همایش علمی «بازخوانی میراث فکری و اجتماعی شهید سیدحسن نصرالله» با حضور جمعی از استادان حوزه و دانشگاه و با هدف تبیین ابعاد فکری، اجتماعی، سیاسی و مدیریتی دبیرکل شهید حزب‌الله لبنان، در سالن شیخ طوسی ساختمان مرکزی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، آیین بزرگداشت و پیش‌همایش کنگره علمی و بین‌المللی عالم مجاهد شهید سیدحسن نصرالله، پنجشنبه ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از اندیشمندان، استادان حوزه و دانشگاه و شخصیت‌های فرهنگی در سالن شیخ طوسی ساختمان ستاد دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم برگزار شد.
در این آیین، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی عضو مجلس خبرگان رهبری، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه، عباس خامه‌یار عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب و آیت پیمان دبیر کنگره علمی و بین‌المللی شهید سیدحسن نصرالله، به بررسی ابعاد مختلف اندیشه، سیره و تجربه رهبری دبیرکل شهید حزب‌الله لبنان پرداختند.
سخنرانان در این نشست، از منظرهای متفاوتی به میراث فکری و عملی شهید نصرالله نگریستند؛ از مبانی وحدت اسلامی و چگونگی تعامل میان مذاهب تا نسبت منافع ملی با آرمان‌های امت اسلامی، نهادسازی اجتماعی، تربیت نیروی انسانی، مشارکت سیاسی و مدیریت بحران. محور مشترک این مباحث، ضرورت شناخت جامع شخصیتی بود که کارنامه او تنها به عرصه نظامی و جهادی محدود نمی‌شود و ابعاد فکری، اجتماعی، سیاسی و مدیریتی نیز در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.
عضو مجلس خبرگان رهبری مطرح کرد:
وحدت اسلامی بدون حذف هویت مذاهب
حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی عضو مجلس خبرگان رهبری با تبیین دیدگاه‌های شهید سیدحسن نصرالله درباره وحدت اسلامی، اخوت و تعاون را دو رکن اساسی همبستگی امت اسلامی دانست و اظهار کرد: وحدت به معنای یکسان‌سازی ساختارهای سیاسی، ادغام مذاهب یا از میان بردن تفاوت‌های فرهنگی و اعتقادی نیست؛ بلکه بر پایه برادری مسلمانان، همکاری برای تحقق مصالح مشترک و احترام متقابل به هویت‌ها و مقدسات شکل می‌گیرد.
وی با بیان اینکه از سخنان و مواضع شهید نصرالله می‌توان چارچوبی روشن برای فهم وحدت اسلامی استخراج کرد، افزود: این وحدت از یک سو بر اخوت اسلامی به‌عنوان پیوندی وجودی و عاطفی استوار است و از سوی دیگر، با تعاون، همکاری و اقدام مشترک مسلمانان در عرصه اجتماعی معنا پیدا می‌کند.
پذیرش تنوع فرهنگی و هویتی در جهان اسلام
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به تنوع مذهبی، فرهنگی، زبانی و تاریخی امت اسلامی تصریح کرد: همبستگی مسلمانان نباید به محو ویژگی‌های ملت‌ها یا نادیده‌گرفتن هویت‌های اعتقادی آنان منجر شود؛ بلکه احترام به تفاوت‌ها و انعطاف در برابر واقعیت‌های متنوع جوامع اسلامی از الزامات وحدت است.
وی افزود: اسلام در گستره‌ای وسیع، از شمال و غرب آفریقا تا شرق آسیا، اندونزی و جنوب فیلیپین گسترش یافته است؛ اما این گسترش به معنای حذف زبان‌ها، آداب، سنت‌ها، ادبیات، اشعار و هنر ملت‌ها نبوده است. آنچه با ارزش‌های اسلامی ناسازگار بوده، مورد نقد قرار گرفته، اما اصل بر حفظ ویژگی‌های فرهنگی ملت‌ها و احترام به آن‌ها بوده است.
عضو مجلس خبرگان رهبری تأکید کرد: وحدت باید زمینه همگرایی ملت‌ها و دولت‌های اسلامی را فراهم کند، نه اینکه به حذف تفاوت‌ها و تشدید اختلافات بینجامد.
پنج الگوی ناسازگار با وحدت اسلامی
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به الگوهایی که با حقیقت وحدت اسلامی سازگار نیستند، اظهار داشت: یکسان‌سازی ساختار سیاسی دولت‌ها، ادغام مذاهب و ساختن مذهبی جدید، از بین بردن تمایزهای مذهبی، ذوب کردن یک مذهب در مذهب دیگر و تلاش برای جذب پیروان مذاهب دیگر به مذهب خود، از جمله رویکردهایی هستند که نباید با وحدت اسلامی اشتباه گرفته شوند.
