بحران بازگشت میلیاردها دلار درآمد نفتی، نه‌تنها به کناره‌گیری محسن پاک‌نژاد از وزارت نفت گره خورده، بلکه پرسش‌های تازه‌ای درباره مسئولیت مدیران ارشد این وزارتخانه ایجاد کرده است. درحالی‌که حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت و یکی از مسئولان اصلی ساختار فروش نفت، پس از استعفای پاک‌نژاد به سرپرستی وزارتخانه رسیده، گزارش‌ها و شایعات تأییدنشده درباره نقش برادر او، جواد بورد، در عزل‌ونصب‌های اخیر نیز بر ابهامات افزوده است.
رویداد۲۴ | رحیم محمدزاده- در روز‌های اخیر، مناظره جنجالی میان وحید اشتری و حسین قربان‌زاده در خبرگزاری فارس، بار دیگر پرونده‌های باز وزارت نفت را به سطح افکار عمومی کشاند. محور‌های اصلی این مناظره شامل بازنگشتن میلیاردها دلار ارز حاصل از فروش نفت، عملکرد هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس و زمینه‌های کناره‌گیری محسن پاک‌نژاد از وزارت نفت بود. آنچه در این مناظره و حواشی آن برجسته شد، نه صرفاً اختلاف شخصی دو طرف، بلکه لایه‌های عمیق‌تر بحران ساختاری در فروش نفت، نقش محوری شرکت ملی نفت و معادلات قدرت پس از استعفای وزیر است.
ماجرا از کجا شروع شد؟
محسن پاک‌نژاد در ۱۲ مهر ۱۴۰۵ پس از حدود دو سال تصدی وزارت نفت، استعفا داد و پزشکیان این استعفا را پذیرفت. هرچند عده‌ای معتقدند که پاک نژاد برکنار شده و تصمیم برای برکناری او از ماه‌ها قبل برنامه ریزی شده بود. همزمان، حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران و معاون وزیر در امور نفت، با حکم ریاست‌جمهوری به عنوان سرپرست وزارت نفت منصوب شد. این تغییر در شرایطی رخ داد که فشار‌های پارلمانی، انتقاد‌ها از وضعیت تولید و صادرات و پرونده‌های مربوط به تراستی‌ها شدت گرفته بود. نمایندگان مجلس و ناظران بار‌ها از عدم تحقق تعهدات مربوط به افزایش تولید، توسعه میادین مشترک، بازگشت کامل ارز نفتی و ناترازی انرژی انتقاد کرده بودند. برخی گزارش‌ها از رسوب چند میلیارد دلاری منابع در شبکه تراستی‌ها حکایت داشت و حتی ارقام مشخصی مانند ۴٫۷ میلیارد دلار از فروش‌های دوره پاک‌نژاد مطرح شد که بخشی از آن در اختیار یک یا چند واسطه باقی مانده بود.
اشتری در تحلیل‌های پیش از مناظره و در جریان مباحث مطرح‌شده، بر نکته‌ای کلیدی دست گذاشت. وزیر نفت به دلیل بحران تولید و صادرات و فساد یا ناکارآمدی در فروش برکنار یا ناچار به استعفا شده، اما در چارچوب وزارت نفت، فرد محوری در فروش نفت، رئیس شرکت ملی نفت است نه صرفاً وزیر. به تعبیر او، حمید بورد به عنوان مدیرعامل شرکت ملی نفت، نقش اول را در این فرآیند ایفا می‌کرد و وزیر در جایگاه دوم قرار داشت. اکنون همان فرد کلیدی فروش، سرپرست کل وزارتخانه شده است. این در حالیست که بورد نیز باید پاسخگوی وضعیت فعلی و عدم بازگشت نفت توسط تراستی‌ها باشد.
