بروجرد - ایرنا - پایان دوره متوسطه اول در برخی روستاها، برای دختران فقط به معنای عبور از یک مقطع تحصیلی نیست، بلکه گاهی آغاز چانه‌زنی برای ادامه تحصیل در شهری دیگر و عبور از مخالفت‌های خانواده است، آن سوی دیگر پسران اگرچه با محدودیت کمتری برای رفتن به شهر روبرو هستند، اما گاه کسب درآمد زودهنگام و کمک به معیشت خانواده را به ادامه تحصیل ترجیح می‌دهند.
به گزارش ایرنا، نزدیک ظهر یک روز پاییزی، زنگ مدرسه هنوز نخورده و حیاط مدرسه متوسطه اول یکی از روستاهای بروجرد پر از جنب‌وجوش دخترانی است که در پایه‌های هفتم، هشتم و نهم درس می‌خوانند، دخترانی پرانرژی که برای سلام دادن پیش‌قدم می‌شوند و انگار فرصت گفت‌وگو را غنیمت می‌شمارند، کافی است پرسشی مطرح شود تا هرکدام بخواهند چیزی بگویند و دیگری حرفش را کامل کند.
یکی از آنها بی‌درنگ می‌گوید: «من دوست دارم در آینده وکیل شوم» دختر ریزنقش‌تری با لبخندی شیرین و چشمانی مشتاق، حرف او را دنبال می‌کند: «من هم می‌خواهم پزشک شوم» دختر دیگری میان صحبت دوستانش می‌آید و می‌گوید: «من می‌خواهم درس بخوانم و به دانشگاه بروم تا بتوانم برای خودم شغلی داشته باشم و یکی دیگر می‌گوید به نقاشی و طراحی علاقه‌مند است و می خواهد در این هنر ادامه تحصیل بدهد.
اما گفت‌وگو خیلی زود از آرزوها به واقعیت‌های پیش روی این دختران می‌رسد، یکی از دختران نوجوان که سوار بر دوچرخه است و در همین مقطع تحصیل می‌کند، می‌گوید: به خانواده‌ام گفته‌ام که باید ادامه تحصیل بدهم وقتی از او می‌پرسیم آیا خانواده با این تصمیم مخالفت می‌کند، پاسخ می‌دهد: بله، اینجا بیشتر خانواده‌ها بعد از کلاس نهم تمایلی ندارند دخترشان برای ادامه تحصیل به شهر برود.
دختر دیگری اما می‌گوید از پدرش قول گرفته که مانع ادامه تحصیلش نشود و هر روز خودش او را به شهر ببرد و بازگرداند، آن دختر نوجوان گفت که وکالت را دوست دارد و می خواهد در آینده وکیل شود با لحنی گلایه‌آمیز می‌گوید: برای ازدواج وقت زیاد است، نمی‌دانم چرا بعضی پدر و مادرها اصرار دارند ما همین حالا ازدواج کنیم، ما می‌توانیم درس بخوانیم، شاغل شویم و بعد ازدواج کنیم.
در میان این گفت‌وگوها، مخالفت‌ها شکل‌های متفاوتی پیدا می‌کند؛ یکی می‌گوید مادرش با ادامه تحصیل او مخالفتی ندارد، اما پدرش مخالف است که برای درس خواندن به شهر برود، دیگری از مخالفت برادرش می‌گوید، گویی ادامه تحصیل برای برخی از این دختران تنها به خواست و توانایی خودشان وابسته نیست و باید برای آن رضایت اعضای خانواده را نیز به دست آورند.
ورودی حیاط مدرسه در این دقایق به محلی برای بیان حرف‌ها و خواسته‌هایی تبدیل شده که شاید کمتر فرصتی برای شنیده شدن پیدا می‌کنند، دختران نوجوان با اشتیاق حرف می‌زنند، سخنان یکدیگر را تایید می‌کنند و هرکدام می‌کوشند با افزودن جزئیاتی به روایت دوستشان، تصویر روشن‌تری از دغدغه مشترکشان ارائه دهند؛ دغدغه‌ای به نام ادامه تحصیل و ساختن آینده‌ای متفاوت.
