شهر تاریخی نوشآباد با معماری دستکند سهطبقه در عمق چهار تا ۱۸ متری، هنگام تهاجم دشمن پناهگاه پنهان ساکنان در دل زمین بود.
در نزدیکی کاشان، زیر خانهها و کوچههای یک شهر تاریخی، شبکهای سهطبقه از راهروها و اتاقهای دستکند پنهان شده است؛ جایی که ساکنان میتوانستند هنگام حمله دشمن ناپدید شوند و در عمق زمین پناه بگیرند. اما ایرانیان چگونه چنین پناهگاهی ساختند و چطور در آن نفس میکشیدند؟
سواران وارد شهر میشوند، اما کسی برای مقابله با آنها از خانه بیرون نمیآید. کوچههای خشتی خالیاند، درها بستهاند و از ساکنان خبری نیست. مهاجمان شاید خانهها را یکی پس از دیگری جستوجو کنند، بیآنکه بدانند درست زیر پایشان، در تاریکی زمین، راهروهایی وجود دارد که به اتاقهای پنهان میرسند.
این تصویر، بازسازی داستانیِ موقعیتی است که معماری یکی از شگفتانگیزترین پناهگاههای تاریخی ایران برای مواجهه با آن شکل گرفته بود. در نوشآباد، شهری تاریخی در حدود ۹ کیلومتری شمال کاشان، مردم راهحلی متفاوت برای محافظت از جان خود پیدا کرده بودند. آنها بهجای آنکه تنها به دیوارهای بلند و برجهای دفاعی تکیه کنند، شبکهای پیچیده از فضاهای زیرزمینی ساخته بودند که هنگام ناامنی به پناهگاه تبدیل میشد.

این مجموعه که امروز با نام شهر زیرزمینی اویی شناخته میشود، یکی از نمونههای برجسته معماری دستکند ایران است. بخشهایی از آن در عمق حدود چهار تا ۱۸ متری زمین قرار دارند و ساختار شناختهشدهاش از سه طبقه تشکیل شده است. برخلاف ساختمانهای معمولی که با رویهمگذاشتن مصالح ساخته میشوند، سازندگان اویی بخش بزرگی از فضاهای موردنیازشان را مستقیماً در بستر زمین حفر کرده بودند.
آنچه این مجموعه را شگفتانگیز میکند، صرفاً وسعت یا قدمت آن نیست. در اویی تقریباً هر ویژگی معماری، از محل ورودیها گرفته تا عرض راهروها و ارتباط میان طبقات، میتوانست به پنهانماندن یا حفاظت از پناهجویان کمک کند.
ورودیهایی که حتی زیر تنور خانه پنهان میشدند
نخستین راز دفاعی نوشآباد، دیدهنشدن ورودیهای آن بود. بسیاری از قلعهها و استحکامات تاریخی، دروازههایی مشخص داشتند که دشمن میتوانست آنها را شناسایی کند و برای شکستنشان آماده شود. در اویی، ماجرا متفاوت بود. راههای دسترسی در دل خانهها، چاهها، پایابهای قنات و بخشهایی از بافت شهر پنهان میشدند.
جالبترین نمونه، ورودیهایی بودند که در آشپزخانه و زیر تنور قرار داشتند.
در پرونده نامزدی ثبت جهانی منظر فرهنگی میمند، که در وبسایت مرکز میراث جهانی یونسکو منتشر شده است، نوشآباد بهعنوان یکی از نمونههای معماری دستکند ایران معرفی میشود. این پرونده توضیح میدهد که در بعضی خانههای قدیمی، چاهی در آشپزخانه حفر شده بود که دهانه آن را با تنور نانپزی میپوشاندند. کف تنور با پوششی سفالی بسته و روی آن خاکستر ریخته میشد تا نشانی از راه مخفی باقی نماند.
هنگام خطر، اعضای خانواده میتوانستند از این مسیر وارد فضای زیرزمینی شوند و پس از عبور، راه ورود را دوباره پنهان کنند. به این ترتیب، تنوری که در روزهای عادی برای پخت نان استفاده میشد، در زمان حمله میتوانست بخشی از مسیر فرار باشد.
البته تمام ورودیهای شهر زیر تنور قرار نداشتند. مسیرهای دسترسی در خانهها، قلعه خشتی مجاور شهر، محدوده بازار، باغها و چاههای مساجد نیز ایجاد شده بودند. پراکندگی این ورودیها باعث میشد ساکنان نقاط مختلف شهر برای رسیدن به پناهگاه، الزاماً به یک دروازه مشترک وابسته نباشند.
اهمیت این طراحی زمانی روشنتر میشود که بدانیم هدف اصلی اویی، برخلاف یک دژ نظامی متعارف، نبرد مستقیم با مهاجمان نبود. این مجموعه در درجه نخست باید فرصت پنهانشدن و زندهماندن را فراهم میکرد.
اگر کسی موفق میشد یکی از این ورودیها را پیدا کند، هنوز راه دشواری برای رسیدن به پناهجویان پیش رو داشت.
