حوزه/قائممقام شبکه جهانی ولایت فارسی از طراحی و توسعه سامانهای خبر داد که قرار است شیوه سنتی رصد شبهات مذهبی را متحول کرده و امکان شناسایی، تحلیل و سازماندهی محتوای شبههافکن در فضای مجازی را با استفاده از فناوریهای پیشرفته هوش مصنوعی فراهم کند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام سید مصطفی موسوی، قائممقام شبکه جهانی ولایت، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه، با اشاره به تحولات گسترده عرصه رسانه و افزایش حجم تولید محتوای اعتقادی و مذهبی در فضای مجازی، از طراحی و توسعه سامانه «رصد هوشمند ولایت» بهعنوان یکی از طرحهای نوآورانه در حوزه پایش هوشمند شبهات علیه اسلام و مکتب اهلبیت(ع) خبر داد.
وی با بیان اینکه مقابله علمی با شبهات، بدون شناخت دقیق و بهموقع جریانهای تولیدکننده آن امکانپذیر نیست، اظهار کرد: امروز مسئله فقط پاسخ دادن به یک شبهه نیست؛ مسئله این است که بدانیم در کدام رسانه، از سوی چه جریانی، درباره چه موضوعی و با چه رویکردی شبهه مطرح میشود و چگونه میتوان آن را بهموقع شناسایی و برای پاسخگویی تخصصی به مراکز علمی منتقل کرد.
یک تحول مهم؛ عبور از رصد دستی به رصد هوشمند
حجت الاسلام موسوی درباره ضرورت طراحی این سامانه گفت: تا پیش از این، یکی از مهمترین چالشهای مراکز علمی و رسانههای دینی، بررسی حجم گسترده محتوایی بود که بهصورت روزانه در پایگاههای اینترنتی، شبکههای اجتماعی، کانالهای ویدئویی و رسانههای مختلف منتشر میشود.
برای مثال، ممکن است یک شبکه یا کانال رسانهای روزانه چندین ساعت برنامه منتشر کند، اما تنها در بخش کوتاهی از آن، شبههای مهم علیه اعتقادات اسلامی یا آموزههای مکتب اهلبیت(ع) مطرح شود. در روش سنتی، شناسایی چنین شبههای مستلزم مشاهده برنامه، یادداشتبرداری، استخراج محور بحث، ثبت نشانی منبع و ارجاع آن به کارشناس بود؛ فرایندی زمانبر که با افزایش تعداد منابع، اجرای جامع آن دشوارتر میشد.
وی ادامه داد: ما در رصد هوشمند ولایت به دنبال آن هستیم که هوش مصنوعی بهجای آنکه صرفاً یک ابزار جانبی باشد، به یک دستیار دائمی برای پژوهشگران و گروههای علمی تبدیل شود؛ دستیاری که حجم گستردهای از محتوای رسانهای را بررسی کند، موضوعات مهم را تشخیص دهد و نتیجه را بهصورت منظم در اختیار کارشناسان قرار دهد.
به گفته وی، اهمیت این تحول زمانی روشنتر میشود که بدانیم بخش زیادی از شبهات، نه در قالب یک مقاله مستقل یا عنوان مشخص، بلکه در میان سخنرانیها، مناظرهها، جلسات پرسشوپاسخ و برنامههای طولانی رسانهای مطرح میشوند.
پایش بیش از ۱۳۰ منبع؛ از وبسایتها تا شبکههای ویدئویی
قائممقام شبکه جهانی ولایت فارسی، گستردگی منابع تحت پوشش را یکی از نقاط قوت این طرح دانست و افزود: در ساختار سامانه، بیش از ۱۳۰ منبع رسانهای و مجازی در فهرست رصد تعریف شده است. این منابع شامل پایگاههای اینترنتی، کانالهای یوتیوب و منابع تلگرامی مرتبط با مباحث اعتقادی، مذهبی و جریانهای فعال در تولید یا بازنشر شبهات هستند. برخلاف شیوههایی که تنها بر جستوجوی چند کلیدواژه یا مراجعه به تعدادی وبسایت تکیه دارند، این سامانه برای پایش دورهای و منظم منابع تعریفشده طراحی شده است. در الگوی زمانبندی سامانه، بررسی منابع تلگرامی در بازههای یکساعته، کانالهای یوتیوب در بازههای دوساعته و پایگاههای اینترنتی در بازههای چهارساعته پیشبینی شده است.