ماجرا برای پسران شکل دیگری دارد، اگرچه آنها معمولا برای رفتن به شهر و ادامه تحصیل با مخالفت‌های مشابه دختران مواجه نیستند، اما این به معنای برخورداری همه آنها از انگیزه یا فرصت برابر برای ادامه تحصیل نیست، برای برخی از پسران ورود زودتر به بازار کار یادگیری یک حرفه و رسیدن به درآمد، مسیری ملموس‌تر از سال‌های طولانی درس خواندن است.
در گفت‌وگو با برخی از پسران و خانواده‌های روستایی، این نگاه به‌روشنی دیده می‌شود، مهارت‌آموزی و ورود به یک شغل، گاهی انتخابی زودبازده‌تر از ادامه تحصیل در مدرسه و دانشگاه تلقی می‌شود، خانواده‌ها نیز به‌ویژه در فصل‌های کشاورزی، روی نیروی کار فرزندان خود حساب می‌کنند و حضور آنها در مزارع و فعالیت‌های خانوادگی بخشی از چرخه معیشت روستا محسوب می‌شود.
مدیر یک مدرسه متوسطه اول در یکی از روستاهای بروجرد می گوید: برخی خانواده‌ها فرزندانشان را در فصل کار کشاورزی با خود به مزارع می‌برند و همین مسئله موجب چند روز غیبت آنها از مدرسه می‌شود.
میثم آدینه افزود: این دانش‌آموزان با وجود سن کم و جثه‌های کوچک، در کارهای کشاورزی به خانواده کمک می‌کنند و عملا بخشی از نیروی کار خانواده به شمار می‌روند.
علی یاراحمدی یکی از اهالی روستای چگنی کش بروجرد می گوید: برخی خانواده ها پسران خود را برای کسب مهارت هایی مانند مکانیکی آماده می کنند و با آن مهارت مشغول به کار می شوند و زودتر به درآمد می رسند در مقابل آنهایی که مدرک گرفته اند هنوز نتوانسته اند با مدرک دانشگاهی خود شغلی پیدا کنند.
این نگرانی‌ها و مشکلات موجب می‌شد که گاه دختران از تحصیل کنار بکشند و مجبور به ازدواج زودهنگام شوند، در حالی که در روستاهای بزرگ‌تر مانند چگنی کش که به شهر نزدیک‌تر هستند و فاقد دبیرستان دوره دوم بودند، این مسئله پس از اتمام دوره اول متوسطه رخ می‌داد و دانش‌آموزان پس از ورود به این مقطع و مواجهه با چالش‌های آن، تحصیل را رها می‌کردند.
دسترسی دانش‌آموزان ۲ روستای بروجرد به دبیرستان متوسطه دوم
معاون آموزش متوسطه اداره آموزش و پرورش بروجرد در پاسخ به پرسش ایرنا درباره تعداد دبیرستان‌های متوسطه دوم فعال در مناطق روستایی و وضعیت بازماندگان از تحصیل اظهار کرد: اکنون ۲ دبیرستان متوسطه دوم در روستاهای این شهرستان فعالیت دارند که یکی در روستای دینارآباد ویژه دانش‌آموزان دختر با رشته علوم انسانی و دیگری در روستای آبسرده ویژه دانش‌آموزان پسر با رشته کامپیوتر است.
محسن تقوی درباره آمار بازماندگان از تحصیل در مناطق روستایی نیز گفت: آمار دقیق و قطعی از این گروه در دسترس نیست.
کارشناسان بر این باورند که تفاوت در تجربه تحصیلی دختران و پسران روستایی را نمی‌توان فقط به انتخاب‌های فردی یا میزان علاقه آنها به درس خواندن نسبت داد؛ بلکه باید آن را در پیوند با شرایط اقتصادی، ساختار خانواده، نگرش‌های فرهنگی و امکانات آموزشی مناطق روستایی بررسی کرد.
گسست میان اقتصاد روستا و انتظارات نسل جدید
حال سوال این است که شکاف میان آموزش، اقتصاد محلی و انتظارات نسل جدید چگونه انگیزه تحصیلی نوجوانان روستایی را کاهش می‌دهد؟
جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی در تشریح و پاسخ به این سوال می‌گوید: مسئله فقط محدودبودن فرصت‌های شغلی در روستا نیست، بلکه ناهماهنگی میان ساختار اقتصاد محلی و انتظارات شغلی نسل جدید نیز وجود دارد، کشاورزی، دامداری و خدمات محلی در بسیاری از مناطق، به دلیل محدودیت منابع، ضعف سرمایه‌گذاری، ناپایداری درآمد و دشواری دسترسی به بازار، ظرفیت محدودی برای ایجاد مشاغل متنوع و پایدار دارند.
