اخوان دستمالچی، معتمد انقلابی و رئیس دیرینه اتاق بازرگانی یزد، پس از عمری خدمت در اقتصاد، سیاست و نیکوکاری، اوج ماندگاری خود را در تأسیس کتابخانه مجهز الغدیر و ترویج فرهنگ مطالعه رقم زد.
سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، دومین مجلد از مجموعه «مشاهیر وقف کتاب در ایران» به قلم حسین مسرت،، به زندگی و اقدامات فرهنگی، سیّداحمد اخوان دستمالچی، اختصاص دارد. این مجموعه را خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر کرده است.
سیداحمد اخوان دستمالچی، مردی که از کارگری در رده‌های پایین نساجی سنتی یزد (شعربافی) آغاز کرد و با هوش و پشتکار مثال‌زدنی، بنیان‌گذار کارخانه‌های بزرگی چون ماهباف، زرین و نساجی اردکان شد تا عنوان «پدر صنعت نساجی یزد» را از آن خود کند. اما فعالیت‌های او تنها به اقتصاد محدود نماند؛ او که از یاران نزدیک مبارزان انقلابی و معتمدان امام خمینی (ره) بود، پس از پیروزی انقلاب نیز در سنگرهای اجتماعی و خیریه فعال ماند. تأسیس جامعه نیکوکاری ابرار، حمایت از خانواده‌های نیازمند و تأمین جهیزیه، تنها بخشی از خدمات اجتماعی اوست.
اوج درخشش زندگی فرهنگی این خیر نمونه کشوری، تأسیس مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی و کتابخانه بزرگ الغدیر در یزد است. این مجموعه با زیربنای وسیع، تالارهای تخصصی مطالعه، مخزن غنی کتب چاپی و خطی، و تالار ویژه یزدشناسی، به پناهگاهی امن برای پژوهشگران تبدیل شده است. اخوان دستمالچی پس از عمری خدمت خالصانه به اقتصاد و فرهنگ دیار دارالعباده، در تیرماه ۱۳۹۳ در سن ۸۰ سالگی درگذشت و در جوار امامزاده جعفر (ع) یزد آرام گرفت.
زندگی‌نامه
سیّداحمد، فرزند سیّدمحمّد (فرزند سیّدعلی، متوفای ۱۹/۱۱/۱۳۶۲ش) و بی‌بی صدیقه اخوان دستمالچی (فرزند سیّدمحمّدکاظم، متوفای فروردین ۱۳۵۷ش) ( پدر و مادر هر دو از سادات طباطبائی یزد بودند) به تاریخ ۲۷/۲/۱۳۱۳ش در برزن مالمیر یزد به‌دنیا آمد. سیّدمحمّد و برادرش سیّدمهدی، باهم نام خانوادگی «اخوان‌دستمالچی» گرفتند.
سیّداحمد پس از کسب تحصیلات مقدّماتی در دبستان اسلام به سفارش و خواست پدر که دوست داشت او به جای ادامه تحصیل، شغلی برای خود دست و پا کند، وارد بازار و فعالیّت‌های اقتصادی شد. او در جوانی با روحانی وارسته، آقا شیخ‌حسن کرباسی‌یزدی (۱۳۰۷- ۱۳۸۵ق) از زاهدان و پارسایان که امام جماعت مسجد محلّۀ مالمیر بود، معاشرت داشت و از زندگی و افکار زاهدانۀ او بسیار متأثر شد، زیرا کرباسی در بازار خان یزد حجره داشت و تُجار جوان و مؤمن از مشی و مرام او پیروی می‌کردند. وی در تاریخ ۳/۹/۱۳۳۲ش با خانم رباب شمسایی، فرزند غلامرضا از بازرگانان یزد ازدواج کرد.
اخوان دستمالچی از رده‌های پایین شغل نسّاجی که در یزد «شعربافی» می‌گویند، آغاز کرد . حتّی گاه چندین شبانه روز به خانه نمی‌رفت تا بتواند کارهای اوّلیۀ شرکت خود، ماهباف را سامان دهد. وی از کارگری گرفته تا تعمیر دستگاه را انجام می‌داد، برای این‌که نیاز به مهندسان خارجی پیدا نشود، با توجه به هوش و ذکاوت سرشاری که داشت، برای رسیدن به اهداف مهمّ اقتصادی‌اش از هیچ‌کاری روی‌گردان نبود. او بعدها با شریکانش، کارخانۀ ماهباف را فروخت و با تجربۀ خوبی که کسب کرد، توانست بنیان‌گذار و مدیر چندین کارخانه مانند زرّین، نایلون تکس، نسّاجی اردکان و طرّه در یزد شود.