وی با تفکیک وحدت واقعی از وحدت تشکیلاتی افزود: اینکه همه کشورهای اسلامی در یک ساختار سیاسی واحد ادغام شوند، با همکاری و همگرایی میان دولت‌ها و ملت‌های مسلمان تفاوت دارد. مسلمانان می‌توانند در کشورهای مختلف و با ساختارهای سیاسی متفاوت زندگی کنند و در عین حال، برای تحقق منافع و اهداف مشترک با یکدیگر همکاری داشته باشند.
این عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره اتحاد جماهیر اسلامی، خاطرنشان کرد: پیگیری وحدت جهان اسلام باید با توجه به شرایط موجود و با تکیه بر مبانی مشترک صورت گیرد؛ ازاین‌رو، ضرورت همکاری میان مسلمانان را نباید به معنای لزوم تشکیل یک ساختار سیاسی واحد برای همه کشورهای اسلامی دانست.
احترام به مقدسات و مقابله با رفتارهای تفرقه‌افکن
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، احترام به هویت و مقدسات پیروان مذاهب دیگر را از مؤلفه‌های مهم وحدت در سیره شهید نصرالله دانست و با نقل خاطره‌ای از دیدار خود با این شهید اظهار داشت: در یکی از گفت‌وگوها، نگرانی یکی از علمای اهل سنت درباره انتقاد از صحابه مطرح شد و شهید نصرالله بر ضرورت توجه به حساسیت‌های اعتقادی و احترام به مقدسات تأکید داشت.
وی افزود: احترام به مقدسات دیگر مذاهب نباید صرفاً در حد توصیه‌ای اخلاقی باقی بماند، بلکه لازم است در رفتارهای اجتماعی و روابط میان پیروان مذاهب نیز رعایت شود.
عضو مجلس خبرگان رهبری همچنین با اشاره به خاطراتی از برخورد شهید نصرالله با برخی آثار و مطالب اختلاف‌برانگیز در لبنان و نیز تذکر درباره محتوای تفرقه‌افکن در برنامه‌های آموزشی، تأکید کرد: پاسداری از وحدت تنها به بیان ضرورت همبستگی محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم توجه به آثار رفتارها و تولیدات فرهنگی و علمی بر روابط میان مذاهب است.
حمایت از ملت‌های مظلوم؛ جلوه عملی وحدت
عضو مجلس خبرگان رهبری با تأکید بر اینکه وحدت اسلامی باید در مواجهه با مسائل واقعی امت اسلامی خود را نشان دهد، اظهار داشت: نمی‌توان نسبت به رنج و فشار واردشده بر بخشی از مسلمانان بی‌تفاوت بود و در عین حال، از همبستگی امت سخن گفت.
وی مسئله فلسطین را از عرصه‌هایی دانست که ضرورت همبستگی و اقدام مشترک مسلمانان را آشکار می‌کند و افزود: حمایت از ملت فلسطین و توجه به رنج‌های آن، در چارچوب مسئولیت مشترک مسلمانان معنا پیدا می‌کند. در نگاه شهید سیدحسن نصرالله، مقاومت در برابر ظلم و حمایت از ملت‌های مظلوم جایگاهی مهم داشت.
همکاری‌های علمی و فقهی شیعه و اهل سنت
عضو مجلس خبرگان رهبری، گسترش همکاری‌های علمی و فقهی میان شیعه و اهل سنت را از دیگر محورهای اندیشه وحدت‌گرایانه شهید نصرالله برشمرد و گفت: حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مراکز علمی می‌توانند با توسعه فعالیت‌های مشترک، زمینه شناخت متقابل و بررسی دیدگاه‌های فقهی مذاهب اسلامی را فراهم کنند.
وی با اشاره به خاطره‌ای از دیدار با شهید نصرالله افزود: در یکی از این دیدارها، پیشنهاد تشکیل گروهی از متخصصان فقه شیعه و اهل سنت برای بررسی مباحث فقه اسلامی مطرح شد که شهید نصرالله از آن استقبال کرد و سه نفر را برای همکاری در این زمینه معرفی کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی همچنین به تولید برنامه‌هایی با محوریت فقه مقارن در شبکه المنار اشاره کرد که در آن دیدگاه‌های فقهی شیعه و اهل سنت بررسی می‌شد و اظهار داشت: چنین فعالیت‌هایی می‌تواند به افزایش شناخت متقابل و تقویت زمینه‌های مشترک علمی میان مذاهب اسلامی کمک کند.