مجتبی ترکارانی بیان کرد: در مقابل، گسترش آموزش و ارتباط بیشتر جوانان با شهرها و جهان بیرون از روستا، انتظارات آنان را از نوع شغل، سطح درآمد و کیفیت زندگی تغییر داده و بسیاری از جوانان دیگر نمی‌خواهند فقط به مشاغل سنتی نسل قبل ادامه دهند، اما اقتصاد روستا نیز امکان چندانی برای جذب آنان در مشاغل تخصصی و متناسب با تحصیلاتشان فراهم نمی‌کند.
وی با اشاره به گسست میان نظام آموزشی و اقتصاد محلی افزود: مدرسه و دانشگاه جوانان را برای دستیابی به فرصت‌هایی آماده می‌کنند که بیشتر بیرون از روستا قرار دارند، درحالی‌که اقتصاد روستا توان بهره‌گیری از این نیروی انسانی آموزش‌دیده را ندارد، پیامد این وضعیت، نه‌فقط افزایش تمایل به مهاجرت بلکه تضعیف انگیزه تحصیلی نیز است، زیرا وقتی پیوند روشنی میان درس خواندن و بهبود شرایط زندگی وجود نداشته باشد، ارزش عملی آموزش در نگاه خانواده‌ها و دانش‌آموزان زیر سوال می‌رود.
پایه نهم، نقطه آشکار شدن نابرابری آموزشی
پژوهشگر اجتماعی ادامه داد: پایه نهم یا پایان دوره متوسطه اول به خصوص در مناطق روستایی که دبیرستان دوره متوسطه دوم دخترانه و پسرانه ندارد، برای بسیاری از دانش‌آموزان روستایی فقط پایان یک دوره تحصیلی و آغاز دوره‌ای جدید نیست؛ بلکه می‌تواند نقطه‌ای باشد که نابرابری در فرصت‌های آموزشی آشکارتر می‌شود، درحالی‌که دانش‌آموز شهری به طور معمول می‌تواند بدون تغییر اساسی در محل زندگی و محیط اجتماعی خود وارد پایه دهم شود، ادامه تحصیل برای دانش‌آموز روستایی ممکن است به معنای رفت‌وآمد روزانه به شهر، پرداخت هزینه حمل‌ونقل، دوری از خانواده و سازگاری با محیطی تازه باشد.
ترکارانی اضافه کرد: این دشواری‌ها برای همه خانواده‌ها یکسان نیست، خانواده‌های برخوردارتر توان بیشتری برای تامین هزینه رفت‌وآمد، تهیه امکانات آموزشی و استفاده از کلاس‌های تقویتی دارند، اما برای خانواده‌های کم‌درآمد، همین هزینه‌ها ممکن است به مانعی جدی تبدیل شود، در نتیجه، برخی دانش‌آموزان ناچار به ترک تحصیل می‌شوند و برخی دیگر با وجود ادامه تحصیل، از امکانات آموزشی و فرصت‌های رقابتی برابر برخوردار نیستند، این نابرابری می‌تواند در انتخاب رشته نیز خود را نشان دهد؛ به‌گونه‌ای که دانش‌آموزان کم‌برخوردار امکان کمتری برای آماده‌سازی و رقابت جهت ورود به رشته‌های دانشگاهی پرتقاضا داشته باشند.
وی گفت: بنابراین، دسترسی رسمی به مدرسه و امکان ثبت‌نام به معنای برخورداری برابر از فرصت آموزش نیست، نابرابری آموزشی فقط در کیفیت مدارس یا فاصله جغرافیایی از کلاس درس خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در تفاوت توان خانواده‌ها برای استفاده از فرصت‌های موجود نیز شکل می‌گیرد، به این معنا، پایه نهم نمی‌تواند برای بخشی از نوجوانان روستایی پل ورود به مراحل بالاتر آموزش، بلکه نخستین مانع جدی در مسیر تحصیل محسوب شود.