اخوان دستمالچی بر اثر تلاش، جدیّت و درستکاری به زودی در صف بازاریان و بازرگانان نامدار و خوش‌نام یزد قرار گرفت. او در دوران جوانی و میان‌سالی بیشتر به عنصر فعّال و تلاش‌گر عرصه‌های صنعت و اقتصاد شهرت داشت و بعدها لقب « پدر صنعت نسّاجی یزد » را نیز به دلیل پیشکسوتی و خدمات چشمگیر وی در این صنعت نصیب خود کرده بود.
دستمالچی علاوه بر فعالیّت‌های مثبت و کارساز اقتصادی به‌ویژه کارآفرینی به فعالیّت‌های اجتماعی و سیاسی به‌صورت جدّی نیز می‌پرداخت و از هواداران نهضت امام‌خمینی(ره) و از یاران نزدیک و معتمدان آیت‌الله شیخ‌محمّد صدوقی (۱۳۲۷ق-۱۳۶۱ش، رهبر مبارزات انقلاب اسلامی مردم یزد بود و علاوه بر برگزاری کلاس‌های تفسیر قرآن، در مبارزات انقلابی علیه حکومت محمّدرضا پهلوی فعّال بود. وی در تقویّت بنیۀ مالی و صفوف مبارزان نقشی مؤثّر داشت.
همچنین به گروه فداییان اسلام به رهبری سیّدمجتبی نوّاب‌صفوی علاقه داشت و چندین بار به ملاقات او رفته بود و به انتشار و تبلیغ افکار او در یزد می‌پرداخت. بنیان و راه‌اندازی دبیرستان رسولیان با کمک دکتر رمضانخانی و دیگران که سرمایه آن را حاج‌تقی رسولیان می‌پرداخت، به انگیزه پرورش دانش‌آموزانی متدیّن و معتقد از دیگر کارهای ایشان بود.
اخوان دستمالچی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ساماندهی کمیته‌ها و دیگر نهادهای انقلابی پرداخت. وی از دوستان نزدیک حجّت‌الاسلام شیخ‌محمّدعلی صدوقی(امام‌جمعه یزد ،۱۳۲۸-۱۳۹۰ش)، آیت‌الله سیّدروح‌الله خاتمی (امام‌جمعۀ اردکان و یزد۱۲۸۵-۱۳۶۷ش)، شهید دکتر سیّدرضا پاک‌نژاد (۱۳۰۳-۱۳۶۰ش)، پزشک مردمی و نمایندۀ مردم یزد در مجلس شورای اسلامی و استاد علّامه محمّدرضا حکیمی بود.
اخوان دستمالچی از دوسال پیش از انقلاب اسلامی تا سال۱۳۸۸ در اتاق بازرگانی یزد حضور داشت و به عنوان رئیس این اتاق، فعّال بود. وی در مدّت ۳۵سال مسئولیت و فعالیّت خود در اتاق یزد، یکی از خوش‌نام‌ترین‌های بازرگانان عرصۀ اقتصاد در یزد بود. اخوان دستمالچی فعالیّت‌های نیکوکارانه خود را از سال‌های پیش‌از انقلاب اسلامی شروع کرده بود و ۱۷طرح عام‌المنفعه را به ثمر رساند و به این روال بعد از انقلاب نیز ادامه داد و در سال‌های پایانی عمر با جهت‌گیری‌های فرهنگی و پژوهشی به انجام کارهای فرهنگی و تحقیقاتی روی آورد. راه‌اندازی مؤسّسۀ فرهنگی و تحقیقاتی یکی از گام‌های فرهنگی مهمّ او است. وی کتابخانۀ مجهّزی را در کنار مؤسّسۀ خود بنا نهاد و به علّت ساخت کتابخانه به عنوان خیّر کتابخانه‌ساز نمونۀ کشوری شناخته شد.
