد. وارد شدم و پرسیدم: همیشه اینطور خلوت است؟ میگوید خلوتتر شده، اما خلوتیِ امروز بیسابقه بود. به گمانم از تأثیرات شایعه جنگ است. در کل، بازار کساد است و با این وضعیت ما هم تا عید بیشتر دوام نمیآوریم. با انگشت به چند مغازه روبهرو اشاره میکند و میگوید: دیگر ما که از شرکت نورسازان قدرتمندتر نیستیم که تعطیل کردند و رفتند.
در حاشیه این گشتوگذار در پاساژ جهان نیز اتفاق جالبی توجهها را به خود جلب کرد؛ مردی که ظاهراً از درخواست دخترش برای خرید چند ظرف حبوبات کمی خجالتزده شده بود، در نهایت دو عدد ظرف حبوبات برای او خرید و با لحنی شوخطبعانه گفت: «بقیه حبوبات رو هم از شیشه سس استفاده کن!» این اتفاق کوچک، در کنار تنوع کالاها و رفتارهای جالب خریداران، بخشی از حالوهوای متفاوت و دیدنی بازار شوش را به تصویر میکشد.
یا علی، راه بدید!
با تمام این سختیها، آنچه بازار شوش را با همه تلخیهای تورم سرپا نگه داشته، پیوند میان عشق و خانواده است. وقتی خرید یک سرویس قابلمه یا چند تکه بلور ساده نهایی میشود، کارگر باربر جعبهها را روی چرخ دستی میگذارد و با فریاد «یا علی، راه بدید» به سمت وانتیها میرود؛ در همان لحظه، میتوانی برقی از امید و نفس راحتی را در چهره آن پدر و مادر ببینی. خریدی که حاصل وامهای قسطی، فروختن پساندازهای خرد و ماهها نخوابیدن است، اما برای آغاز یک زندگی جدید زیر سقف مشترک، با هر قیمتی به سرانجام رسیده است.