وی خاطرنشان کرد: هدف ما این است که رصد شبهات، فعالیتی محدود به ساعات اداری یا وابسته به حضور دائمی یک نیروی انسانی نباشد، بلکه به فرایندی مستمر، زمانبندیشده و قابل توسعه تبدیل شود.
حجت الاسلام موسوی افزود: اهمیت چنین ساختاری صرفاً در تعداد منابع نیست؛ بلکه در امکان تجمیع اطلاعات پراکنده و تبدیل آنها به مجموعهای قابل استفاده برای پژوهشگران نهفته است.
ویژگی چشمگیر؛ پیدا کردن یک شبهه در میان ساعتها محتوای تصویری
حجت الاسلام موسوی یکی از برجستهترین قابلیتهای سامانه رصد هوشمند ولایت را امکان استخراج موضوعات و شبهات از محتوای طولانی ویدئویی عنوان کرد و گفت: تصور کنید یک برنامه سهساعته در یک رسانه منتشر شده است. ممکن است در دقیقه ۴۷ برنامه، شبههای درباره امامت مطرح شود، در بخش دیگری از همان برنامه به حدیث غدیر پرداخته شود و در ادامه نیز موضوعی درباره تاریخ صدر اسلام مطرح شود. در گذشته، بررسی این موارد نیازمند مشاهده و تحلیل بخشهای مختلف برنامه توسط نیروی انسانی بود؛ اما در ساختار جدید، سامانه با بهرهگیری از هوش مصنوعی برای شناسایی محورهای مهم و استخراج شبهات از محتوای برنامه طراحی شده است.
وی ادامه داد: یکی از نکات بسیار مهم، ثبت زمان طرح شبهه در برنامه و ارائه مسیر مراجعه مستقیم به همان بخش از ویدئو است. به این ترتیب، پژوهشگر بهجای آنکه ناچار باشد تمام برنامه را مشاهده کند، میتواند ابتدا خلاصه و فهرست شبهات را بررسی کرده و سپس برای ارزیابی دقیق، مستقیماً به بخش مورد نظر در منبع اصلی مراجعه کند.
حجت الاسلام موسوی تأکید کرد: تفاوت بزرگی است میان اینکه به یک پژوهشگر بگوییم در فلان برنامه شبههای درباره امامت مطرح شده است، یا اینکه متن خلاصه شبهه، موضوع دقیق، نشانی منبع و دقیقه طرح آن را در اختیارش بگذاریم. ما به دنبال تحقق حالت دوم هستیم.
وی این قابلیت را از مهمترین امتیازهای کاربردی سامانه برای مراکز پاسخگویی به شبهات دانست.
رصد فقط جمعآوری اطلاعات نیست؛ تحلیل و فهم موضوع اهمیت دارد
وی با بیان اینکه سامانه رصد هوشمند ولایت یک خبرخوان یا گردآورنده معمولی لینکهای اینترنتی نیست، تصریح کرد: امروزه ابزارهای متعددی برای جمعآوری اخبار، جستوجوی مطالب و پایش شبکههای اجتماعی وجود دارد، اما نیاز ما فراتر از جمعآوری اطلاعات است. در یک مرکز تخصصی پاسخگویی به شبهات، دانستن اینکه یک مطلب منتشر شده، کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود آن محتوا چه مسئله اعتقادی را هدف قرار داده، شبهه مطرحشده در چه حوزهای قرار میگیرد و بررسی آن نیازمند کدام تخصص علمی است.
وی افزود: رصد هوشمند ولایت بر همین اساس طراحی شده و خروجیهای آن به گونهای ساماندهی میشود که علاوه بر اطلاعات منبع، خلاصه محتوا و محورهای شبهه نیز مشخص باشد. این ساختار زمینه انتقال سریعتر موضوعات به گروههای علمی مربوط را فراهم میکند. برای نمونه، اگر موضوعی درباره امامت و ولایت مطرح شده باشد، سامانه میتواند گروه علمی مرتبط با آن را پیشنهاد دهد و اگر موضوع درباره تاریخ اسلام، مباحث حدیثی یا مسائل اعتقادی دیگر باشد، مسیر بررسی متناسب با آن موضوع پیشنهاد شود. در واقع، ما میخواهیم فاصله میان انتشار یک شبهه در فضای مجازی و قرار گرفتن آن روی میز پژوهشگر متخصص را به حداقل برسانیم.
