شیراز- ایرنا- پروفسور عزت الله رئیسی اردکانی پدر علم آبشناسی ایران، در حالی که اشک در چشمش حلقه زده بود، گفت: برای آگاه‌سازی مردم از وضعیت آب کشور، تلاش‌های بسیاری کردم اما متاسفانه تاثیری نداشته و بعضی وقت‌ها باید سکوت کرد.
به گزارش خبرنگار ایرنا، پروفسور عزت الله رئیسی اردکانی پدر علم آب شناسی ایران است؛ او مقطع تحصیلات تکمیلی هیدرولوژی را در کشور پایه گذاشت و بسیاری از اساتید دانشگاه‌های مادر، از نخستین دانشجویان او بوده‌اند.
او که اکنون استاد دانشگاه شیراز است؛ مطالعات پرشماری در خصوص منابع آب و پدیده‌های آبشناسی مانند فروچاله‌ها داشته و یا راهبری کرده است.
پدر علم آبشناسی ایران در ۸۳ سالگی مهمان استودیو ایرنا فارس شد و از زندگی، تحصیل و مطالعاتش، از احساس دینش به ایران و اردکان و از بحران آب و راهکارهای مدیریت منابع آبی کشور گفت.
رئیسی اردکانی در این گفت‌وگو از ریشه‌های ایجاد بحران آب و راهکارهای مدیریت آن سخن گفت و وقتی درباره تلاش‌های خود برای آگاهی‌بخشی از وضعیت منابع آبی صحبت می‌کرد با بغض گفت: بعضی وقت‌ها باید سکوت کرد، و اشک از چشمانش جاری شد.
او به یاد این شعر سعدی شیرازی افتاد که «دررفتن جان از بدن گویند هر نوعی سخن، من خود به چشم خویشتن دیدم که جانم می‌رود»؛ سپس با اشاره به اتلاف بی‌برنامه منابع آبی کشور، چنین زمزمه کرد: «این آب‌ها جان من است و من خود به چشم خویشتن دیدم که جانم می‌رود».
بخش نخست این گفت‌وگو، پیشتر بر روی سایت ایرنا منتشر شد و اینک بخش دوم آن را می‌خوانید:
سخنرانی‌ها بی‌تاثیر بوده؛ من خود به چشم خویشتن، دیدم که جانم می‌رود
ایرنا: از ضرورت مشارکت مردم در حفاظت از منابع آبی گفتید، مستقیما در خصوص آگاه سازی مردم درباره بحران آب تلاشی داشته‌اید؟
رئیسی اردکانی: از سال ۱۳۶۰ شروع کردم همه شهرستان‌های فارس را رفتم و برای کشاورزان، فرماندارن، ائمه جمعه و نمایندگان مجلس سخنرانی کردم؛ در این سخنرانی‌ها هم به بیان گزارش‌ها و داده‌ها همان منطقه می‌پرداختم.
۱۲۰ سخنرانی تنها راجع به مساله بحران آب در سراسر کشور داشته‌ام؛ هرجا که از من دعوت کردند بدون چشم داشتی رفتم و صحبت کردم اما متاسفانه هیچ تاثیری نداشته است.
سال ۱۳۶۰ شروع کردم و تنها چیزی که می‌توانم بگویم این است که اگر بپرسید در میان همه افتخاراتم، کدامیک برایم لذت بخش‌تر بوده، همین است که از درون دانشگاه بیرون آمدم و به میان مردم رفتم و در مطبوعات رفتم.
اما متاسفانه اثرگذار نبوده و براثر گزارش‌ها، طی همه این سال‌ها، سطح آب سفره‌های زیرزمینی با چاه‌های عمیق کاهش یافته است.
معمولا زمستان که بارندگی می‌شود سطح آب، کمی بالاتر می‌آید و تابستان‌ها منحنی وار، پایین تر می‌رود؛ به عنوان نمونه سطح آب زیرزمینی در جهرم از ۱۳۴۸ تا امروز در حال افت است.
من براساس داده‌های معتبر حرف می‌زنم؛ هر شهرستانی رفتم این را گفتم، امروز هر فرد معمولی هم می‌تواند متوجه شود که سطح آب افت پیدا کرده است.