انتصابات مشکوک یک برادر
با وجود این معادلات سیاسی، فضای مدیریتی وزارت نفت و شرکت‌های تابعه نشانه‌هایی از تثبیت موقعیت گروه بورد را بروز داده است. طبق شنیده‌ها، برادر حمید بورد (جواد بورد، مرتبط با شرکت توسعه اعتماد مهر) در برخی فرآیند‌های عزل و نصب نقش‌آفرینی کرده یا حداقل شایعات مربوط به آن پررنگ شده است. شرکت ملی نفت پیش‌تر شایعات مربوط به استفاده از موقعیت خانوادگی را تکذیب کرده و تأکید داشته که برخی قرارداد‌ها ریشه در دولت قبل داشته‌اند. با این حال، سرعت و جهت برخی انتصابات اخیر، انتقاد‌هایی را درباره رعایت شایسته‌سالاری برانگیخته است.
یکی از این انتصابات اخیر، انتخاب محمد صالحی دولابی به عنوان مدیرعامل شرکت عملیات اکتشاف نفت (OEOC) است. این شرکت که در حوزه عملیات اکتشافی و خدمات مرتبط با شناسایی ظرفیت‌های هیدروکربوری فعالیت می‌کند، از زیرمجموعه‌های مهم بخش بالادستی به شمار می‌رود. صالحی دولابی پیش از این مدیرعامل شرکت پترودانیال کیش، از شرکت‌های تابعه هلدینگ گسترش انرژی پاسارگاد، بوده است. انتصاب او با حکم مدیرعامل شرکت مهندسی و ساختمان صنایع نفت (اویک) در اوایل آبان ۱۴۰۵ منتشر شد.
جزئیات بیشتری از رزومه تخصصی او در حوزه اکتشاف و حفاری در منابع عمومی محدود است. اطلاعات موجود عمدتاً به دو سمت اخیر او محدود می‌شود و سابقه تحصیلی، سمت‌های پیشین یا پروژه‌های اجرایی مشخص‌تری در فضای رسانه‌ای منتشر نشده است. همین کمبود اطلاعات شفاف، به شایعات درباره معیار‌های انتخاب دامن زده است. شرکت عملیات اکتشاف نفت پیش‌تر نیز تغییراتی در مدیریت داشته است.
آیا بورد وزیر می‌شود؟
اصل ۱۳۵ قانون اساسی مقرر می‌کند که وزارتخانه را می‌توان برای مدتی با سرپرست اداره کرد و رئیس‌جمهور باید در مهلت قانونی وزیر پیشنهادی را معرفی کند. در مورد وزارت نفت نیز خبر انتصاب بورد صراحتاً از فرصت سه‌ماهه برای معرفی گزینه دولت به مجلس سخن می‌گوید.
تجربه وزارت دفاع نیز نشان می‌دهد که سرپرست‌بودن به‌خودی‌خود به معنای وزیرشدن نیست. پس از انتصاب مجید ابن‌الرضا به سرپرستی وزارت دفاع، پزشکیان در مهر ۱۴۰۵ مهرداد اخلاقی کتابچی را برای این وزارتخانه به مجلس معرفی کرد و او پس از رأی اعتماد، وزیر دفاع شد. این تجربه ثابت نمی‌کند که بورد وزیر نخواهد شد؛ اما نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور می‌تواند در نهایت گزینه‌ای متفاوت از سرپرست را انتخاب کند؛ بنابراین احتمال اینکه بورد به عنوا وزیر دائمی معرفی شود، پایین ارزیابی می‌شود و رقابت بر سر این کرسی استراتژیک همچنان داغ است. نام‌هایی بزرگ‌تر و باسابقه بیشتر در گمانه‌زنی‌ها مطرح می‌شوند. مسعود کرباسیان (مدیرعامل پیشین شرکت ملی نفت و وزیر سابق اقتصاد)، محمد شریعتمداری، مصطفی سالاری، محمد سلامی، حسین افشین، محمدصادق عظیمی‌فر از کاندیدا‌های پرقدرت تری از حمید بورد هستند و سابقه تراستی نیز در رزومه شان وجود ندارد.