از رصد شبهه تا پیشنهاد برنامه تلویزیونی
حجت الاسلام موسوی یکی دیگر از ویژگیهای متمایز سامانه را ارتباط آن با نیازهای واقعی رسانههای دینی عنوان کرد و اظهار داشت: در بسیاری از مراکز، رصد شبهات یک فعالیت مستقل محسوب میشود و تولید برنامههای رسانهای فرایندی جداگانه دارد. در نتیجه ممکن است محتوای مهمی شناسایی شود، اما در زمان مناسب به دست گروه برنامهساز نرسد. در طراحی رصد هوشمند ولایت تلاش شده است میان این دو حوزه ارتباط برقرار شود.
وی افزود: سامانه علاوه بر شناسایی و دستهبندی شبهات، این قابلیت را در ساختار خروجی خود پیشبینی کرده است که با توجه به موضوع هر شبهه، گروه علمی مناسب و برنامه رسانهای مرتبط را نیز پیشنهاد دهد. بنابراین، اطلاعات شناساییشده میتواند مستقیماً در اختیار مدیران گروههای علمی، تهیهکنندگان و کارشناسان قرار گیرد تا درباره ضرورت تولید برنامه، انتخاب کارشناس و شیوه پاسخگویی تصمیمگیری کنند.
حجت الاسلام موسوی تصریح کرد: ما نمیخواهیم یک بانک اطلاعاتی داشته باشیم که تنها هزاران لینک در آن ذخیره شود. هدف ما این است که هر داده مهم، امکان تبدیل شدن به یک اقدام علمی یا یک محصول رسانهای مؤثر را داشته باشد.
وی اضافه کرد: این رویکرد میتواند به تولید هدفمند برنامههای تلویزیونی، گفتوگوهای تخصصی، کلیپهای کوتاه، پاسخهای مستند و حتی طراحی موضوعات جدید پژوهشی کمک کند.
خروجیهای منظم و قابل استفاده برای پژوهشگران
قائممقام شبکه جهانی ولایت فارسی درباره اطلاعاتی که سامانه در اختیار کاربران قرار میدهد، گفت: برای هر محتوای شناساییشده، مجموعهای از دادههای کاربردی در ساختار خروجی سامانه پیشبینی شده است؛ از جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد؛
۱. عنوان اصلی مطلب یا برنامه منتشرشده و مشخصات منبع.
۲. نام وبسایت، کانال یا رسانه منتشرکننده و نشانی مستقیم محتوا.
۳. تصویر یا اطلاعات تصویری مرتبط با برنامه، در صورت دسترس بودن.
۴. خلاصه هوشمند و قابل مطالعه از محتوای منتشرشده.
۵. استخراج شبهات و پرسشهای اعتقادی مهم مطرحشده در محتوا.
۶. تعیین محور موضوعی و دستهبندی علمی هر شبهه.
۷. مشخص کردن زمان طرح شبهه در محتوای ویدئویی، در مواردی که پردازش آن امکانپذیر باشد.
۸. ارائه لینک مراجعه به منبع اصلی برای بررسی و تطبیق.
۹. پیشنهاد گروه علمی مرتبط برای بررسی تخصصی.
۱۰. پیشنهاد برنامه رسانهای متناسب برای طرح و پاسخگویی به موضوع.
وی افزود: این اطلاعات موجب میشود خروجی سامانه صرفاً یک گزارش خبری نباشد، بلکه به یک پرونده اولیه پژوهشی و رسانهای تبدیل شود.
در چنین ساختاری، کارشناس علمی بهجای آغاز جستوجو از نقطه صفر، با اطلاعاتی طبقهبندیشده مواجه میشود که میتواند بر اساس آن تحقیق خود را آغاز کند.