دو واقعۀ ناگوار در زندگی او رخ داد؛ نخست،درگذشت همسر وفادارش بر اثر تصادف در جادّۀ سانیج یزد در۱۷/۵/۱۳۷۳ش و دیگر، خبر ناگوار بستری شدن مرادش آیت‌الله حاج‌سیّدجواد حیدری (۱۳۰۵-۱۳۹۳ش) یک هفته پیش از مرگ خودش بود. حاج‌سیّداحمد اخوان دستمالچی پس از عمری خدمت به فرهنگ و اقتصاد یزد، در ظهر یکشنبه ۲۲ تیر ۱۳۹۳ش در سنّ۸۰ سالگی در بیمارستان حضرت سیّدالشّهدای یزد بر اثر سکتۀ مغزی درگذشت و بنا بر وصیّت خودش در جوار آرامگاه حضرت امامزاده جعفر(ع)یزد،در مقبرۀ آیت‌الله حاج شیخ غلامرضا فقیه‌یزدی که از سال‌ها پیش برای خود تدارک دیده بود، به خاک سپرده شد.
بخش دوم : خدمات اجتماعی و فرهنگی
الف) خدمات اجتماعی
دستمالچی علاوه بر عضویت در هیئت‌مدیره یا مدیرعامل چندین کارخانه (بین ۷تا۹) در یزد، عضو هیئت امنای ۱۵ موسسه خیریه در پیش و پس از انقلاب اسلامی بود که به برخی از فعالیت‌های اجتماعی او اشاره می‌شود:
الف۱. جامعه نیکوکاری ابرار
تاریخچۀ جامعۀ نیکوکاری ابرار
جامعه نیکوکاری ابرار، سازمانی غیردولتی، غیرانتفاعی و غیرسیاسی بوده که در سال۱۳۸۹ از سوی رئیس وقت اتاق صنایع ، معادن، بازرگانی و کشاورزی ایران، دکتر نهاوندیان و گروهی از کوششگران اقتصادی ایران، برابر با قانون اتاق، به‌عنوان نهادی وابسته به اتاق، بنیان شد.
این نهاد در سال ۱۳۹۴ موفق به اخذ پروانه فعالیت سازمان مردم‌نهاد از وزارت کشور شد. شکل‌گیری این نهاد بیش از هرچیز مرهون تلاش و فکر اخوان دستمالچی بود. پس از گذشت زمانی حدود یک دهه از فعالیّت جامعۀ نیکوکاری ابرار، با حمایت مالی و معنوی کنشگران اقتصادی کشور، این نهاد توانست کارهای سودمندی برای ایجاد و ترویج کارآفرینی، رشد فرهنگی و توانمندسازی محرومان جامعه به‌ویژه در مناطق روستایی محروم به انجام رساند و در راستای ایفای مسئولیت اجتماعی کوششگران اقتصادی و افزایش اثربخشی اجتماعی نیکوکاری، به موفقیت‌های ارزشمندی دست یابد.
الف۲. بنیاد حامیان دانشگاه یزد
سیّداحمد اخوان دستمالچی از اعضای بنیاد حامیان دانشگاه یزد بود. این بنیاد با هدف بهره‌گیری از توانمندی‌های مادّی و معنوی خیّرین اعم از دانش‌آموختگان، علاقه‌مندان، واقفان، انجمن‌ها و سازمان‌های عمومی و خصوصی به منظور تقویّت و گسترش کمّی و کیفی دانشگاه یزد تأسیس شده است.
یکی از کارهای مستمر وی تهیه جهیزیه برای خانواده‌های بی‌بضاعت بود؛ چنان‌که گاهی تا بیش از سی جهیزیه را با هم تدارک می‌دید. به بسیاری کمک مالی میلیونی می‌کرد و وصیّت کرده بود که برای فقرا خانه بسازید و از هر کس طلب دارد، وارثان ببخشند و بخشیدند. بسیاری از کارها را بدون این‌که کسی و حتّی خانواده‌اش بفهمند انجام می‌داد.
