اخیراً در شبکه‌های اجتماعی شایعاتی مبنی بر توزیع رایگان قرص ید در برخی مراکز درمانی شنیده می‌شود. ماجرا چیست؟
روزنامه بریتانیایی تایمز در گزارشی مدعی توزیع قرص ید میان ساکنان مناطق اطراف تأسیسات هسته‌ای ایران شد. اما حسین کرمانپور، رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت در شبکه اجتماعی ایکس می‌نویسد:
هیچ مقام وزارت بهداشت با تایمز مصاحبه نکرده و نقل‌قول منتسب به این وزارتخانه کذب است. نظام سلامت برای سناریوهای مختلف و تهدیدهای دشمنی که به کودکان نیز رحم نمی‌کند آماده است. البته اعلام وضعیت جنگی در صلاحیت وزارت بهداشت نیست و انتشار اخبار تأییدنشده در این شرایط غیرمسئولانه است.
به ادعای تایمز، یکی از مسئولان حوزه بهداشت ایران اعلام کرده که برای آمادگی در برابر حوادث احتمالی هسته‌ای، قرص ید در اختیار افرادی قرار می‌گیرد که در نزدیکی تأسیسات هسته‌ای زندگی می‌کنند. هدف از این اقدام، کاهش خطر جذب ید رادیواکتیو در غده تیروئید در صورت انتشار مواد پرتوزاست. بنا به ادعای تایمز این مقام توضیح داده که چنین اقداماتی در جریان جنگ‌های پیشین نیز انجام شده بود، اما اکنون با افزایش احتمال حملات دوباره، نگرانی مسئولان ایرانی بیشتر شده. او همچنین در گفت‌وگو با این روزنامه بریتانیایی، با ابراز بی‌اعتمادی به دونالد ترامپ، احتمال حمله نظامی دیگری از سوی آمریکا و اسرائیل را مطرح کرده است.
چرا قرص ید مهم است؟
ید یکی از عناصر ضروری برای بدن انسان است که غده تیروئید از آن برای تولید هورمون‌های تنظیم‌کننده سوخت‌وساز استفاده می‌کند. با این حال، هنگام وقوع حوادث هسته‌ای، این غده بیش از سایر بخش‌های بدن در معرض خطر ناشی از ید رادیواکتیو قرار می‌گیرد؛ زیرا نمی‌تواند میان ید معمولی و ید رادیواکتیو تفاوتی قائل شود. جذب ید رادیواکتیو می‌تواند احتمال ابتلا به سرطان تیروئید را افزایش دهد و این خطر به‌ویژه در کودکان بیشتر است. هرچه سن فرد هنگام قرار گرفتن در معرض این ماده کمتر باشد، احتمال ابتلای او به سرطان تیروئید در سال‌های آینده افزایش می‌یابد.
نمونه‌ای از این پیامدها پس از حادثه هسته‌ای چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ مشاهده شد. کودکانی که از طریق مصرف شیر و مواد غذایی آلوده در معرض ید رادیواکتیو قرار گرفته بودند، در سال‌های بعد با افزایش موارد ابتلا به سرطان تیروئید مواجه گشتند. نخستین نشانه‌های افزایش این بیماری حدود چهار تا پنج سال پس از حادثه شناسایی شد.
آیا قرص ید از بدن در برابر تشعشعات هسته‌ای محافظت می‌کند؟
خیر، قرص پتاسیم یدید (KI) پادزهر تشعشعات هسته‌ای نیست و نمی‌تواند از تمام بخش‌های بدن در برابر پرتوگیری محافظت کند. این قرص تنها برای محافظت از غده تیروئید کاربرد دارد و زمانی مؤثر است که احتمال ورود ید رادیواکتیو به بدن وجود داشته باشد؛ مانند شرایطی که ممکن است در حادثه یک نیروگاه هسته‌ای رخ دهد.
قرص پتاسیم یدید در برابر سایر مواد رادیواکتیوی که ممکن است بر اثر یک حادثه هسته‌ای در محیط منتشر شوند، محافظتی ایجاد نمی‌کند. همچنین نمی‌تواند از بدن در برابر تابش خارجی ناشی از مواد پرتوزای موجود روی زمین، سطوح مختلف یا مواد غذایی محافظت کند. از سوی دیگر، مصرف این قرص مانع ورود ید رادیواکتیو به بدن نمی‌شود، بلکه با جلوگیری از تجمع آن در غده تیروئید، خطر آسیب به این غده را کاهش می‌دهد.