ظرفیت مهم برای شناخت جریانهای شبههساز موسوی با اشاره به اینکه شبهات اعتقادی معمولاً بهصورت کاملاً پراکنده و بدون ارتباط با یکدیگر تولید نمیشوند، اظهار داشت: بسیاری از شبهات در چارچوب جریانهای فکری و رسانهای مشخص مطرح میشوند و ممکن است یک موضوع با بیانهای متفاوت، در منابع مختلف تکرار یا بازنشر شود. به همین دلیل، رصد موضوعی و منظم منابع میتواند علاوه بر شناسایی تکتک شبهات، زمینه شناخت جریانها، محورهای مورد تأکید و الگوهای تکرار موضوعات را نیز فراهم کند.
وی تأکید کرد: یکی از افقهای مهم این پروژه، حرکت از رصد یک شبهه منفرد به سمت شناخت نقشه کلی شبهات و جریانهای فعال در طرح و انتشار آنهاست. بر این اساس، توسعه تحلیلهای آماری، بررسی فراوانی موضوعات، شناسایی روندهای جدید و مقایسه محتوای منتشرشده در منابع مختلف، از ظرفیتهای قابل پیگیری در مراحل توسعه سامانه خواهد بود.
تغییر معادله نیروی انسانی؛ از کار تکراری به پژوهش تخصصی
حجت الاسلام موسوی در بخش دیگری از این مصاحبه، درباره تأثیر فناوری هوش مصنوعی بر فرایند رصد و پژوهش گفت: در روشهای سنتی، بخش قابل توجهی از زمان نیروهای رسانهای و پژوهشی صرف فعالیتهایی مانند مراجعه به منابع، جستوجوی مطالب جدید، مشاهده اولیه برنامهها، ثبت عناوین، تهیه خلاصه و دستهبندی اطلاعات میشود. این فعالیتها ضروری هستند، اما لزوماً نیازمند انجام تمام مراحل توسط کارشناس متخصص نیستند.
وی افزود: یکی از اهداف سامانه آن است که بخشهای تکراری و زمانبر این فرایند تا حد امکان بهصورت خودکار انجام شود تا نیروهای علمی بتوانند فرصت بیشتری برای بررسی دقیق منابع، تحلیل استدلالها و تدوین پاسخهای مستند داشته باشند. ما نمیخواهیم جای پژوهشگر را با هوش مصنوعی عوض کنیم؛ میخواهیم پژوهشگر بهجای صرف زمان زیاد برای پیدا کردن شبهه، فرصت بیشتری برای فهم دقیق و پاسخ علمی به آن داشته باشد.
حجت الاسلام موسوی خاطرنشان کرد: تحقق کامل این هدف به ارزیابی مستمر دقت خروجیها، نظارت انسانی و بهبود فرایندهای فنی وابسته است.
وی در پاسخ به این پرسش که «آیا هوش مصنوعی میتواند جای کارشناس دینی را بگیرد؟»، گفت: خیر. اساساً چنین هدفی در طراحی این سامانه وجود ندارد. هوش مصنوعی در استخراج، خلاصهسازی و طبقهبندی حجم وسیعی از اطلاعات ظرفیت قابل توجهی دارد، اما داوری علمی درباره محتوای یک شبهه و تدوین پاسخ معتبر، نیازمند تسلط بر مبانی کلامی، تفسیری، حدیثی، تاریخی و روششناسی استدلال است.
حجت الاسلام موسوی افزود: از همین رو، در الگوی طراحی سامانه، هوش مصنوعی مسئولیت پردازش و پیشنهاد اولیه را بر عهده دارد و ارزیابی نهایی باید توسط کارشناسان علمی انجام شود. این تفکیک وظایف، علاوه بر افزایش کارایی، به جلوگیری از اتکای غیرانتقادی به خروجیهای هوش مصنوعی نیز کمک میکند.
از پاسخگویی منفعلانه تا شناسایی پیشدستانه شبهات
حجت الاسلام موسوی با تأکید بر اهمیت تغییر رویکرد مراکز علمی و رسانهای گفت: یکی از آسیبهای موجود در فعالیتهای پاسخگویی به شبهات آن است که گاهی یک شبهه پس از انتشار گسترده و تبدیل شدن به موضوعی فراگیر مورد توجه قرار میگیرد. در حالی که اگر منابع فعال بهصورت منظم پایش شوند، امکان شناسایی زودهنگام بسیاری از موضوعات و آغاز بررسی علمی آنها فراهم خواهد شد.