ترک تحصیل، وقفه‌ای در مسیر زندگی نوجوانان
این جامعه شناس یادآور شد: ترک تحصیل برای دختران و پسران روستایی می‌تواند به مسیرهای متفاوتی منتهی شود، اما در هر دو مورد، مسئله فراتر از خروج از مدرسه است، برخی پسران پس از ترک تحصیل زودتر وارد مشاغل کم‌مهارت، مانند کار در تعمیرگاه‌ها یا فعالیت‌های خدماتی می‌شوند، هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت به درآمدی دست پیدا کنند، در صورت نبود آموزش حرفه‌ای و امکان ارتقای مهارت، با خطر ماندن در مشاغل ناپایدار و کم‌درآمد روبرو هستند.
ترکارانی گفت: برای دختران، دشواری رفت‌وآمد به شهر، نگرانی خانواده‌ها درباره روابط و محیط اجتماعی و محدودیت‌های فرهنگی و خانوادگی می‌تواند دامنه انتخاب‌های آموزشی را کاهش دهد و در برخی موارد، ازدواج زودهنگام را به یکی از مسیرهای پیش روی آنان تبدیل کند، از این منظر نوجوانان در دوره‌ای از زندگی از مدرسه خارج می‌شوند که هنوز برای شناخت توانایی‌های خود، کسب مهارت و انتخاب مسیر آینده به حمایت و فرصت نیاز دارند.
وی اظهار کرد: اگر پس از ترک تحصیل، امکان دسترسی به آموزش‌های فنی و حرفه‌ای، کارآموزی، اشتغال مناسب یا فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی فراهم نباشد، این خروج می‌تواند به وقفه‌ای طولانی در رشد فردی و اجتماعی آنان تبدیل شود و آسیب‌پذیری آنها را در برابر بیکاری، انزوای اجتماعی و دیگر مسائل اجتماعی افزایش دهد، البته بروز چنین پیامدهایی قطعی نیست و به شرایط خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی هر نوجوان بستگی دارد، نکته مهم این است که جامعه پس از خروج نوجوان از مدرسه چه مسیر جایگزینی پیش روی او قرار می‌دهد.
دختران؛ میان نگرانی خانواده و حق انتخاب
رییس انجمن جامعه شناسی مردم مدار لرستان تاکید کرد: محدود شدن ادامه تحصیل دختران روستایی فقط به اختلاف نظر میان پدر، مادر و فرزندان مربوط نمی‌شود؛ بلکه به تفاوت نگاه آنها به آینده زندگی برمی‌گردد، برخی خانواده‌ها نگران هستند که رفت‌وآمد دختران به شهر ارتباط با افراد جدید و آشنایی با سبک‌های متفاوت زندگی، آنها را از فضای مورد قبول خانواده دور کند، به همین دلیل، گاهی محدود کردن رفت‌وآمد و ادامه تحصیل را راهی برای مراقبت از دختران می‌دانند.
ترکارانی بیان کرد: اما بسیاری از دختران روستایی، شهر را فرصتی برای درس خواندن، تجربه زندگی اجتماعی، پیدا کردن دوستان جدید و داشتن استقلال بیشتر می‌بینند، در نتیجه، میان خواسته دختران و نگرانی خانواده‌ها فاصله‌ای شکل می‌گیرد؛ فاصله‌ای که گاهی باعث می‌شود دختران از ادامه تحصیل یا تجربه فرصت‌های تازه محروم شوند.
وی ادامه داد: در بعضی موارد نیز ازدواج زودهنگام به یکی از گزینه‌های پیش روی آنان تبدیل می‌شود؛ اتفاقی که ممکن است ادامه تحصیل و دستیابی به استقلال مالی را دشوار کند، ورود زودهنگام به زندگی مشترک، به‌ویژه زمانی که فرد آمادگی کافی یا امکان انتخاب آزادانه نداشته باشد، می‌تواند مشکلات دیگری نیز به همراه داشته باشد، بنابراین، مسئله فقط این نیست که خانواده‌ها اجازه رفتن دختران به شهر را می‌دهند یا نه مسئله این است که دختران روستایی تا چه اندازه فرصت دارند درباره تحصیل، کار و آینده زندگی خود تصمیم بگیرند.
