بیرجند - ایرنا - موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند مجموعه‌ای فرهنگی، علمی و پژوهشی است که با هدف پاسداشت پیشینه تاریخی و علمی دانشگاه، صیانت از میراث مکتوب و معرفی چهره‌های اثرگذار خراسان جنوبی شکل گرفته و امروز با گردآوری آثار، اسناد، یادگارهای تاریخی و تجهیزات آموزشی، بستری برای پیوند میان دانشگاه و جامعه فراهم کرده است.
به گزارش ایرنا، استان خراسان جنوبی از دیرباز به عنوان یکی از خاستگاه‌های فرهنگ، دانش و پرورش چهره‌های علمی و فرهیختگان کشور شناخته می‌شود سرزمینی که آموزش و تربیت نیروی انسانی در آن پیشینه‌ای دیرینه دارد و سهم قابل توجهی در گسترش دانش و فرهنگ در شرق ایران ایفا کرده است.
گواه این پیشینه پرافتخار تاسیس مدرسه شوکتیه در سال ۱۲۸۶ خورشیدی به عنوان یکی از نخستین مدارس نوین کشور و شکل‌گیری دانشگاه بیرجند در سال ۱۳۵۴ است، دانشگاهی که فعالیت آموزشی خود را در مهرماه ۱۳۵۶ با ۱۲۰ دانشجو در سه رشته فیزیک، شیمی و ریاضی آغاز کرد و به تدریج به یکی از مراکز مهم آموزش عالی در شرق کشور تبدیل شد.
دانشگاه بیرجند در طول فعالیت خود، علاوه بر تربیت نیروی انسانی متخصص، نقش موثری در توسعه علمی و فرهنگی استان و گسترش زیرساخت‌های آموزش عالی ایفا کرده و با معرفی چهره‌های برجسته علمی، بخشی از هویت علمی این خطه را شکل داده است.
در چنین بستری، صیانت از میراث علمی، آموزشی و فرهنگی منطقه و انتقال آن به نسل‌های آینده ضرورت شکل‌گیری موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند را رقم زده است مجموعه‌ای که با گردآوری و نمایش آثار تاریخی، اسناد، یادگارها و معرفی مفاخر استان، روایتگر بخشی از تاریخ علم و آموزش در خراسان جنوبی است.
ایده شکل‌گیری موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در راستای سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ دانشگاه و با هدف صیانت از میراث علمی و فرهنگی منطقه، بازنمایی پیشینه آموزش عالی و انتقال دانش به عموم جامعه دنبال شد و اساسنامه این مجموعه ۲۵ دی‌ماه ۱۳۹۸ به تصویب هیأت امنای دانشگاه رسید.
این مجموعه با چهار هزار مترمربع مساحت و سه هزار مترمربع زیربنا در پردیس شهدای دانشگاه بیرجند واقع شده و بخش‌هایی همچون موزه دانشگاه و آموزش، موزه علم و فناوری، مرکز اسناد، باشگاه مفاخر و موزه محصولات راهبردی استان را در بر می‌گیرد.
موزه دانشگاه بیرجند ۹ شهریورماه ۱۴۰۴ پروانه رسمی فعالیت خود را از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت کرد و در ادامه، توسعه بخش‌های آموزشی و علمی، سامان‌دهی و دیجیتال‌سازی اسناد تاریخی، راه‌اندازی گالری‌های تخصصی و حفاظت از یادگارهای مفاخر علمی را در دستور کار قرار داد از جمله این اقدامات، ثبت ملی دو دست لباس تاریخی زنده‌یاد پروفسور محمدحسن گنجی در ۱۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵ است.
موزه دانشگاه بیرجند حاصل تلاش و ظرفیت‌های درون‌دانشگاهی است
هادی صمدیه اظهار کرد: ایده تاسیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند از سال ۱۳۹۷ مطرح شد و پس از تصویب در هیأت امنای دانشگاه در ۲۵ دی‌ماه ۱۳۹۸، عملیات تغییر کاربری و آماده‌سازی فضای آن آغاز شد.
وی افزود: این مجموعه پس از طی مراحل اولیه آماده‌سازی، از سال ۱۴۰۰ به بهره‌برداری اولیه رسید و از آن زمان تاکنون تکمیل و تجهیز بخش‌های مختلف آن در دستور کار قرار داشته است.
رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به وسعت این مجموعه بیان کرد: موزه دانشگاه بیرجند در زمینی به مساحت چهار هزار مترمربع و با سه هزار مترمربع زیربنا احداث شده و از بزرگ‌ترین موزه‌های دانشگاهی کشور به شمار می‌رود.
وی دریافت پروانه رسمی فعالیت از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را از دیگر اقدامات انجام‌شده برشمرد و گفت: فعالیت‌های موزه در بخش‌های مختلف آغاز شده و تلاش داریم با توسعه برنامه‌های فرهنگی، علمی و هنری، زمینه معرفی مفاخر علمی و فرهنگی خراسان جنوبی و برگزاری آیین‌های بزرگداشت این شخصیت‌ها را فراهم کنیم.
صمدیه با تاکید بر استفاده از توان داخلی دانشگاه تصریح کرد: تمام مراحل ایده‌پردازی، طراحی، اجرا، مرمت و تجهیز این مجموعه با استفاده از ظرفیت‌های دانشگاه بیرجند انجام شده و هیچ‌گونه حمایت مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه و استان دریافت نکرده‌ایم.
وی ادامه داد: حتی در بخش‌هایی مانند مبلمان و تجهیزات نیز به‌جای خرید وسایل جدید، از ظرفیت کارگاه مرمت دانشگاه برای بازسازی و تعمیر امکانات موجود استفاده شده است.
رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش مدیران و مجموعه دانشگاه در شکل‌گیری این طرح گفت: سرپرست فعلی دانشگاه بیرجند در ایده‌پردازی و طراحی اولیه مجموعه نقش داشته و بخش‌های مختلف با کمترین هزینه و اتکا به توان تخصصی دانشگاه به مرحله اجرا رسیده است.
وی همچنین از هزینه‌کرد حدود چهار میلیارد تومان برای تجهیز اولیه موزه علم و فناوری در سال جاری خبر داد و افزود: بخش عمده هزینه‌های دیگر مجموعه نیز در فاصله سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ و مراحل تکمیل بعدی، با استفاده از امکانات و ظرفیت‌های داخلی دانشگاه مدیریت شده است.
صمدیه عنوان کرد: بنای کنونی موزه در گذشته محل استقرار دبیرستان شوکتی، موسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم و سپس دانشگاه بیرجند بوده و در دوره‌های مختلف نیز دانشکده‌هایی در آن فعالیت داشته‌اند.
وی یادآور شد: موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر سه بخش اصلی این مجموعه را تشکیل می‌دهند و یکی از اولویت‌های مهم آن، معرفی و پاسداشت شخصیت‌های علمی و فرهنگی خراسان جنوبی، برگزاری آیین‌های بزرگداشت در شان مفاخر استان و میزبانی از گروه‌های مختلف در قالب برنامه‌های فرهنگی و هنری است.
بازتاب تاریخ علم و آموزش خراسان جنوبی در موزه دانشگاه بیرجند
فاطمه علی‌آبادی افزود: خراسان جنوبی چهره‌های برجسته‌ای را به جامعه علمی و فرهنگی کشور معرفی کرده که از جمله آن‌ها می‌توان به ۶ تن از پدران علم ایران اشاره کرد، از این‌رو معرفی جایگاه و دستاوردهای این شخصیت‌ها از اهداف اصلی موزه به شمار می‌رود.
وی با اشاره به طراحی و فضاسازی موزه اظهار کرد: در طراحی این مجموعه از پنج رنگ سبز، سفید، قرمز، اُخرایی و خاکستری استفاده شده است که هر یک مفهومی خاص دارند، سه رنگ نخست برگرفته از پرچم ایران و نمادهایی از حیات، پاکی و ایثار هستند و رنگ اُخرایی نیز به طبیعت کویری و بیابانی خراسان جنوبی اشاره دارد.
بازنمایی کلاس‌های درس قدیمی
از چهره قدیمی بیرجند تا میز پروفسور گنجی
وی افزود: در بخش دیگری از این اتاق، میز کار زنده‌یاد پروفسور محمدحسن گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و نخستین رئیس دانشگاه بیرجند، به نمایش گذاشته شده است. وسایل شخصی و اداری این استاد برجسته نیز در کنار میز قرار دارد و حکم انتصاب وی به ریاست دانشگاه از جمله اسناد تاریخی این بخش است.
