حوزه/ حجت الاسلام اسدی گفت: قرآن کریم ریشه کفر، لجاجت و ستم را تکبر و استکبار معرفی می کند؛ خصلتی که در داستان ابلیس آغاز شد و در سرگذشت اقوام پیامبران بارها تکرار شد.

حجت‌الاسلام حسین اسدی، از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به اهمیت «ترک تکبر» در آموزه‌های اخلاقی قرآن، اظهار داشت: قرآن کریم تکبر و استکبار را از مهم‌ترین رذایل اخلاقی معرفی می‌کند؛ خصلتی که می‌تواند سرچشمه بسیاری از گناهان و مانع شناخت حقیقت باشد. بررسی آیات مربوط به این موضوع، نشان می‌دهد که خودبزرگ‌بینی تنها یک رفتار ناپسند فردی نیست، بلکه آثار آن در روابط اجتماعی و سرنوشت ملت‌ها نیز آشکار می‌شود.

وی افزود: در نگاه قرآن کریم، استکبار در زندگی انسان با سرپیچی از حق، تحقیر دیگران و اصرار بر خواسته‌های نادرست همراه است. از همین رو، داستان آفرینش آدم(ع) و نافرمانی ابلیس، نمونه‌ای بنیادین برای شناخت پیامدهای این صفت به شمار می‌رود و سرگذشت امت‌های گوناگون نیز تکرار همان الگو را نشان می‌دهد.

سرپیچی ابلیس؛ آغاز سقوط

حجت الاسلام والمسلمین اسدی با اشاره به فرمان الهی برای سجده فرشتگان بر آدم صفی الله (ع)، ابراز داشت: قرآن کریم گزارش می‌دهد که همگان فرمان را اجرا کردند، جز ابلیس که سر باز زد و تکبر ورزید؛ در پی این نافرمانی، از مقام خود فرود آمد و در شمار کافران قرار گرفت. این ماجرا نشان می‌دهد که تکبر می‌تواند انسان را از جایگاه بندگی دور کند و حتی اعمال پیشین او را بی‌اثر سازد.

پژوهشگر معارف اسلامی یادآور شد: ابلیس در برابر فرمان خدای متعال به آفرینش آدم از خاک استناد کرد و آتش را برتر دانست، اما این داوری، حقیقت جایگاه انسان را نادیده می‌گرفت. ارزش آدم صفی الله (ع) به ماده‌ای که از آن آفریده شده بود، محدود نبود؛ قرآن از دمیده ‌شدن روح الهی در او سخن می‌گوید. غرور، نگاه ابلیس را به ظاهر آفرینش محدود کرد و اجازه نداد حقیقتی را ببیند که مبنای فرمان الهی بود.

کارشناس دینی با بیان اینکه یکی از خطرهای تکبر آن است که فرد پس از آشکارشدن خطا نیز به‌آسانی به سوی اصلاح بازنمی‌گردد، خاطرنشان کرد: ابلیس به جای پذیرش اشتباه و توبه، بر سرپیچی خود پافشاری کرد و با سوگند، گمراه ‌کردن انسان‌ها را در پیش گرفت؛ بنابراین خودبزرگ‌بینی فقط عامل لغزش نخستین نیست، بلکه می‌تواند به لجاجت، کینه، حسد، ناسپاسی و دشمنی با حق بینجامد.

حجت الاسلام اسدی با استناد به مضمون خطبه قاصعه امیرالمؤمنین علی(ع)، خاطرنشان کرد: در این بیان، ابلیس سرسلسله مستکبران معرفی شده است؛ کسی که با تکبر، خود را در برابر فرمان خدای متعال قرار داد و به سبب همین برتری‌جویی خوار و مطرود شد. این سرگذشت هشداری است که عبادت و سابقه معنوی، اگر با فروتنی همراه نباشد، انسان را از خطر سقوط مصون نمی‌کند.