شهری که راهروهایش به سلاح دفاعی تبدیل شده بودند
با ورود به اویی، دالانهایی باریک و پرپیچوخم نمایان میشوند که به اتاقهای کوچک و چاههای ارتباطی میرسند. فضای داخلی مجموعه شباهت چندانی به خیابانها و ساختمانهای یک شهر معمولی ندارد. مسیرها تنگاند و در بسیاری از قسمتها، امکان حرکت همزمان چند نفر در کنار یکدیگر وجود ندارد.
در مقالهای تخصصی درباره شهر زیرزمینی نوشآباد در شماره ۶۲ مجله معمار، توضیح داده شده است که فضاهای مجموعه بهوسیله چاهها و مسیرهای افقی و عمودی به یکدیگر ارتباط پیدا میکنند. بعضی از چاههای ارتباطی سه تا پنج متر عمق و حدود ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر قطر داشتهاند.
این محدودیتها از دید معماری دفاعی اهمیت زیادی داشتند. مهاجمی که وارد دالانی باریک میشد، نمیتوانست بهآسانی همراه چند نفر دیگر پیشروی کند. پیچهای متعدد نیز میدان دید او را کاهش میدادند و باعث میشدند نتواند از فاصله دور مسیر بعدی یا محل احتمالی پناهگرفتن ساکنان را تشخیص دهد.
در بخشهایی از مجموعه، راهروهای بنبست و گودالهایی نیز وجود داشتند که میتوانستند افراد ناآشنا را دچار اشتباه یا گرفتار کنند. چنین ویژگیهایی باعث میشد آشنایی با مسیرها به امتیازی دفاعی تبدیل شود.
ارتفاع بسیاری از فضاهای داخلی نیز، بهجز ورودی اصلی، حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر گزارش شده است. بنابراین حرکت در بعضی قسمتها برای افراد بلندقد دشوار بود و فضای محدودی برای جابهجایی تجهیزات یا حرکات گسترده وجود داشت.
اما شاید یکی از جالبترین بخشهای دفاعی اویی، سنگهایی باشند که برای بستن مسیرها استفاده میشدند.
زهرا سروخانی، سرپرست وقت گروه کاوش، از وجود سنگهای بزرگی شبیه سنگ آسیاب در کنار مسیرهای ارتباطی خبر داده است. این سنگها برای مسدودکردن راههای دسترسی هنگام پناهگرفتن مردم در طبقات پایینتر کاربرد داشتند.
در حقیقت، حتی پس از کشف ورودی، امکان محدودکردن پیشروی مهاجم وجود داشت. ساکنان میتوانستند به بخشهای عمیقتر بروند و مسیر ارتباطی را پشت سر خود ببندند.
البته نباید این سنگها را با درهای مکانیکی پیشرفته یا سامانههای قفلشونده امروزی اشتباه گرفت. شواهد منتشرشده، کاربرد سنگهای مسدودکننده را تأیید میکنند، اما جزئیات یکسان و دقیقی از شیوه حرکت و قفلشدن همه آنها در دست نیست.
این مجموعه از ویژگیها نشان میدهد که اویی تنها فضایی برای پنهانشدن نبود؛ معماری آن طوری شکل گرفته بود که پیدا کردن و دسترسی به پناهجویان را نیز دشوار کند.
زندگی در تاریکی؛ هوا، آب و روشنایی از کجا تأمین میشد؟
با وجود تمام تدابیر دفاعی، ساخت یک پناهگاه زیرزمینی بدون درنظرگرفتن نیازهای اولیه انسان تقریباً بیفایده بود. ساکنان میتوانستند از مهاجمان پنهان شوند، اما اگر هوای کافی برای تنفس یا دسترسی به آب نداشتند، نمیتوانستند مدت زیادی در آنجا باقی بمانند.
سازندگان اویی به این مسئله توجه کرده بودند. چاههای عمودی و کانالهایی که طبقات مختلف را به یکدیگر و در بخشهایی به سطح زمین متصل میکردند، علاوه بر جابهجایی افراد، در گردش هوا نیز نقش داشتند.

زهرا سروخانی در همان گزارش کاوش سال ۲۰۰۷ توضیح داده است که شبکه کانالهای تهویه، امکان تنفس افراد را حتی در قسمتهای عمیق مجموعه فراهم میکرد.
از نظر فیزیکی، وجود مسیرهای ارتباطی میان فضاهای زیرزمینی و سطح زمین میتواند به جابهجایی طبیعی هوا کمک کند. اختلاف دما و فشار میان نقاط مختلف، در صورت وجود مسیرهای مناسب، از عوامل مؤثر بر این جریان است. بااینحال، برای تعیین دقیق جهت و شدت جریان هوا در اویی، به اندازهگیریها و بررسیهای تخصصی نیاز است.
به همین دلیل، ادعاهایی مانند اینکه تمام کانالهای تهویه الزاماً Uشکل بودهاند یا جریان آب قنات بهتنهایی هوای تازه را به تمام طبقات میکشیده، نباید بدون شواهد مهندسی کافی بهعنوان واقعیت قطعی مطرح شوند.
