مرگ یک پژوهشگر در روسیه بار دیگر توجه‌ها را به طاعون جلب کرده است؛ بااین‌حال، کارشناسان می‌گویند شرایط امروز با دوران مرگ سیاه تفاوت زیادی دارد.
مرگ یک پژوهشگر ۲۸ ساله در یک مرکز تحقیقاتی طاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه، نگرانی‌هایی درباره احتمال شیوع طاعون ریوی ایجاد کرده است. بااین‌حال، علت مرگ داریا شیپیلووا هنوز به‌طور رسمی مشخص نشده است و آزمایش‌های پزشکی برای یافتن علت بیماری او ادامه دارد. (BBC)
شیپیلووا در مرکز تحقیقات ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک کار می‌کرد. برخی گزارش‌های تأییدنشده مدعی شده‌اند که او پس از شکستن لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون یا پس از یک سفر تحقیقاتی به منطقه بوریاتیا، در نزدیکی مرز مغولستان، به علائم شبیه ذات‌الریه مبتلا شده است. طاعون در میان حیوانات وحشی این منطقه وجود دارد.
پس از مرگ او، نزدیک به ۲۰۰ نفر در قرنطینه یا تحت مراقبت قرار گرفتند. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که افراد در تماس با بیمار شناسایی شده‌اند و در حال پایش هستند و تاکنون هیچ‌کدام علائم بیماری نشان نداده‌اند. با وجود نگرانی‌های ایجادشده، کارشناسان احتمال تبدیل این رویداد به یک همه‌گیری جهانی را بسیار پایین می‌دانند.
طاعون ریوی چگونه منتقل می‌شود؟
باکتری «یرسینیا پستیس» عامل بیماری طاعون است. این بیماری معمولا در سه شکل بروز می‌کند: طاعون خیارکی، طاعون ریوی و طاعون سپتی‌سمیک.
طاعون خیارکی شایع‌ترین نوع بیماری محسوب می‌شود و معمولا از طریق گزش کک آلوده منتقل می‌شود. باکتری پس از ورود به بدن به غدد لنفاوی می‌رسد و باعث ایجاد تورم‌های دردناک موسوم به خیارک در نواحی مانند کشاله ران، گردن و زیر بغل می‌شود.
در برخی موارد، عفونت می‌تواند وارد جریان خون شود و طاعون سپتی‌سمیک ایجاد کند یا به ریه‌ها برسد و باعث طاعون ریوی شود.
طاعون ریوی با انواع دیگر تفاوت مهمی دارد؛ زیرا می‌تواند مستقیما از فردی به فرد دیگر منتقل شود. بیمار هنگام سرفه یا عطسه قطرات حاوی باکتری را وارد هوا می‌کند و فرد دیگری می‌تواند با استنشاق آن‌ها آلوده شود.
این نوع طاعون بیماری بسیار خطرناکی محسوب می‌شود و در صورت درمان‌نشدن می‌تواند مرگبار باشد. علائم نیز ممکن است تنها حدود ۲۴ ساعت پس از مواجهه با باکتری ظاهر شوند.
چرا طاعون ریوی به‌راحتی همه‌گیر نمی‌شود؟
یکی از مهم‌ترین دلایل، در دسترس بودن درمان مؤثر است. اگرچه طاعون ریوی در صورت درمان‌نشدن می‌تواند کشنده باشد، امروزه آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر برای درمان عفونت وجود دارند.
در یک کارآزمایی بالینی که پژوهشگران در سال ۲۰۲۵ در ماداگاسکار انجام دادند، دو آنتی‌بیوتیک برای درمان طاعون خیارکی عملکرد موثری نشان دادند. سیپروفلوکساسین خوراکی در ۹۱ درصد موارد و یک آمینوگلیکوزید تزریقی در ۹۲ درصد موارد مؤثر بود. حتی در موارد معدودی که بیماری به شکل ریوی تبدیل شده بود، ۸۵ درصد بیماران با درمان سریع بهبود پیدا کردند.
عامل مهم دیگر، زمان انتقال بیماری است. برخلاف کووید ۱۹ که فرد می‌تواند پیش از بروز علائم ویروس را منتقل کند، طاعون ریوی معمولا پس از شروع علائم قابلیت انتقال پیدا می‌کند.
از آنجا که علائم طاعون ریوی شدید و آشکار هستند و ممکن است در مدت کوتاهی پس از عفونت ظاهر شوند، شناسایی بیماران و جداکردن آن‌ها می‌تواند جلوی انتقال بیشتر را بگیرد.
زانیای استاماتاکی، دانشیار ایمنی‌شناسی ویروسی در دانشگاه بیرمنگام، می‌گوید این بیماری برخلاف برخی عفونت‌های تنفسی، معمولا به‌گونه‌ای نیست که افراد بدون اطلاع از بیماری خود در هواپیما سفر کنند و زنجیره‌های جدیدی از عفونت را در نقاط مختلف ایجاد کنند.