بسیاری از کارها را بدون این‌که کسی و حتّی خانواده‌اش بفهمند انجام می‌داد. در سال‌های آخر عمر می‌گفت من هرچه درآمد دارم تا اندازه‌ای صرف امور خانه می‌کنم و بقیّه را به نیازمندان می‌بخشید. یکی از افراد امین وی علی‌اکبر شیرسلیمیان، فرهنگی و نویسندۀ نامی یزد بود که در ماه‌های گوناگون سال، بسته‌هایی را برای توزیع بین خانواده‌های نیازمند به او می‌داد.
خلاصۀ مسئولیّت‌ها و فعالیّت‌ها
بنیان‌گذار مؤسّسه فرهنگی-تحقیقاتی اخوان دستمالچی
رئیس اتاق‌بازرگانی و صنایع و معادن و کشاورزی یزد، پس از انقلاب اسلامی
عضو هیئت نمایندگان اتاق‌بازرگانی و صنایع و معادن تهران
مدیر و مؤسّس کارخانۀ نسّاجی اردکان
مؤسّس و رئیس هیئت مدیرۀ کارخانۀ نسّاجی طرّه
عضو هیئت امنای سازمان پزشکی خیریّۀ حضرت سیّدالشهدا(ع) یزد
عضو هیئت مدیرۀ بنیاد فرهنگی علوی
عضو بنیاد حامیان دانشگاه یزد
عضو جامعۀ نیکوکاری ابرار وابسته به اتاق‌بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران
عضو هیئت مدیرۀ صندوق تعاونی حضرت ولیعصر(عج)
عضو هیئت مؤسّس دبیرستان تفضّلی
ب - خدمات فرهنگی
مؤسّسۀ فرهنگی-تحقیقاتی اخوان دستمالچی
ایجاد مؤسّسه فرهنگی-تحقیقاتی اخوان دستمالچی را می‌توان از جمله کارهای با ارزشی دانست که در این دوران کمتر دیده می‌شود. فردی با نیّتی خیر با همراهی جمعی یکدل که دغدغۀ معرّفی چهرۀ رحمانی از دین اسلام را دارند، مجموعه‌ای را شامل مسجد، کتابخانه، آمفی‌تئاتر و خوابگاه (و ۶۰ واحد مسکونی برای محققان ) پدیدآورده‌اند که در نوع خود در ایران منحصر به‌فرد است.
اندیشه بنیان مؤسسه به سال ۱۳۳۷ ش برمی‌گردد؛ زمانی که وی به عتبات مشرّف می‌شود و به‌فکر گردآوری و چاپ مجموعۀ ۱۴ جلدی دربارۀ زندگانی امامان معصوم(ع) به زبان ساده و امروزی برای دانشجویان می‌افتد. پس این فکر را در یزد با استاد محمّدرضا حکیمی در میان می‌نهد و به او می‌گوید: می‌خواهم در کنار فعالیّت‌های خیرخواهانه، یک کار فرهنگی هم انجام دهم. ازجمله تدوین مجموعه‌ای دربارۀ امامان معصوم(ع). آقای حکیمی می‌گوید: نخست باید بنگاهی درست کنید که افرادی بیایند و در آن پژوهش کنند و سپس آن مجموعه را تدوین و چاپ کنید و اندک‌اندک این اندیشه با همفکری مرادش آیت‌الله حاج‌سیّدجواد حیدری و داماد و وصیّ خود حجّت‌الاسلام سیّدحسین حیدری به بنیان مؤسّسۀ دستمالچی در سال۱۳۷۷ش انجامید.
این مؤسّسه در سال ۱۳۷۷ به همّت اخوان دستمالچی در ساختمانی با زیربنای ۱۴هزارو۸۰۰ متر مربّع فعّال شد و در سال ۱۳۸۴ش، مجموعۀ علمی - فرهنگی دستمالچی در محلّ ورودی شهر یزد، روبروی دروازۀ قرآن با زیربنای ۲۴۰۰۰ مترمربّع ساخته و رسماً در پاییز (رمضان) ۱۳۸۵ش افتتاح شد .بخشی از این مجموعه اختصاص به کتابخانۀ معظّمی دارد که طبق برنامه‌ریزی انجام شده، گنجایش یک‌میلیون جلد کتاب را دارد و اکنون حدود ۱۲۰هزار جلد کتاب دارد و دارای بخش‌های گوناگون : تالارمطالعه، تالارتحقیق، سخنرانی، تالاریزد، نشریات، غیره است و قرار است در آیندۀ نزدیک بخش‌های ریزفیلم، مواد دیداری و شنیداری و غیره را داشته باشد .