دسترسی به منابع آب نیز یکی دیگر از ویژگیهای مجموعه بود. ارتباط برخی فضاها با پایابها و مسیرهای قنات نشان میدهد که سازندگان در کنار مسئله امنیت، به تأمین آب هنگام پناهگرفتن هم توجه داشتهاند.
اما مسئله دیگری همچنان باقی میماند. مردم چگونه در تاریکی مطلق چندین متر زیر زمین زندگی میکردند؟
پاسخ را میتوان روی دیوارهای اویی پیدا کرد. در بخشهای مختلف مجموعه، حفرهها و طاقچههای کوچکی ایجاد شدهاند که برای قرار دادن چراغهای پیهسوز به کار میرفتند. این چراغها با سوزاندن مواد چرب، روشنایی محدودی تولید میکردند و به ساکنان امکان میدادند در فضای تاریک حرکت کنند.
در کاوشهای باستانشناسی، نمونههایی از چراغهای قدیمی نیز پیدا شده است. در کنار آنها، سکوهای کوتاه برای نشستن، فضاهایی برای قراردادن وسایل و اتاقکهایی برای رفع نیازهای اولیه وجود داشتند.
اویی را نباید شهری با تمام امکانات سکونت دائمی دانست. اتاقها و راهروهای آن برای اقامت اضطراری طراحی شده بودند؛ جایی که در آن کارایی و امنیت بر آسایش روزمره اولویت داشت.
بااینهمه، وجود همین امکانات ساده نشان میدهد که سازندگان تنها به مخفیکردن انسانها فکر نکرده بودند. آنها باید شرایطی فراهم میکردند که پناهجویان بتوانند تا برطرفشدن خطر، در محیطی محدود و دور از نور خورشید دوام بیاورند.
از دوره ساسانی تا کشف دوباره شهری فراموششده
قدمت شهر زیرزمینی نوشآباد را معمولاً به حدود ۱۵۰۰ سال پیش و دوره ساسانی نسبت میدهند، اما این عدد نباید به معنای ساختهشدن تمام بخشهای مجموعه در یک زمان مشخص تلقی شود.
یافتههای باستانشناسی نشان میدهند که اویی در دورههای مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است. در کاوشهای سال ۲۰۰۷، آثاری از دورههای ساسانی، ایلخانی و صفوی گزارش شد. همچنین شواهد تاریخی از کاربرد مجموعه بهعنوان پناهگاه در زمان ناامنیهای دوره مغول و ادامه استفاده اضطراری از آن تا دورههای متأخر حکایت دارند.
این استمرار استفاده، نکته مهمی درباره ساختار اویی آشکار میکند. شهر زیرزمینی را باید حاصل روندی طولانی از ساخت، استفاده و احتمالاً گسترش و تغییر بخشهای مختلف دانست، نه بنایی که تمام اجزای آن در یک پروژه واحد ساخته شده باشند.
شناسایی دوباره بخشهای اصلی مجموعه نیز داستان جالبی دارد. سالها، ساکنان نوشآباد هنگام حفر چاه یا انجام کارهای ساختمانی با فضاهای زیرزمینی برخورد میکردند. اما در اوایل دهه ۱۳۸۰ خورشیدی، بررسیهای باستانشناسی گستردهتر شد و بخشهایی از شبکه پنهان شهر دوباره در معرض دید قرار گرفت.
در اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز شهرداری نوشآباد از آغاز فصل ششم کاوش و اجرای طرح ایجاد خروجی جدید برای بخشی از مجموعه خبر داد؛ اقدامی که نشان میدهد مطالعه و ساماندهی این میراث زیرزمینی همچنان ادامه دارد.
امروز آنچه گردشگران در نوشآباد میبینند، بخشی از مجموعهای است که زمانی با هدف حفاظت از مردم در زیر بافت شهری شکل گرفت. راهروهای کمارتفاع، دیوارهای دستکند و اتاقهای خاموش آن هنوز نشانههایی از تلاش ساکنانی را حفظ کردهاند که میخواستند در روزهای ناامنی، راهی برای نجات پیدا کنند.
اویی یادآور شکل متفاوتی از مهندسی دفاعی در تاریخ ایران است. در بسیاری از شهرهای تاریخی، امنیت با ساخت دیوارهای بلند، برجهای نگهبانی و دروازههای مستحکم تأمین میشد. اما در نوشآباد، یکی از مهمترین ابزارهای دفاعی، پنهانماندن بود.
مردم در زمان خطر میتوانستند از خانههایشان پایین بروند، از دالانهایی باریک عبور کنند و در اتاقهایی زیر زمین پناه بگیرند؛ درحالیکه چند متر بالاتر، شهر ظاهری آرام و خالی داشت.
شاید همین، شگفتانگیزترین ویژگی اویی باشد. در نوشآباد، پناهگاه نه پشت دیوارهای شهر، بلکه زیر پای کسانی قرار داشت که میخواستند به آن حمله کنند.