آزمایشگاه‌های طاعون چگونه از انتشار باکتری جلوگیری می‌کنند؟
انتقال تصادفی طاعون در محیط‌های آزمایشگاهی بسیار نادر است. مراکز تخصصی تحقیقاتی پروتکل‌های ایمنی سخت‌گیرانه‌ای برای جلوگیری از تماس کارکنان با عوامل بیماری‌زا دارند.
پژوهشگران هنگام کار با نمونه‌های خطرناک از تجهیزات محافظ شخصی استفاده می‌کنند و نمونه‌ها را داخل کابینت‌های ایمنی زیستی جابه‌جا می‌کنند. این کابینت‌ها با فشار هوای منفی طراحی شده‌اند؛ یعنی جریان هوا به سمت داخل حرکت می‌کند و از خروج هوای آلوده به محیط جلوگیری می‌شود.
به گفته استاماتاکی، حتی اگر لوله آزمایش داخل کابینت بشکند، ساختار ایمنی آن از کاربر محافظت می‌کند. نمونه‌ها هنگام جابه‌جایی نیز در محفظه‌های ثانویه قرار می‌گیرند و کارکنان پیش از فعالیت در چنین آزمایشگاه‌هایی آموزش‌های تخصصی می‌بینند.
چرا طاعون در قرون وسطی این‌قدر سریع گسترش یافت؟
شرایط زندگی در قرن چهاردهم میلادی با امروز تفاوت چشمگیری داشت. در بسیاری از شهرها زباله و بقایای مواد غذایی در خیابان‌ها جمع می‌شد و محیط مناسبی برای موش‌های ناقل کک فراهم می‌کرد.
از طرف دیگر، مردم در فضاهای بسیار متراکم زندگی می‌کردند و تاجران برای ماه‌ها در کشتی‌های شلوغ سفر می‌کردند. مسیرهای تجاری جدید نیز امکان انتقال بیماری میان مناطق دور از یکدیگر را افزایش داده بود.
همین عوامل به گسترش مرگ سیاه، یکی از بزرگ‌ترین همه‌گیری‌های تاریخ بشر، کمک کردند. برآوردها نشان می‌دهد طاعون در قرن چهاردهم بیش از ۲۵ میلیون نفر را در اروپا کشت و حدود یک‌سوم تا دوسوم جمعیت اروپا را از بین برد.
امروز بسیاری از آن شرایط وجود ندارد و علاوه بر بهبود شرایط بهداشتی، روش‌های تشخیص، مراقبت و درمان بیماری نیز بسیار پیشرفته‌تر شده‌اند.
طاعون هنوز از بین نرفته است
با وجود این تفاوت‌ها، طاعون را نباید بیماری متعلق به گذشته دانست. باکتری یرسینیا پستیس همچنان در جمعیت جوندگان در بخش‌هایی از آفریقا، آسیا، آمریکای جنوبی و حتی ایالات متحده وجود دارد.
هر سال نیز مواردی از ابتلا در انسان گزارش می‌شود. در آمریکا به‌طور میانگین حدود هفت مورد طاعون انسانی در سال ثبت می‌شود. در برخی مناطق جهان نیز گاهی شیوع‌های محلی رخ می‌دهد که در آن‌ها انتقال طاعون ریوی میان انسان‌ها اتفاق می‌افتد.
یکی از نمونه‌های مهم، شیوع طاعون در ماداگاسکار در سال ۲۰۱۷ بود که به ۲٬۴۱۷ مورد ابتلا و ۲۰۹ مرگ منجر شد. بااین‌حال، این شیوع در نهایت مهار شد و به همه‌گیری جهانی تبدیل نشد.
ارزیابی فعلی خطر در روسیه چیست؟
سازمان جهانی بهداشت در ارزیابی اولیه خود، خطر وضعیت فعلی را برای منطقه ایرکوتسک «متوسط تا پایین»، برای کل روسیه «پایین» و برای منطقه اروپا تحت پوشش این سازمان «بسیار پایین» اعلام کرده است.
این ارزیابی به معنای بی‌خطر بودن طاعون نیست. طاعون ریوی همچنان بیماری جدی و بالقوه کشنده‌ای است و درمان سریع اهمیت زیادی دارد. اما ویژگی‌های انتقال بیماری، وجود آنتی‌بیوتیک‌های موثر، امکان شناسایی سریع بیماران و سیستم‌های مدرن مراقبت و قرنطینه باعث می‌شوند تبدیل یک مورد یا شیوع محدود به همه‌گیری جهانی بسیار بعید باشد.
پیوتر اولیارو، استاد بیماری‌های عفونی مرتبط با فقر در دانشگاه آکسفورد، تأکید می‌کند که محدودبودن دامنه طاعون به این معنا نیست که این بیماری اهمیت خود را از دست داده است. حتی شیوع‌های کوچک نیز می‌توانند برای بیماران و جوامع محلی پیامدهای جدی داشته باشند و همچنان به سرمایه‌گذاری در زمینه درمان و پیشگیری نیاز است.