اهداف مؤسّسه
انگاره‌های کلّی:
تبلیغ و گسترش معارف اسلامی، به‌ویژه در حوزه‌های اعتقادی، اخلاقی و اشاعۀ فرهنگ شیعی.
پژوهش، احیا و نشر علوم و معارف اسلامی.
اشاعۀ فرهنگ غنی اسلامی و تسهیل در دستیابی به منابع و متون اصیل دینی.
فراهم آوردن امکانات لازم و بستر مناسب برای مطالعه و پژوهش‌های اسلامی.
اطّلاع‌رسانی در حوزه معارف اسلامی.
انتشار کتاب، نشریّه و فصل‌نامه در زمینۀ احیای اندیشه دینی مورد نیاز جامعۀ امروز.
بخش‌های مؤسّسه
کتابخانه الغدیر
کتاب و کتابخانه از دستاوردهای مهم بشری بوده است و جهان اسلام و ایران از گنجینه‌های تمدن بشری در اعصار گوناگون پیش و پس از اسلام دارای کتابخانه‌های متعددی بوده که بیشتر آن‌ها در هجوم مغولان به ایران به آتش کشیده شد. با این حال شمار نسخه‌هایی که پیش از حمله مغول برجای مانده است، تا حدی گویای ایران فرهنگی قرون گذشته است.
کتابخانۀ الغدیر با مساحت ۵۲۰۰ مترمربّع زیربنا، شامل ۴ طبقه است:
طبقۀ زیرزمین:
شامل تالارآموزشی و محلّ تشکیل کلاس‌های آموزشی و امور پژوهشی.
طبقه همکف:
یک) تالار مطالعۀ برادران؛
دو) تالار مطالعۀ خواهران؛
هردو تالار مطالعه زیبا، چشم‌نواز و با امکانات خوب است.
سه) میز مطالعۀ مجلّات و نشریّات
چهار) کتابدار راهنما و میز کتابدار.
طبقۀ اوّل:
تالار ویژۀ کتابخانۀ تخصّصی با مخزن باز .این طبقه شامل یک تالار بزرگ بوده که ویژۀ مطالعۀ پژوهشگران طرّاحی شده است.
طبقۀ دوم:
شامل یک مخزن بستۀ کتابخانه که این بخش، خود شامل چهار قسمت است:
بخش کتاب‌های فارسی و عربی.
بخش کتاب‌های مرجع فارسی.
بخش کتاب‌های لاتین.
مخزن کتابخانه الغدیر در حال حاضر حدود۱۲۰هزار جلد کتاب فارسی (۶۵۰۰۰عنوان) و لاتین (حدود۱۸۰۰عنوان)، حدود ۴۰۰ جلد کتاب چاپ سنگی (فهرست کتاب‌های چاپ‌سنگی نیز هم‌اکنون در حال نگارش است)، تعدادی پایان‌نامه و لوح فشرده (CD) را دربر می‌گیرد.
در کتابخانه الغدیر بیش از ۱۰۵۰۰ عنوان کتاب در زمینۀ علوم‌اسلامی وجود دارد.
بخش کتاب‌های خطی
نسخه‌های خطی الغدیر
جریان راه‌اندازی بخش خطّی کتابخانۀ الغدیر به قرار زیر است:« در تابستان۱۳۸۴ش به یکی از تهیّه‌کنندگان مجموعۀ کتب چاپی این کتابخانه که خود از فرزانگان و محققان یزد است، ضرورت خرید، حفظ و نگهداری کتاب‌ها و اسناد خطی را یادآور شدم .از آن‌جایی که او خود اهل درد بود، پس از مشورت با چند تن از دوستان‌خود از جمله استاد محمّد اسفندیاری ، پیشنهاد نگارنده را پذیرفته و با مشورت و همراهی وی و با یاری بانی آن مجموعه نسبت به خرید کتاب‌های خطّی، چاپ‌سنگی و اسناد اقدام شد. در مجموعۀ کنونی نسخه‌های خطّی: احیاء‌العلوم‌الدّین، لسان‌العصافیر، شرح‌نظام، حبیب‌السیر، عالم‌آرای عبّاسی، فرهاد و شیرین وحشی بافقی و دیوان غمامی‌یزدی و چندین جنگ ادبی دیده می‌شود».(مسرّت،چراغ، ص۵۲)
در این بخش حدود ۱۷۰ نسخۀ خطّی وجود دارد که تمامی از سوی نگارنده(مسرّت) و با همراهی دبیر وقت مجموعه آقای سیّدمحمّدکاظم حیدری خریداری شد.