استکبار، مانع شنیدن دعوت پیامبران

وی در تبیین نمونه‌های قرآنی از رفتار امت‌های گذشته، اظهار داشت: داستان نوح نجیّ الله(ع) نشان می‌دهد که تکبر چگونه گوش انسان را در برابر سخن حق می‌بندد. گروهی از مخالفان، هنگام دعوت پیامبر، انگشت در گوش می‌گذاشتند، جامه بر سر می‌کشیدند و بر مخالفت خود اصرار می‌کردند. این رفتار تنها بی‌اعتنایی ظاهری نبود؛ آنان می‌خواستند امکان اثرگذاری پیام و بیداری وجدان را از خود دور کنند.

به گفته حجت الاسلام اسدی، مخالفان نوح (ع) مؤمنان تهیدست را خوار می‌شمردند و حضور آنان در کنار پیامبر خدا را دلیلی برای دوری‌کردن خود از دعوت او قرار می‌دادند. همین نگاه طبقاتی، نشان می‌داد که مستکبران، ایمان و حقانیت را با موقعیت و دارایی افراد می‌سنجند. آنان از پذیرفتن این واقعیت ناتوان بودند که ارزش انسان به ثروت و جایگاه اجتماعی وابسته نیست.

وی افزود: تمسخر نوح(ع) هنگام ساخت کشتی نیز جلوه دیگری از همین خصلت بود. مستکبران، هشدار جدی پیامبر خدا را به بازی می‌گرفتند و به جای اندیشیدن درباره سرانجام رفتارشان، مؤمنان را دستمایه خنده می‌کردند. تحقیر تهیدستان و شوخی‌گرفتن هشدارهای جدی، از نشانه‌هایی است که در رفتار خودبزرگ‌بینان دیده می‌شود؛ زیرا آنان خود را معیار سنجش دیگران می‌دانند.

مبلّغ شهرستان آمل با اشاره به قوم عاد یادآور شد: این قوم با تکیه بر توان جسمی و قدرت خود می‌گفتند چه کسی از ما نیرومندتر است؟ چنین برداشتی، آنان را از توجه به قدرت آفریدگار و محدودبودن توان انسان بازداشت و به انکار آیات الهی کشاند. قرآن یادآوری می‌کند که آفریننده انسان از خود او نیرومندتر است و غرورِ برخاسته از قدرت مادی نمی‌تواند انسان را از حسابرسی و پیامدهای کردار برهاند.

وی تصریح کرد: در ماجرای شعیب(ع) نیز بزرگان مستکبر قوم، پیامبر و پیروانش را به تبعید تهدید کردند، مگر آنکه به آیین آنان بازگردند. این تهدید نشان می‌دهد که برتری‌جویی گاه به فشار و حذف مخالفان می‌انجامد. آنان به جای پاسخ‌گویی به دعوت پیامبر، از قدرت اجتماعی خود برای وادارکردن دیگران به تسلیم استفاده می‌کردند.

ثروت و قدرت، معیار حق نیست

پژوهشگر معارف دینی با اشاره به سرگذشت قارون، فرعون و هامان، اظهار داشت: قرآن از استکبار این گروه در برابر دلایل روشن موسی کلیم الله (ع) یاد می‌کند. قارون ثروت فراوان خود را نتیجه شایستگی شخصی می‌پنداشت و آن را وسیله فخرفروشی و تحقیر نیازمندان قرار می‌داد. نصیحت‌ها نیز در او اثر نمی‌گذاشت؛ زیرا غرور مالی اجازه نمی‌داد ثروت را امانتی گذرا بداند و مسئولیت خود را در برابر دیگران بپذیرد.

وی افزود: فرعون نمونه دیگری از پیوند قدرت سیاسی با تکبر است. او به فرمانروایی بر مردم بسنده نکرد و در پی آن بود که جایگاه ربوبیت برای خود قائل شود. هامان نیز در همراهی با فرعون در ستم و فساد نقش داشت. سرانجام، ثروت قارون و قدرت فرعون و هم‌پیمانانش مانع عذاب الهی نشد و هیچ‌یک نتوانستند بر اراده خداوند پیشی بگیرند.