دیوارنگاره علم و معرفت؛ پیوند میراث تاریخی با دانشگاه
کارشناس و راهنمای موزه دانشگاه بیرجند در بخش دیگری از توضیحات خود به دیوارنگاره «علم و معرفت» اشاره کرد و گفت: این اثر با هدف معرفی بخشی از آثار تاریخی و فرهنگی خراسان جنوبی طراحی شده و در طراحی و اجرای آن کارشناسان دانشکده هنر دانشگاه بیرجند همکاری داشته‌اند.
وی عنوان کرد: در این دیوارنگاره، بناها و نمادهای شاخص تاریخی استان در قالب یک روایت تصویری به نمایش درآمده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به قلعه پایین‌شهر مربوط به دوره صفویه، ورودی مدرسه شوکتیه، ساباط‌های بافت تاریخی، بنای کلاه‌فرنگی و سردر دانشگاه بیرجند اشاره کرد.
علی‌آبادی با اشاره به جایگاه مدرسه شوکتیه در تاریخ آموزش نوین کشور یادآور شد: حضور این بنا در دیوارنگاره با شعار «طلب علم بر هر زن و مردی واجب است» یادآور رویکرد آموزشی این مدرسه و تاکید آن بر فراگیری دانش برای زنان و مردان است.
وی ادامه داد: قرار گرفتن سردر دانشگاه بیرجند در امتداد سایر آثار تاریخی، نمادی از پیوند میراث آموزشی گذشته با توسعه آموزش عالی در شرق کشور است.
این کارشناس موزه همچنین درباره نمادهای به‌کاررفته در این اثر گفت: درختان سرو و کاج نماد پایداری و سرسبزی هستند و ۳۰ پرنده به‌کاررفته در دیوارنگاره نیز با الهام از سیمرغ، نماد خرد، علم و دانش طراحی شده‌اند، روایت تصویری این اثر از مدرسه شوکتیه آغاز می‌شود و در نهایت به دانشگاه بیرجند می‌رسد.
سیر تحول آموزش در خراسان جنوبی؛ از مکتب‌خانه تا دانشگاه
وی افزود: در هر یک از این غرفه‌ها، تصاویر و اسناد مرتبط با دوره‌های مختلف آموزشی ارائه شده و در بخش‌های پایینی نیز مجموعه‌ای از کتاب‌ها و نسخ قدیمی اهدایی خاندان شریف به موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه نگهداری می‌شود.
وی با اشاره به آثار متعلق به زنده‌یاد پروفسور محمدحسن گنجی اظهار کرد: دو دست لباس تاریخی این استاد برجسته، شامل لباس تشریفات و لباس دانش‌آموختگی، از سوی خانواده ایشان به موزه دانشگاه اهدا شده و در معرض دید علاقه‌مندان قرار گرفته است.
مفاخر خراسان جنوبی؛ چهره‌هایی اثرگذار در تاریخ علم و فرهنگ ایران
علی‌آبادی در معرفی دیوار مشاهیر و مفاخر استان بیان کرد: در این بخش تصاویر حدود ۲۷ تن از شخصیت‌های برجسته علمی، فرهنگی، ادبی و مذهبی خراسان جنوبی به نمایش درآمده است هرچند شمار مفاخر این استان بسیار بیشتر از این تعداد است، تلاش شده مجموعه‌ای از چهره‌های شاخص و اثرگذار در حوزه‌های مختلف انتخاب و معرفی شوند.
وی از حکیم نزاری، مولانا عبدالعلی بیرجندی، پروفسور محمدحسن گنجی، دکتر کاظم معتمدنژاد و دکتر شکوهی به‌عنوان برخی از شخصیت‌های معرفی‌شده در این بخش نام برد و عنوان کرد: این مفاخر در حوزه‌های گوناگون علمی، ادبی و فرهنگی نقش‌آفرینی کرده و سهم مهمی در غنای علمی و فرهنگی کشور داشته‌اند.