متاسفانه سخنرانی‌ها، هیچ تاثیری نداشته و فقط می‌توانم بگویم که منِ دانشگاهی وظیفه‌ام را انجام داده‌ام.
بعضی وقت ها باید سکوت کرد؛ به قول سعدی شیرین سخن « در رفتن جان از بدن گویند هر نوعی سخن، من خود به چشم خویشتم دیدم که جانم می‌رود».
وقتی آب‌های مملکت این‌طور بدون برنامه تلف می‌شود، من این شعر را می‌خوانم؛ این آب ها جان من است و من خود به چشم خویشتن دیدم که جانم می‌رود.
خلق بحران آب به دست بشر
رئیسی اردکانی: بحران آب به دست بشر به وجود آمده است؛ این بحران از ۱۳۴۵ در بسیاری از نقاط استان فارس ایجاد شده است؛ از لحاظ علمی به آن می‌گوییم: عواقب تراز سطح آب پیزومترها.
بحران آب در کشور، مستقل از نوع حکومت سیاسی بوده است و داده‌های معتبر این منحنی را بدون توجه به دولت‌ها و حکومت‌ها نشان می‌دهد.
بحران آب نه، بحران مدیریت آب داریم
ایرنا: آیا روزی جنگ آب را خواهیم داشت؟
پروفسور رئیسی اردکانی: همین امروز هم جنگ آب را در مرزهایمان با کشورهای همسایه داریم؛ جاهایی که آب از دیگر کشورها سرچشمه گرفته و از مرزهای مملکت ما می‌گذرد تا به خلیج فارس بریزد و نقاطی که آب از ایران به دیگر کشورها وارد می‌شود.
در نقاطی از کشور ترکیه بر روی دو رودخانه معروف، چند سد ساخته شده و حق آب ما، سوریه و عراق را گرفته است.
اما بین مردم ایران جنگ و دعوایی نخواهد شد، بلکه در سال‌های خشکسالی، فقر بیشتر خواهد شد و بر زندگی مردم فشار بیشتری وارد می‌شود.
در یک جمله تمام کنم؛ من اصلا به بحران آب اعتقادی ندارم، سخن گفتن از بحران آب وقتی معنا دارد که شما از آب موجود درست استفاده کنید.
وقتی به جای اینکه در شبانه روز به‌جای ۱۵۰ لیتر، ۲۵۰ لیتر آب مصرف می‌کنیم و ۱۰۰ لیتر آب اتلاف و به تصفیه‌خانه می‌فرستیم، از بحران آب حرف زدن بی‌معنا است.
وقتی که با یک متر مکعب آب، بجای یک‌هزار و ۲۰۰ کیلوگرم محصول کشاورزی، ۸۰۰ کیلوگرم تولید می‌کنم حرف زدن از بحران بیهوده است؛ چه بحرانی، ما بحران مدیریتی داریم.
وقتی می‌گویم بحران مدیریتی داریم، از مردم تا ۱۷ ارگان دولتی و مجلس را شامل می‌شود.
کشاورزان دنبال منافع خودشان هستند، می‌گویند که زندگی هزینه دارد و اگر چاه‌ها عمیق تر نشود، فرزندانش نان ندارند.
در قدیم، فرزند هر زارعی یک اتاق داشت، اما اکنون این فرزند کشاورز، خانه مستقل، ماشین و زندگی لوکس می‌خواهد و وقتی هزینه آن نباشد، چاه‌ها را عمیق تر می‌کند.
بنابراین باید اشتغال ایجاد می‌کردیم، باید در اطراف شهرهایی مثل داراب و فسا که شهرهای کشاورزی ما هستند صنعت ایجاد می‌شد تا فردی که ۶ فرزند دارد تنها شغل دو فرزندش وابسته به زمین باشد.
برای حل مساله آب، باید مدیریت اساسی و بنیادی در همه ارگان‌های کشور پیاده بشود؛ من حرف سیاسی نمی‌زنم، بلکه از علم حرف می‌زنم.