حجت الاسلام اسدی با اشاره به آیه‌ای درباره تفاوت رفتار گروه‌هایی از اهل کتاب با مؤمنان، گفت: قرآن نزدیکی و مهربانی برخی مسیحیان را با دانشمندان و راهبان آنان و نیز دوری‌شان از تکبر مرتبط می‌داند. در مقابل، استکبار می‌تواند حسد، کینه و دشمنی با اهل ایمان را تقویت کند؛ زیرا فرد خودبزرگ‌بین تحمل برخورداری دیگران از نعمت یا پذیرش آنان را ندارد. این نکته به معنای تعمیم یک داوری به همه افراد یک گروه نیست، بلکه آیه از ویژگی گروهی سخن می‌گوید که در برابر حق فروتنی نشان می‌دادند.

وی اضافه کرد: نمونه ولید بن مغیره در آغاز اسلام نیز نشان می‌دهد که آگاهی از زیبایی و اثرگذاری قرآن، به تنهایی برای پذیرش حق کافی نیست. او جاذبه و استواری کلام قرآن را درک کرده بود، اما با نگرش متکبرانه آن را سحر خواند و از تسلیم‌شدن سر باز زد. هنگامی که غرور بر داوری انسان چیره شود، ممکن است حقیقتی روشن را وارونه ببیند و باطل را جایگزین آن کند.

پیامدهای فردی و اجتماعی تکبر

کارشناس دینی با اشاره به آیات مربوط به مجادله بی‌دلیل با آیات الهی، اظهار داشت: قرآن از مهرخوردن دل متکبران و ستمگران سخن می‌گوید؛ یعنی لجاجت و دشمنی با حق، به‌تدریج زمینه فهم درست را در انسان از میان می‌برد. فردی که تنها منافع و خواسته‌های خود را می‌بیند، نه دلیل مخالف را منصفانه می‌سنجد و نه آمادگی دارد باورهای نادرستش را اصلاح کند. در این روند، تکبر به خودکامگی تبدیل می‌شود و فرد می‌کوشد دیگران را نیز به پیروی از خود وادار کند.

وی گفت: قرآن کریم پیامد این خصلت را تنها به محرومیت از هدایت محدود نمی‌کند؛ در آیات مختلف، از ناپسند بودن مستکبران نزد خداوند متعال، فرجام سخت آنان و بسته‌شدن راه بهشت سخن رفته است. تعبیر قرآنی درباره عبورنکردن شتر از سوراخ سوزن، دشواری و ناممکن‌بودن رهایی از این فرجام را برای کسانی بیان می‌کند که آیات الهی را انکار و در برابر آن برتری‌جویی می‌کنند.

مبلغ شهرستان آمل بیان کرد: خودداری از بندگی خدا نیز در قرآن با تکبر پیوند خورده است. عیسی مسیح (ع) و فرشتگان مقرب از بندگی خدا ابایی نداشتند و آن را کاستی نمی‌دانستند؛ اما کسی که از عبادت سر باز زند و خود را برتر بشمارد، با پیامد رفتار خویش روبه‌رو خواهد شد. در برابر این مسیر، ایمان و عمل صالح قرار دارد که با پذیرش بندگی و مسئولیت همراه است.

حجت الاسلام اسدی افزود: آثار تکبر در جامعه نیز از تحقیر طبقات محروم تا تهدید، طرد و سلب فرصت شنیده‌شدن امتداد می‌یابد. نمونه‌های اقوام نوح و شعیب نشان می‌دهد که صاحبان نفوذ، گاه برای حفظ موقعیت خود، پیروان حق را کوچک می‌شمردند یا به اخراج تهدید می‌کردند. از این رو، مبارزه با استکبار تنها اصلاح یک خصلت فردی نیست؛ بلکه به رعایت کرامت انسان‌ها، پذیرش سخن درست و پرهیز از تبعیض نیز مربوط می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: برآیند آیات قرآن آن است که تکبر از رذایل خطرناکی است که می‌تواند به کفر، لجاجت، ستم و دوری از سعادت بینجامد. درمان آن با شناخت محدودیت انسان، فروتنی در برابر خداوند و احترام به بندگان او آغاز می‌شود. سالکان راه حق باید ریشه خودخواهی و خودبرتربینی را در وجود خویش بخشکانند؛ زیرا تا هنگامی که انسان خود را معیار حق بداند، پذیرش هدایت و اصلاح رفتار برای او دشوار خواهد بود.