تجربه علم با لمس و آزمایش در موزه علم و فناوری دانشگاه بیرجند
وی با توضیح عملکرد این وسیله بیان کرد: در نگاه نخست ممکن است به نظر برسد جسم در حال حرکت در یک مسیر شیب‌دار به سمت بالا است اما با دقت بیشتر مشخص می‌شود که مسیر حرکت آن در واقع رو به پایین است. شکل طراحی ریل و تغییر ارتفاع آن باعث ایجاد این خطای دید می‌شود و همین موضوع فرصتی برای آشنایی مخاطبان با ارتباط میان شکل مسیر، ارتفاع و حرکت فراهم می‌کند.
وی سپس به معرفی دستگاه دیگری پرداخت که در آن چند گوی هم‌اندازه از میله‌ای آویزان شده‌اند و با حرکت دادن یک یا چند گوی از یک سمت، گوی‌های سمت مقابل نیز به حرکت درمی‌آیند.
علی‌آبادی از خبرنگاران خواست تعداد متفاوتی از گوی‌ها را از یک سمت حرکت دهند تا نتیجه آزمایش را از نزدیک ببینند و با نحوه انتقال حرکت میان اجسام آشنا شوند.
مسیرهای متفاوت و رسیدن سریع‌تر به مقصد
علی‌آبادی در توضیح این آزمایش گفت: ممکن است در نگاه نخست تصور شود جسمی که در مسیر مستقیم حرکت می‌کند زودتر به مقصد می‌رسد اما نتیجه آزمایش می‌تواند متفاوت باشد و جسمی که در مسیر منحنی و دارای شیب مناسب قرار دارد، زودتر به انتهای مسیر برسد.
وی افزود: علت این پدیده به شتاب گرفتن جسم در بخش‌های مختلف مسیر و تاثیر شکل مسیر بر سرعت حرکت آن مربوط می‌شود. این وسیله نشان می‌دهد که همیشه کوتاه‌ترین یا مستقیم‌ترین مسیر، لزوما سریع‌ترین مسیر برای رسیدن به مقصد نیست.
آموزش تعاملی؛ فرصتی برای یادگیری نسل جوان
مرکز اسناد دانشگاه بیرجند؛ گنجینه‌ای از نسخ خطی و اسناد تاریخی شرق کشور
دکتر مسعود باتر با اشاره به تخصص خود در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی اظهار کرد: بیش از ۲۰ سال است که به‌صورت تخصصی در زمینه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی فعالیت دارم و در حوزه‌های آموزشی، پژوهشی و اجرایی این رشته تجربه کسب کرده‌ام.
وی با بیان اینکه فضای کنونی مرکز اسناد موزه دانشگاه بیرجند پس از انجام اقدامات مرمتی و احیا به کاربری فرهنگی و علمی اختصاص یافته است، افزود: یکی از رویکردهای مهم در حفاظت از بناهای تاریخی، احیای آن‌ها از طریق تعریف کاربری متناسب و جدید است چراکه تداوم حضور و جریان زندگی در یک بنای تاریخی، به حفظ و بقای آن کمک می‌کند.
عضو هیات علمی گروه آموزشی فرش دانشگاه بیرجند ادامه داد: ساختمانی که اکنون مرکز اسناد در آن مستقر است، نمونه‌ای از این رویکرد به شمار می‌رود که پس از مرمت و احیا، به فضایی موزه‌ای، علمی و فرهنگی تبدیل شده و در آینده نیز می‌تواند به‌عنوان فضایی پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد.
وی با اشاره به تفاوت رویکرد دانشگاه بیرجند در حفاظت از این بنا با وضعیت برخی ساختمان‌های تاریخی رهاشده در شهر تصریح کرد: دانشگاه با مرمت و تغییر کاربری این بنا علاوه بر حفظ یک فضای تاریخی، زمینه استفاده اقشار مختلف جامعه از آن را فراهم کرده است فضایی که می‌تواند بستر مناسبی برای تحقیق، بررسی و مطالعه پژوهشگران درباره پیشینه و تاریخ بیرجند و منطقه باشد.
از نگهداری آثار تاریخی تا استانداردسازی مخازن اسناد
مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به اینکه یکی از اهداف اصلی شکل‌گیری این مرکز، فراهم کردن شرایط مناسب برای نگهداری میراث مکتوب منطقه بوده است، عنوان کرد: در شرق کشور آثار، اسناد و کتب ارزشمند فراوانی وجود دارد که در بسیاری از موارد، شرایط لازم برای نگهداری اصولی آن‌ها فراهم نیست ازاین‌رو ایجاد مرکزی تخصصی برای حفاظت از این منابع، ضرورتی مهم به شمار می‌رفت.