گاهی فکر می‌کنم کاش نمی‌فهمیدم، اگر نمی‌دانستم خیالم راحت بود؛ به قول باباطاهر خوشا آنان که هِر از بِر ندانند، نه حرفی وانویسند و نه خوانند؛ گاهی، دانستن باعث زجر آدم‌ها می‌شود.
مخالف بارور سازی ابرها هستم
ایرنا: آیا با بارورسازی ابرها موافقید؟
پروفسور رئیسی اردکانی: با بارورسازی ابرها مخالفم، چرا که بخشی از بارندگی ایران از یک جبهه در عربستان ایجاد می‌شود، از یزد می‌گذرد و به کویر می‌رسد.
۵۰ میلیمتر بارندگی در کویر اتفاق می‌افتد در حالی که اگه ابرها در این مسیر، متوقف شوند، آب یزد را کم می‌شود و نمی‌دانید وقتی که این ۵۰ میلیمتر آنجا نبارد، چه مسائلی ایجاد خواهد شد.
اگر بخواهم یک نتیجه‌گیری همه پژوهش‌ها و مطالعات خود در حوزه آب بگویم، این است که هر پروژه آبی که می‌خواهید انجام دهید اعم از حفر چاه، احداث قنات یا سد و هر اقدام دیگر، ابتدا باید ببینید که این آب به کجا می‌رود.
به عنوان نمونه وقتی در بالا دست یک منطقه چاه می‌زنید، معلوم است که به شما می‌دهد، اما صدها چشمه و چاه در زیر آن خشک می‌شود.
این اتفاق در بسیاری از پروژه‌های آبی کشور رخ داده است.
من به خصوص از ایرنا خواهش می‌کنم درباره هر موضوعی که بررسی می‌کنید، داده و رفرنس بخواهید و آنها را مطالعه کنید؛ چرا که بسیار تحول ایجاد می‌کند.
تخت جمشید منبع عظیم ثروت است
ایرنا: نظرتان درباره فرونشست های پیرامون تخت جمشید چیست؟
رئیسی اردکانی: اگر بخواهیم به فروچاله‌های تخت‌جمشید، از نظر علمی نگاه کنیم، اینگونه است که اگر در بستر، ماسه داشته باشید هرچه آب بردارید هیچ نشستی اتفاق نمی‌افتد چرا که ماسه به این سادگی کامپکت یا فشرده نمی‌شود، اما اگر زیر سطح آب ۳۰ متر خاک رس وجود داشته باشد و با حفر چاه عمیق و برداشت آب، این بستر فشرده می‌شود و فرو می‌افتد.
میزان فرونشست بسته به میزان خاک رس ممکن است به نیم متر، یک متر و حتی بیشتر نیز برسد؛ در نتیجه شکاف ها ایجاد می شوند.
براساس مطالعات ما، در زیر چاه‌های پیرامون تخت جمشید و نقش رستم، بستر رس وجود دارد و برداشت آب، باعث افت می‌شود.
هفت سال پیش از من دعوت شد، چاه‌های خشک اطراف تخت جمشید را مطالعه و نتیجه آن را در چندین صفحه به سازمان آب ارائه و درخواست کردیم که اجازه عمیق کردن چاه‌ها را ندهند.
یک کمیته‌های خاصی وجود دارد که جوانب مختلف را بررسی و نظر نهایی خود را اعلام می‌کند؛ آنجا با در نظر گرفتن مسائل امنیتی که مردم ناراضی می شوند و چالش ایجاد می‌شود، اجازه داده شد تا دوباره سطح آب را پایین‌تر ببرند.
تخت جمشید یک منبع عظیم ثروت است که می‌تواند هزاران توریست را به ایران بیاورد و میلیاردها تومان ثروت و منبع درآمد بزرگی را برای ما به همراه داشته باشد.
اکنون در باغ جلو تخت جمشید درعرض حدود سه کیلومتر، شکافی به عمق یک و نیم متر ایجاد شده که برای من نگران‌کننده است.
اگر برداشت آب، همینطور ادامه داشته باشد، وضع مطلوبی نخواهد بود.