وی با اشاره به ضرورت انعطاف در برابر واقعیت‌های اجتماعی جهان اسلام افزود: شهید نصرالله برای فعالیت‌های مشترک، به ظرفیت‌های موجود و ضرورت مشارکت طیف‌های مختلف توجه داشت و در برخی موارد بر استفاده از افرادی فراتر از مجموعه حزب‌الله تأکید می‌کرد تا دامنه همکاری‌ها به سطح گسترده‌تری از جهان اسلام توسعه یابد.
ضرورت توجه به رهنمودهای رهبر معظم انقلاب
عضو مجلس خبرگان رهبری در پایان با اشاره به شرایط جهان اسلام، توجه به رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره وحدت، تمرکز بر مصالح مشترک مسلمانان و پرهیز از اقداماتی را که به تضعیف همبستگی آنان می‌انجامد، ضروری دانست.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرزایی:
منافع ملی و آرمان‌های امت اسلامی در تقابل با یکدیگر نیستند
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی هم با بررسی مناسبات دولت ملی و امت اسلامی در اندیشه و الگوی رهبری شهید سیدحسن نصرالله، بر ضرورت برقراری ارتباط میان منافع ملی و محلی با آرمان‌های امت‌محور و تمدنی تأکید کرد.
وی اظهار کرد: یکی از مسائل اساسی جهان امروز، چگونگی هماهنگ‌کردن منافع داخلی و محلی با منافع بشری، منطقه‌ای و فراملی است؛ مسئله‌ای که نظام‌های سیاسی، مدیریتی، اقتصادی و فرهنگی با آن مواجه‌اند.
عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه افزود: آینده جهان به کسانی تعلق دارد که بتوانند میان این سطوح از منافع و مسئولیت‌ها ارتباطی سازنده برقرار کنند. تجربه شهید نصرالله از این منظر قابل بررسی است که چگونه می‌توان ضمن توجه به هویت ملی و نیازهای داخلی، نسبت به آرمان‌های امت اسلامی و افق تمدن انسانی نیز متعهد بود.
لبنان؛ عرصه آزمون پیوند هویت ملی و مسئولیت فراملی
حجت‌الاسلام والمسلمین میرزایی با اشاره به تنوع قومی، مذهبی و طایفه‌ای لبنان، جایگاه اجتماعی شهید نصرالله را از جنبه توانایی عبور از مرزهای محدود مذهبی و طایفه‌ای مورد توجه قرار داد و اظهار کرد: محبوبیت و نفوذ اجتماعی او در چنین جامعه‌ای نشان می‌دهد که الگوی رهبری وی توانسته بود با بخش‌های گسترده‌ای از جامعه ارتباط برقرار کند.
وی اندیشه امامت و ولایت را از مبانی شکل‌گیری این الگو دانست و گفت: شهید نصرالله خود را بخشی از شبکه امامت و ولایت می‌دانست و در همین چارچوب فعالیت می‌کرد؛ اما مسئولیت خود را به یک گروه مذهبی محدود نمی‌دید و می‌کوشید با مهربانی، رأفت و خدمت، دایره مسئولیت اجتماعی خود را گسترش دهد.
عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه با تأکید بر جایگاه امامت در این نگاه افزود: امامت به یک گروه مذهبی خاص محدود نمی‌شود، بلکه برکات و آثار آن باید به همه انسان‌ها برسد. در چنین رویکردی، مسئولیت رهبر با مرزبندی محدود میان خودی و دیگری تعریف نمی‌شود، بلکه خدمت به جامعه و توجه به ظرفیت‌های مختلف آن اهمیت پیدا می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرزایی با اشاره به تجربه خود از جامعه لبنان گفت: شهید نصرالله در سخنان خود غالباً از کل لبنان سخن می‌گفت و کشورش را با همه تنوع و تکثر آن در نظر می‌گرفت.
وی همچنین به توصیه‌ای از شهید نصرالله درباره ارزیابی نظریه‌ها در جامعه لبنان اشاره کرد و افزود: به دلیل تنوع اجتماعی، مذهبی و فرهنگی این کشور، بررسی قابلیت اجرای نظریه‌ها در چنین جامعه‌ای می‌تواند معیار قابل تأملی برای ارزیابی ظرفیت آن‌ها در جوامع دیگر باشد.
از مبانی اعتقادی تا الگوی عملیاتی رهبری
حجت‌الاسلام والمسلمین میرزایی با اشاره به تجربه حزب‌الله لبنان اظهار کرد: اندیشه امامت و ولایت در این تجربه صرفاً در سطح نظری باقی نماند، بلکه در قالب ساختار و الگویی عملیاتی ظهور یافت.