وی تصریح کرد: از زمان شکل‌گیری این مرکز، به‌تدریج اقدامات لازم برای استانداردسازی شرایط نگهداری کتب، نسخ خطی، اسناد تاریخی و آثاری که به موزه اهدا می‌شوند، دنبال شده است.
وی با بیان اینکه آثار موجود در مخازن مرکز اسناد در مرحله نخست تفکیک و طبقه‌بندی شده‌اند، اظهار کرد: این مرحله، آغاز فرآیند سامان‌دهی است و در مراحل بعدی، هر نسخه به‌صورت جداگانه مورد بررسی و نسخه‌شناسی قرار می‌گیرد و سپس اقدامات لازم برای حفاظت، مرمت و نگهداری آن انجام می‌شود.
نگهداری نسخ خطی در شرایط کنترل‌شده حفاظتی
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند با تشریح شیوه نگهداری آثار در مخازن اسناد یادآور شد: اکنون هر یک از نسخه‌ها در پوشش محافظ جداگانه قرار گرفته‌اند و برای ارتقای سطح حفاظت، باکس‌های اختصاصی و فاقد اسید برای نگهداری هر نسخه سفارش داده شده است.
وی با اشاره به هزینه قابل توجه این تجهیزات افزود: برای تهیه این باکس‌های تخصصی حدود ۳۰۰ میلیون تومان هزینه شده است این محفظه‌ها متناسب با ابعاد، شکل، ساختار و ویژگی‌های هر نسخه طراحی می‌شوند تا ضمن حفاظت بهتر، از وارد شدن فشار و آسیب به آثار جلوگیری شود.
باتر، کنترل شرایط محیطی را از دیگر الزامات نگهداری نسخ خطی دانست و اظهار کرد: دما و رطوبت محیط به‌صورت مستمر با استفاده از دستگاه‌های رطوبت‌سنج و دماسنج پایش می‌شود زیرا نگهداری اصولی این آثار مستلزم فراهم بودن دمای مناسب، رطوبت کنترل‌شده و محیطی عاری از آلودگی است.
مسئول بخش اسناد موزه دانشگاه بیرجند با اشاره به تنوع آثار موجود در این مجموعه بیان کرد: منابع نگهداری‌شده شامل کتب و نسخ خطی، کتاب‌های چاپ سنگی نفیس و کتاب‌های چاپی جدیدتر است که موضوعات متنوعی از جمله مباحث مذهبی، فقه، کلام، حدیث، تاریخ، طب و پزشکی و حقوق را دربرمی‌گیرد.
وی افزود: برخی از نسخه‌های خطی موجود در این مرکز به دوره صفویه بازمی‌گردند و آثاری از دوره شاه عباس اول، شاه عباس دوم و اواخر دوره صفوی، از جمله دوره شاه سلطان حسین، در میان این مجموعه وجود دارد که از نظر تاریخی و محتوایی ارزشمند هستند.
باتر با اشاره به نحوه نمایش برخی از این آثار گفت: برای نمایش نسخه‌های خطی، پایه‌های نگهدارنده اختصاصی طراحی شده است تا کتاب بیش از اندازه باز نشود و به عطف و ساختار آن فشار وارد نیاید، این پایه‌ها به‌صورت یکپارچه طراحی شده‌اند زیرا استفاده از چسب و برخی مواد نامناسب در ساخت تجهیزات نگهداری می‌تواند خود به عاملی آسیب‌زا برای آثار تبدیل شود.
دیجیتال‌سازی؛ راهکاری برای حفاظت از میراث مکتوب
مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به اهمیت دیجیتال‌سازی نسخ خطی و اسناد تاریخی گفت: یکی از برنامه‌های مهم این مرکز، تهیه نسخه دیجیتال از تمام منابع موجود است تا پژوهشگران بتوانند بدون مراجعه مکرر به نسخه‌های اصلی، از محتوای آن‌ها برای مطالعات و تحقیقات خود استفاده کنند.