وی ادامه داد: رصد هوشمند ولایت با همین نگاه طراحی شده است؛ ما نمیخواهیم همیشه منتظر بمانیم تا یک شبهه در فضای مجازی فراگیر شود و سپس برای پاسخگویی به آن اقدام کنیم. هدف این است که موضوعات را در مراحل اولیه انتشار شناسایی کنیم و آمادگی علمی و رسانهای لازم را به دست آوریم.
این محقق و پژوهشگر حوزه علمیه افزود: این شیوه میتواند از طریق پیوند میان سامانه رصد، گروههای علمی و تولیدکنندگان محتوای رسانهای، زمینه تصمیمگیری سریعتر و آگاهانهتر را فراهم کند.
سامانهای با قابلیت توسعه در سطح مراکز علمی و رسانههای دینی
حجت الاسلام موسوی با اشاره به اینکه سامانه رصد هوشمند ولایت صرفاً برای نمایش یک نمونه فناورانه طراحی نشده است، اظهار داشت: از ابتدا تلاش شده است ساختار سامانه با نیازهای واقعی پژوهشگران و گروههای علمی انطباق داشته باشد. به همین دلیل، تأکید اصلی بر گردآوری اطلاعات قابل استناد، امکان مراجعه به منبع اولیه، مشخص بودن موضوعات و تسهیل استفاده کاربردی از خروجیها بوده است.
وی افزود: در چشمانداز توسعه، افزایش منابع تحت پوشش، ارتقای دقت تحلیل محتوای ویدئویی، توسعه قابلیتهای چندزبانه، ایجاد گزارشهای تحلیلی از روند شبهات و تقویت ارتباط با فرایندهای پژوهشی و رسانهای مورد توجه قرار دارد. همچنین ایجاد آرشیوی ساختاریافته از شبهات شناساییشده میتواند در بلندمدت به شکلگیری یک مرجع پژوهشی کمک کند که پژوهشگران بتوانند سابقه طرح موضوعات، منابع اولیه و محورهای مرتبط را با سهولت بیشتری بررسی کنند.
افق نهایی؛ ایجاد یک مرکز هوشمند برای شناخت و تحلیل شبهات
قائممقام شبکه جهانی ولایت فارسی در بخش پایانی سخنان خود اظهار داشت: تصور ما از آینده رصد هوشمند ولایت، تنها یک پنل اینترنتی برای نمایش مطالب نیست. ما به دنبال ایجاد یک زیرساخت علمی و فناورانه هستیم که در آن رصد رسانهای، طبقهبندی موضوعی، شناخت جریانهای فکری، ارجاع به پژوهشگران و طراحی پاسخهای رسانهای در ارتباط با یکدیگر قرار گیرند.
وی افزود: آنچه اهمیت دارد، تغییر نگاه به دادههای رسانهای است. هر مطلب منتشرشده میتواند یک داده پژوهشی باشد؛ هر شبهه شناساییشده میتواند نقطه آغاز یک تحقیق علمی باشد و هر تحلیل دقیق میتواند به تولید محتوایی مؤثر و مستند منجر شود.
حجت الاسلام موسوی تأکید کرد: اگر در گذشته مسئله اصلی این بود که چگونه منابع را پیدا کنیم و شبهات را از میان انبوه محتوا استخراج کنیم، امروز با توسعه این زیرساخت میتوانیم تمرکز بیشتری بر این پرسش داشته باشیم که با دادههای شناساییشده، چه اقدام علمی و رسانهای مؤثری انجام دهیم.
وی در پایان خاطرنشان کرد: سامانه رصد هوشمند ولایت، بخشی از برنامه تحول فناورانه شبکه جهانی ولایت در استفاده از هوش مصنوعی برای ارتقای کیفیت فعالیتهای علمی، پژوهشی و رسانهای است. امیدواریم با توسعه تدریجی این پروژه و همکاری متخصصان علوم اسلامی و فناوری، گامی مهم در ایجاد زیرساختی هوشمند، مستند و قابل اعتماد برای رصد شبهات و پشتیبانی از پاسخگویی علمی به پرسشهای اعتقادی برداشته شود.
لذا هدف نهایی ما آن است که هیچ شبهه مهمی صرفاً به دلیل گستردگی منابع یا محدودیت امکانات رصد، از نگاه مجموعههای علمی و رسانهای دور نماند.