قرص ید را چه زمانی و چگونه باید مصرف کرد؟
اثربخشی قرص ید در محافظت از غده تیروئید تا حد زیادی به زمان مصرف آن بستگی دارد. بهترین زمان مصرف، از کمتر از ۲۴ ساعت پیش از آغاز احتمالی مواجهه با ید رادیواکتیو تا دو ساعت پس از شروع آن است. مصرف قرص تا هشت ساعت پس از مواجهه نیز می‌تواند مفید باشد، اما اگر بیش از ۲۴ ساعت از زمان مواجهه گذشته باشد، دیگر اثر محافظتی نخواهد داشت.
مقدار مناسب پتاسیم یدید با توجه به سن افراد متفاوت است و باید مطابق دستورالعمل‌های رسمی بهداشتی و راهنمای دارو تعیین شود. معمولاً مصرف یک نوبت از این قرص می‌تواند تا ۲۴ ساعت از غده تیروئید محافظت کند. در شرایطی که آلودگی رادیواکتیو برای مدت طولانی ادامه پیدا کند یا افراد بارها در معرض آن قرار بگیرند، ممکن است مصرف مجدد قرص ضرورت داشته باشد. این وضعیت به‌ویژه زمانی مطرح می‌شود که مصرف آب و مواد غذایی آلوده اجتناب‌ناپذیر بوده و امکان تخلیه منطقه نیز وجود نداشته باشد. با این حال، نوزادان زیر یک ماه، زنان باردار یا شیرده و افراد بالای ۶۰ سال نباید دوزهای تکراری پتاسیم یدید دریافت کنند. در چنین شرایطی، لازم است با نظر پزشک و متناسب با وضعیت هر فرد، روش‌های محافظتی دیگری در نظر گرفته شود.
عوارض نشت مواد رادیواکتیو بر سلامت انسان چیست؟
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، شدیدترین اثرات پرتوگیری در فاصله ۰.۸ تا ۲ کیلومتر از محل نشت اتفاق می‌افتد؛ علائمی شامل تهوع، استفراغ و در موارد شدید مرگ طی چند روز خواهد بود. همچنین افرادی که در شعاع ۱۰۰ متری منبع نشت قرار دارند ممکن است دچار سوختگی شدید پوستی یا آسیب به مغز استخوان شوند.
در بلندمدت، همانطور که در چرنوبیل دیده شد، افزایش سرطان تیروئید به‌ویژه در کودکان، بیشترین پیامد را خواهد داشت. تابش‌های یونیزان می‌توانند منجر به ناباروری، اختلال سیستم ایمنی و انواع سرطان شوند. با این حال گزارش‌ها تاکید می‌کنند که تشعشع هسته‌ای در صورت کنترل منطقه و اقدامات پیشگیرانه، به‌ندرت منجر به اثرات حاد پزشکی می‌شود.
اقدامات پیشگیرانه
سازمان‌های جهانی از جمله WHO و آژانس انرژی اتمی توصیه‌هایی برای جلوگیری از افزایش تبعات ناشی از تشعشع هسته‌ای دارند.
یکی از اقدامات مهم دولت در شرایط وقوع انتشار مواد رادیکو اکتیو از راکتورها، می‌تواند شامل راه‌اندازی سامانه هشدار سریع، آموزش عمومی، توزیع قرص ید، برنامه‌ریزی تخلیه مرحله‌ای و مهر و موم منابع حیاتی باشد. ضمناً مدارس، ادارات و بیمارستان‌ها باید آموزش ببینند که در صورت بحران چگونه سریع پناه بگیرند یا تخلیه شوند. دولت باید مناطق اطراف سایت هسته‌ای را به زون‌های تخلیه اول، دوم و سوم تقسیم کند و اولویت را به مناطق با بالاترین دوز پرتوزایی بدهد. مسیر‌های خروج از پیش تعیین‌شده، حمل‌ونقل اضطراری و پناهگاه‌های امن باید آماده باشند. مواد غذایی نباید در فضای باز رها شده باشند؛ چون ذرات رادیواکتیو می‌توانند روی آنها بنشینند.