کتابخانه الغدیر از خرداد ۱۳۹۰ مجهّز به خدمات‌دهی اینترنتی شد.محققان و پژوهشگران و دانشجویان می‌توانند به صورت رایگان از این خدمات استفاده علمی ببرند.ضمناً این کتابخانه در برخی ازدرگاه‌های علمی مانند: (نورمگز: پایگاه مجلات تخصّصی) مشترک است. نیز این کتابخانه از دی ۱۳۹۳ به سیستم امانت و سامانۀ پیامک امانت مجهّز شده است. این سامانه پایان مهلت امانت کتاب را به امانت گیرندگان اعلام می‌کند و امانت‌بران قادرند از طریق این سامانه، کتاب امانتی خود را تمدید کنند.
تالار یزد در مخزن کتابخانه موسسه
برای تسهیل در کار پژوهشگران در زمینۀ تاریخ، شخصیّت‌ها و فرهنگ یزد، کتابخانۀ الغدیر در خرداد ۱۳۸۷ش اقدام به ساماندهی تالار یزد در بخش مخزن این کتابخانه کرده است و هم‌اکنون در اوقات کار کتابخانه، جوابگوی مراجعان است. نکتۀ قابل توجّه این‌که کتابخانه برای دسترسی سریع و آسان به مخزن تالار یزد و همچنین آگاهی مراجعان در این‌باره، از ابتدای شهریور ۱۳۸۷، از میان کتاب‌های موجود در تالار یزد، اقدام به تهیّۀ نمایۀ مؤلفان ، ناشران، مترجمان و ... یزدی تبار کرده و اطّلاعات جمع آوری شده را در قالب فایل متنی(text) عرضه و در اختیار مراجعان و پژوهشگران قرار می‌دهد.
اخوان دستمالچی معتقد بود:« : کتابخانه‌سازی اقدامی مؤثّر و پرارج برای گسترش و اعتلای فرهنگ مکتوب جامعه است». وی قصد داشت سال‌های باقی‌ماندۀ عمر را به ساخت کتابخانه و مراکز فرهنگی اختصاص دهد. ازین‌رو در دوّمین آیین «تجلیل از خادمان کتابخانه‌های عمومی کشور» که در روز۲۴آبان۱۳۸۷ش در مرکز همایش‌های بین‌المللی صدا و سیما آغاز به کار کرد. در این مراسم از چند تن از خیّرین کتابخانه‌ساز تجلیل به عمل آمد. «سیّداحمد اخوان دستمالچی» نیز از جملۀ این خیّرین بود که به عنوان کتابخانه‌ساز برتر و نمونۀ کشور از وی به دلیل ساخت کتابخانه‌ای بزرگ و با همۀ امکانات امروزی تجلیل شد. تلاش، حرکت و نگاه ویژه فرهنگی وی سبب برکت و ایجاد اتفاقات خوبی در حوزه فرهنگ استان یزد شده بود که نمونه بارز آن کتابخانه بزرگ الغدیر در شهر یزد است.
وی همچنین از طرح کتابخانۀ سیّار در روستاهای استان که به وسیلۀ انجمن خیّرین کتابخانه‌ساز استان یزد در جریان بود ، حمایت می‌کرد و در اواخر عمر پی‌گیر راه‌اندازی چند دستگاه کتابخانۀ سیّار در مناطق روستایی و محروم استان و شهر یزد بود و حتّی یک دستگاه مینی‌بوس ویژه برای این طرح خریداری کرد که در سال ۱۳۹۳ تجهیز شد، امّا با درگذشت دستمالچی کار تعطیل شد.