وی اضافه کرد: باز و بسته شدن مکرر کتاب‌ها و نسخ خطی در طول زمان موجب فرسودگی و آسیب به ساختار آن‌ها می‌شود بنابراین مستندنگاری و دیجیتال‌سازی این آثار، علاوه بر ایجاد امکان دسترسی پژوهشگران، نقش مهمی در کاهش آسیب‌های ناشی از استفاده مستقیم از نسخه‌های اصلی دارد.
باتر با تشریح ویژگی‌های دستگاه تخصصی دیجیتال‌سازی مرکز اسناد تصریح کرد: در این مجموعه از تجهیزات پیشرفته تصویربرداری استفاده می‌شود که برخلاف برخی اسکنرهای معمولی، برای ثبت تصاویر از نور مضر و مستقیم استفاده نمی‌کنند.
وی ادامه داد: در دستگاه‌های معمولی اسکن، منبع نور روی سطح کتاب حرکت می‌کند و شدت نور می‌تواند در بلندمدت موجب آسیب به کاغذ و تشدید تغییرات شیمیایی آن شود، بخشی از زردشدگی صفحات کتاب‌های قدیمی نیز می‌تواند ناشی از عوامل محیطی و تأثیرات مخرب نور باشد.
این عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند بیان کرد: در تجهیزات موجود در این مرکز، تصویربرداری با استفاده از دوربین‌های تخصصی انجام می‌شود و تصاویر ثبت‌شده در نرم‌افزارهای ویژه به یک فایل دیجیتال یکپارچه تبدیل می‌شوند.
وی با اشاره به طراحی اختصاصی دستگاه اسکن نسخ خطی یادآور شد: نسخه مورد نظر در محفظه مخصوص قرار می‌گیرد و با توجه به اینکه زاویه بازشدن کتاب حدود ۱۲۰ درجه در نظر گرفته شده است، از باز شدن بیش از اندازه نسخه جلوگیری می‌شود. این موضوع اهمیت زیادی دارد زیرا عطف کتاب‌های قدیمی در گذر زمان خشک و شکننده می‌شود و باز کردن بیش از حد آن‌ها می‌تواند موجب پارگی و آسیب جدی شود.
باتر تاکید کرد: برنامه ما این است که به‌تدریج تمام نسخ و اسناد موجود در مرکز مستندنگاری و دیجیتال‌سازی شوند تا ضمن حفاظت از نسخه‌های اصلی، امکان بهره‌برداری علمی و پژوهشی از محتوای آن‌ها فراهم شود.
قرنطینه و حفاظت از نسخه‌های آسیب‌دیده
وی با اشاره به ضرورت تفکیک آثار آسیب‌دیده از سایر منابع گفت: یکی از موضوعات مهم در حفاظت از مجموعه‌های تاریخی، شناسایی و جداسازی نسخه‌هایی است که دچار آسیب‌های بیولوژیک، به‌ویژه آلودگی‌های قارچی شده‌اند.
مسئول بخش اسناد موزه دانشگاه بیرجند ادامه داد: در نخستین مرحله، نسخه‌ها و کتاب‌هایی که نشانه‌های آلودگی قارچی دارند، از سایر منابع جدا و قرنطینه می‌شوند تا از انتقال آلودگی به دیگر آثار جلوگیری شود پس از آن، با شناسایی نوع آلودگی، اقدامات تخصصی از جمله ضدعفونی، آفت‌زدایی و حفاظت اولیه روی آن‌ها انجام می‌شود.
وی اضافه کرد: پس از طی این مراحل و اطمینان از رفع آلودگی، امکان بازگرداندن آثار به مجموعه و انجام سایر اقدامات حفاظتی و مرمتی فراهم می‌شود.
راه‌اندازی مرکز تخصصی حفاظت و مرمت میراث مکتوب شرق کشور
وی با اشاره به برنامه‌های توسعه‌ای مرکز اسناد اظهار کرد: یکی از اهداف مهم ما، تجهیز و راه‌اندازی یک کارگاه و آزمایشگاه تخصصی حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی در کنار مرکز اسناد است تا این مجموعه در آینده به مرکزی تخصصی برای حفاظت و مرمت نسخ خطی و میراث مکتوب شرق کشور تبدیل شود.