وی با اشاره به اسناد رسمی حزب‌الله، از جمله سند سال ۱۹۸۵ و اسناد بعدی این جریان، بیان کرد: در این اسناد می‌توان دو سطح مرتبط از راهبری را بررسی کرد؛ سطح نخست به مبانی اعتقادی، ارزش‌ها، آرمان‌ها و چشم‌اندازها مربوط است و سطح دوم، عرصه کنشگری و تصمیم‌گیری اجرایی متناسب با شرایط را در بر می‌گیرد.
عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه افزود: در این الگو، پایبندی به ولایت فقیه و نظریه امامت با کنشگری در عرصه داخلی لبنان و تعهد به وطن منافاتی ندارد. دفاع از لبنان و تأمین امنیت و منافع این کشور، در چارچوبی گسترده‌تر از مبانی اعتقادی و تعهدات فراملی تعریف می‌شود.
وی تأکید کرد: بازخوانی این تجربه می‌تواند به تقویت ادبیات فکری درباره نسبت دولت و ملت، امت و تمدن کمک کند و برای بررسی تجربه جریان‌های مقاومت در کشورهایی همچون یمن و عراق نیز مورد توجه قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرزایی در پایان خاطرنشان کرد: نباید هویت ملی و منافع کشور را در تقابل با افق‌های فراملی و آرمان‌های امت اسلامی تعریف کرد؛ بلکه باید ظرفیت این پیوند را برای تقویت منافع ملی و گسترش مسئولیت اجتماعی و انسانی تبیین کرد.
دکتر عباس خامه‌یار:
شناخت شهید نصرالله نباید به میدان نظامی محدود نشود
عباس خامه‌یار هم در این همایش با تأکید بر ضرورت بازخوانی ابعاد کمتر بررسی‌شده شخصیت شهید سیدحسن نصرالله اظهار کرد: شناخت این شخصیت نباید صرفاً به فعالیت‌های نظامی، جهادی و مقاومتی محدود شود؛ زیرا شکل‌گیری و تثبیت جایگاه حزب‌الله لبنان، علاوه بر توان نظامی، به مقدمات فکری، تربیتی، اجتماعی و مدیریتی گسترده‌ای وابسته بوده است.
وی با اشاره به عقب‌نشینی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان و جنگ ۳۳روزه، این تحولات را از مقاطع مهم تاریخ مقاومت دانست و افزود: برای فهم توانمندی حزب‌الله باید زمینه‌های شکل‌گیری این قدرت، ساختارهای اجتماعی و تربیتی، شیوه پرورش نیروهای متخصص و سازوکارهای مدیریتی آن نیز بررسی شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به شرایط جامعه شیعه لبنان پیش از گسترش جریان مقاومت، محرومیت اقتصادی، ضعف خدمات عمومی، انزوای سیاسی و حاشیه‌نشینی اجتماعی را از جمله مشکلات آن دوره برشمرد.
وی همچنین به شرایط خانوادگی شهید نصرالله و تجربه زندگی او در مناطق محروم بیروت اشاره کرد و گفت: خانواده او در دوران جنگ داخلی لبنان ناچار به ترک بیروت و بازگشت به روستای اجدادی خود در جنوب لبنان شد. چنین تجربه‌هایی در کنار تحولات سیاسی و اجتماعی لبنان، بخشی از زمینه‌های شکل‌گیری نگاه اجتماعی او را فراهم کرد.
خامه‌یار، تأثیر شخصیت و شیوه مدیریت اجتماعی امام موسی صدر را از عوامل مهم در شکل‌گیری نگرش شهید نصرالله دانست و با اشاره به پیوستن او به جنبش امل در نوجوانی، تحصیل علوم دینی در نجف و تجربه حضور در قم، مسیر زندگی او را در پیوند با تحولات فکری و سیاسی لبنان مورد بررسی قرار داد.
وی تأکید کرد: برای شناخت دقیق شهید نصرالله باید افزون بر توان نظامی، به زیرساخت‌های فکری و تربیتی، پرورش نیروهای متخصص، نهادسازی اجتماعی و شیوه مدیریت اختلاف‌ها و بحران‌ها توجه کرد.
تقویت انسجام جامعه شیعه و کاهش اختلاف‌های داخلی
خامه‌یار با اشاره به اختلافات سیاسی و طایفه‌ای در لبنان، تلاش برای تقویت انسجام جامعه شیعه و کاهش تنش‌های داخلی را از محورهای مهم عملکرد شهید نصرالله برشمرد.
