تهران - ایرنا - علم زمانی می‌تواند در حل مسائل جامعه نقش مؤثری ایفا کند که از مرزهای مراکز علمی و دانشگاهی فراتر رود و به زبانی قابل فهم برای عموم مردم ارائه شود. در حوزه محیط‌زیست نیز ترویج علم و عمومی‌سازی دانش، از مهم‌ترین مسیرهای ارتقای سواد محیط‌زیستی، شکل‌گیری نگرش صحیح و نهادینه‌سازی رفتارهای مسئولانه در قبال طبیعت است.
دهم نوامبر هر سال به عنوان روز جهانی علم برای صلح و توسعه نام‌گذاری شده است. شعار امسال یونسکو با عنوان «یافتن زمینه مشترک از طریق دیپلماسی علمی» بر نقش راهبردی علم در مواجهه با چالش‌های مشترک جهانی، از جمله تغییرات اقلیمی و کاهش تنوع زیستی تأکید دارد. این مناسبت فرصتی است تا بار دیگر بر اهمیت پیوند علم با زندگی روزمره مردم و نقش آن در حل مسائل جامعه تأکید شود.
در حوزه آموزش محیط‌زیست، اثربخشی برنامه‌ها را نباید صرفاً با تعداد دوره‌های برگزار شده یا حجم اطلاعات منتشر شده سنجید، بلکه معیار اصلی، میزان ارتقای سواد محیط‌زیستی و تأثیر آن بر نگرش و رفتار مخاطبان است.
سواد محیط‌زیستی فرایندی تدریجی است که از دریافت اطلاعات آغاز می‌شود، با تبدیل اطلاعات به دانش و شکل‌گیری نگرش و بینش ادامه می‌یابد و در نهایت باید به رفتار مسئولانه در قبال محیط‌زیست منجر شود. از این رو، صرف انتقال اطلاعات برای اصلاح رفتارهای محیط‌زیستی کافی نیست و باید زمینه درک عمیق مسائل و شکل‌گیری نگرش صحیح در جامعه فراهم شود.
امروزه با گسترش فضای مجازی، دسترسی به اطلاعات بیش از هر زمان دیگری آسان شده است، اما افزایش حجم اطلاعات لزوماً به معنای افزایش دانش نیست. انتشار پراکنده و بی‌هدف محتوا، به‌ویژه در حوزه محیط‌زیست، می‌تواند به سردرگمی مخاطبان و گسترش شبه‌علم منجر شود. بنابراین، ترویج علم با تکیه بر اعتبار علمی، انسجام محتوایی و شناخت نیازهای مخاطبان، ضرورتی انکارناپذیر است.
ترویج علم در حوزه محیط‌زیست به معنای عمومی‌سازی دانش و انتقال یافته‌های پژوهشی به زبانی متناسب با درک و نیاز گروه‌های مختلف جامعه است؛ به‌گونه‌ای که دانش تخصصی از محیط‌های دانشگاهی فراتر رود و در تصمیم‌گیری‌ها و رفتارهای روزمره مردم تأثیرگذار باشد.
بر این اساس، ضروری است در برنامه‌های آموزش محیط‌زیست، ترویج هدفمند علم جایگزین انتشار بی‌هدف اطلاعات شود. محتوای آموزشی زمانی اثربخش خواهد بود که علاوه بر برخورداری از پشتوانه علمی، به افزایش آگاهی، تغییر نگرش و اصلاح رفتار مخاطبان منجر شود.
در نهایت، ترویج علم می‌تواند دانش محیط‌زیستی را از سطح آگاهی فردی فراتر ببرد و به بخشی از فرهنگ فردی و اجتماعی تبدیل کند؛ مسیری که با تقویت مسئولیت‌پذیری عمومی و مشارکت آگاهانه مردم، زمینه حفاظت مؤثرتر از محیط‌زیست را فراهم می‌کند.
** رئیس مرکز آموزش محیط‌زیست و تربیت محیط‌بان سازمان حفاظت محیط‌زیست