عضو هیات علمی گروه آموزشی فرش دانشگاه بیرجند با بیان اینکه در نیمه شرقی کشور ظرفیت‌های قابل توجهی از نظر میراث مکتوب وجود دارد، افزود: اکنون، نیاز به وجود یک کارگاه و آزمایشگاه تخصصی با امکانات و تجهیزات مناسب برای حفاظت و مرمت این آثار احساس می‌شود و دانشگاه بیرجند می‌تواند با ایجاد چنین زیرساختی، نقش موثری در پاسخگویی به این نیاز ایفا کند.
وی با اشاره به مجموعه اهدایی خاندان شریف گفت: تنها از سوی این خانواده، نزدیک به ۴۸۰ جلد کتاب به موزه دانشگاه بیرجند اهدا شده است که مجموعه‌ای ارزشمند و نفیس به شمار می‌رود و ضرورت انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی تخصصی برای آن‌ها را دوچندان می‌کند.
باتر تصریح کرد: برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی این کارگاه و آزمایشگاه در حال انجام است و در مرحله نخست، حفاظت‌های پیشگیرانه و اضطراری و در مراحل بعدی، اقدامات جامع حفاظت و مرمت با بهره‌گیری از دانش روز، تجهیزات تخصصی و توان کارشناسان این حوزه دنبال خواهد شد.
وی با اشاره به تجهیزات موجود در این بخش عنوان کرد: بخشی از امکانات مورد نیاز برای انجام فعالیت‌های تخصصی حفاظت و مرمت به‌تدریج تامین شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به هود لامینار اشاره کرد، این دستگاه برای بررسی و شناسایی نمونه‌های قارچی مورد استفاده قرار می‌گیرد تا پیش از انجام اقدامات ضدعفونی و حفاظت، نوع آلودگی آثار مشخص شود.
مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند همچنین دستگاه اسکنر تخصصی نسخ خطی را از دیگر تجهیزات مهم این مرکز دانست و افزود: این دستگاه به‌طور اختصاصی برای دیجیتال‌سازی کتاب‌ها و نسخه‌های خطی طراحی شده و امکان تصویربرداری از آثار را با رعایت ملاحظات حفاظتی فراهم می‌کند.
وی با قدردانی از حمایت‌های ریاست دانشگاه بیرجند در تجهیز و راه‌اندازی این مجموعه یادآور شد: شکل‌گیری و توسعه زیرساخت‌های کنونی مرکز اسناد با حمایت‌های مالی و معنوی مدیریت دانشگاه امکان‌پذیر شده است و امیدواریم با تکمیل تجهیزات و راه‌اندازی کارگاه و آزمایشگاه تخصصی، این مرکز به یکی از کانون‌های مهم حفاظت، مرمت، مطالعه و معرفی میراث مکتوب در شرق کشور تبدیل شود.
مجموعه اقدامات انجام‌شده در موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند نشان می‌دهد که رویکرد این مجموعه تنها به گردآوری و نمایش آثار تاریخی محدود نیست بلکه حفاظت علمی از میراث مکتوب، معرفی مفاخر، توسعه ظرفیت‌های پژوهشی و فراهم کردن فرصت یادگیری تجربی برای نسل جوان را نیز دنبال می‌کند.
از کلاس‌های درس قدیمی و اسناد تاریخی گرفته تا نسخ خطی چندصدساله، یادگارهای مفاخر علمی و تجهیزات تعاملی موزه علم و فناوری، هر بخش از این مجموعه بخشی از مسیر شکل‌گیری و گسترش دانش در خراسان جنوبی را به نمایش می‌گذارد، مسیری که از آموزش نوین در گذشته آغاز شده و امروز در قالب آموزش عالی، پژوهش و فناوری ادامه دارد.
توسعه این مجموعه و برنامه‌ریزی برای ایجاد زیرساخت‌های تخصصی حفاظت و مرمت آثار تاریخی و مکتوب در کنار گسترش بخش‌های علمی و آموزشی، می‌تواند جایگاه موزه دانشگاه بیرجند را فراتر از یک فضای نمایشگاهی ارتقا دهد و آن را به مرکزی برای تعامل دانشگاه با جامعه، حمایت از پژوهشگران و ترویج علم در شرق کشور تبدیل کند، مرکزی که در آن، میراث گذشتگان نه فقط برای تماشا که برای شناخت بهتر امروز و ساختن آینده در دسترس نسل‌های جدید قرار می‌گیرد.