وی با اشاره به درگیری‌های داخلی، از جمله تنش‌های میان جریان‌های شیعی و جنگ اردوگاه‌ها میان فلسطینی‌ها و شیعیان، توضیح داد که این تحولات بر روابط اجتماعی و جایگاه سیاسی جامعه شیعه تأثیر گذاشته بود. از این منظر، تلاش برای کاهش اختلاف‌ها، تقویت همکاری و جلوگیری از تبدیل رقابت‌های سیاسی به دشمنی‌های اجتماعی، از موضوعات مهم در بررسی سیره مدیریتی شهید نصرالله به شمار می‌رود.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، گسترش مشارکت سیاسی شیعیان را از دیگر محورهای مهم این تجربه دانست و افزود: تعامل با جریان‌های مختلف سیاسی، ائتلاف‌سازی، حضور در مجلس و مشارکت در دولت، از جمله تحولاتی بود که جایگاه حزب‌الله و جامعه شیعه را در ساختار سیاسی لبنان تحت تأثیر قرار داد.
وی همچنین به اهمیت وحدت‌گرایی و تعامل میان شیعه و اهل سنت اشاره کرد و گفت: در شرایطی که تحولات منطقه و بحران‌های مذهبی، به‌ویژه در عراق، زمینه تشدید اختلافات را فراهم می‌کرد، توجه به پیامدهای اجتماعی رفتارها و شیوه معرفی تشیع اهمیت ویژه‌ای داشت.
مدیریت بحران؛ از جنگ ۳۳روزه تا توافق‌های سیاسی لبنان
خامه‌یار، مدیریت بحران را از دیگر ابعاد قابل بررسی در کارنامه شهید نصرالله دانست و به تحولات پس از عقب‌نشینی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان، جنگ ۳۳روزه، توافق دوحه و پیامدهای سیاسی ترور رفیق حریری اشاره کرد.
وی با تأکید بر پیچیدگی ساختار سیاسی و طایفه‌ای لبنان اظهار کرد: ارزیابی تجربه رهبری شهید نصرالله نیازمند بررسی هم‌زمان عملکرد نظامی، مدیریت اختلاف‌های داخلی، تعامل با جریان‌های سیاسی و تلاش برای حفظ انسجام اجتماعی است.
از نگاه این پژوهشگر، نهادسازی اجتماعی، تربیت نیروی انسانی و مدیریت بحران، ابعادی مکمل در شناخت تجربه مقاومت به شمار می‌روند و بدون توجه به آن‌ها نمی‌توان تصویری جامع از میراث مدیریتی شهید نصرالله ارائه کرد.
دکتر پیمان مطرح کرد:
ضرورت بازخوانی سیره و ویژگی‌های شخصیتی شهید نصرالله
دکتر آیت پیمان، دبیر کنگره علمی و بین‌المللی عالم مجاهد شهید سیدحسن نصرالله، در این آیین بر ضرورت شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های اخلاقی و سلوکی این شهید تأکید کرد.
وی با اشاره به مجموعه ویژگی‌های اولیای الهی در آثار مرحوم شیخ علی صفایی حائری اظهار کرد: به اعتقاد وی، بسیاری از این ویژگی‌ها را می‌توان در مراحل مختلف زندگی شهید سیدحسن نصرالله، از دوران نوجوانی و جوانی تا مراحل بعدی زندگی، مشاهده کرد.
دبیر کنگره علمی و بین‌المللی عالم مجاهد شهید سیدحسن نصرالله همچنین به روایت دیدار طلاب جوان لبنانی با امام خمینی(ره) اشاره کرد و افزود: در این دیدار، امام خمینی(ره) پیشانی سیدحسن نصرالله را که در آن زمان نوجوانی ۱۲ یا ۱۳ ساله بود، بوسیدند؛ موضوعی که از منظر شناخت شخصیت و جایگاه این شهید قابل تأمل است.
پیمان در ادامه بر ضرورت همکاری حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها برای برگزاری کنگره‌هایی اثرگذار در سطح بین‌المللی تأکید کرد و این رویدادها را فرصتی برای بررسی ابعاد مختلف زندگی و اندیشه شخصیت‌های برجسته دینی دانست.
برگزار کنندگان:
آیین بزرگداشت و پیش‌همایش کنگره علمی و بین‌المللی عالم مجاهد شهید سیدحسن نصرالله به همت دبیرخانه کنگره بین‌المللی امناءالرسل، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مجمع جهانی شیعه‌شناسی و دبیرخانه دین‌پژوهان برگزار شد.