آموزش چگونه می‌تواند دوباره به مسیر پیشرفت تبدیل شود
جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی نیز با بیان اینکه برای بازگرداندن امید به آموزش، نمی‌توان فقط از دانش‌آموزان خواست بیشتر درس بخوانند یا خانواده‌ها را به ادامه تحصیل فرزندانشان تشویق کرد، گفت: ابتدا باید باید موانعی را که بر سر راه آموزش قرار دارد را کاهش داد براین اساس ابتدا باید دسترسی به مدارس دوره دوم متوسطه در روستاها و مناطق دورافتاده و یا امکان تحصیل در رشته مورد علاقه تقویت شود و در جاهایی که ایجاد مدرسه امکان‌پذیر نیست، سرویس رفت‌وآمد منظم، امن و کم‌هزینه برای دانش‌آموزان فراهم شود.
علیرضا طهماسبیان بیان کرد: حمایت مالی از خانواده‌های کم‌درآمد، تامین لوازم آموزشی و وجود رشته های مورد علاقه و مناسب، دسترسی برابر به کلاس‌های تقویتی نیز می‌تواند بخشی از فاصله آموزشی میان دانش‌آموزان را کاهش دهد.
وی افزود: از سوی دیگر آموزش فنی و حرفه‌ای نباید به چند دوره کوتاه و کم‌اثر محدود بماند، بلکه باید با کارآموزی واقعی، ارتباط با محیط کاری و امکان کسب مهارت و درآمد همراه شود، به خصوص برای دانش آموزانی که علاقه به ادامه تحصیل ندارند و می خواهند زودتر وارد بازارکار شوند، فنی و حرفه ای می تواند با جلوگیری از ترک تحصیل آنها امکان ورود به بازار کار را فراهم نماید، علاوه بر این برنامه‌های آموزشی نیز می‌توانند با ظرفیت‌های اقتصادی و اجتماعی هر منطقه، از کشاورزی و دامداری نوین تا صنایع‌دستی، گردشگری و خدمات محلی و بازاریابی و فروش در روستا، ارتباط بیشتری داشته تا دانش‌آموزان بتوانند آموخته‌های خود را در همان روستا و محل زندگی خود بکار گیرند و نیازمند مهاجرت نباشد.
این جامعه شناس بیان کرد: در کنار این اقدامات، ارتباط مستمر معلمان با خانواده‌ها و جامعه محلی، شناسایی دانش‌آموزانی که در معرض ترک تحصیل قرار دارند و پیگیری وضعیت آنان ضروری است، همچنین باید برای دخترانی که با محدودیت رفت‌وآمد و امکان ترک تحصیل روبرو هستند و پسرانی که می‌خواهند ترک تحصیل نموده و یا قصد ورود زودهنگام به بازار کار را دارند، با همکاری اداره آموزش و پرورش و سازمان‌های مردم نهاد و مردم محلی و خانواده ها برنامه‌های حمایتی متناسب طراحی شود.
طهماسبیان افزود: این برنامه‌ها می‌تواند شامل مشاوره تحصیلی، حمایت از ادامه تحصیل، آموزش مهارت‌های شغلی و ایجاد فرصت‌های امن برای مشارکت اجتماعی نوجوانان باشد.
وی با بیان اینکه مسئله فقط باز نگه داشتن درهای مدرسه به روی دانش‌آموزان نیست، یاداور شد: بلکه باید اطمینان حاصل کرد که همه آنها، فارغ از محل زندگی و وضعیت اقتصادی خانواده، فرصت واقعی و برابری برای یادگیری، ادامه تحصیل و ساختن آینده‌ای بهتر دارند.
این پژوهشگر مسائل اجتماعی افزود: آموزش زمانی می‌تواند به ابزار کاهش نابرابری تبدیل شود که سرنوشت تحصیلی و شغلی نوجوانان نه تا این اندازه به روستایی یا شهری بودن و میزان درآمد خانواده‌هایشان وابسته باشد، بلکه بیش از هر چیز به استعداد، تلاش و علاقه خودشان بستگی پیدا کند.
به گزارش ایرنا، جمعیت دانش‌آموزی شهرستان بروجرد ۵۵ هزار و ۸۳۶ نفر است که از این تعداد هشت هزار و ۷۹۸ دانش‌آموز در ۱۵۹ مدرسه روستایی در مقاطع مختلف مشغول به تحصیل هستند.
