نور بیشتر در ورودی تونل‌ها برای سازگاری تدریجی چشم راننده و جلوگیری از پدیده سیاه‌چاله طراحی شده تا ایمنی تردد و دید موانع حفظ شود.
اگر هنگام رانندگی در جاده به ورودی یک تونل نزدیک شوید، احتمالاً متوجه می‌شوید که ابتدای تونل روشن‌تر از بخش‌های میانی آن است. این تفاوت به‌ویژه در روزهای آفتابی کاملاً محسوس است و ممکن است این پرسش را ایجاد کند که چرا روشنایی در طول تونل یکنواخت نیست. پاسخ به نحوه عملکرد چشم انسان و ضرورت حفظ دید راننده در شرایط متفاوت نوری مربوط می‌شود.
اثر سیاه‌چاله؛ چالش راننده هنگام ورود به تونل
چشم انسان برای سازگاری با تغییر شدت نور به زمان نیاز دارد. وقتی راننده از محیط روشن بیرون وارد فضایی کم‌نور می‌شود، ممکن است در لحظات نخست نتواند جزئیات داخل تونل را به‌خوبی ببیند. در این شرایط، دهانه تونل از بیرون ممکن است مانند حفره‌ای تاریک به نظر برسد؛ پدیده‌ای که به اثر سیاه‌چاله معروف است.
این وضعیت فقط مسئله راحتی چشم نیست، بلکه می‌تواند بر تشخیص موانع، خودروهای متوقف‌شده و تغییرات سطح جاده اثر بگذارد. به همین دلیل، در ورودی تونل‌ها از روشنایی تقویت‌شده استفاده می‌شود تا راننده بتواند پیش از ورود و در نخستین بخش مسیر، موانع را در فاصله مناسب برای توقف تشخیص دهد.
روشنایی تونل چگونه طراحی می‌شود؟
سیستم روشنایی تونل معمولاً از چند ناحیه تشکیل می‌شود. در بخش ابتدایی، نورپردازی باید اختلاف میان روشنایی محیط بیرون و فضای داخل تونل را کاهش دهد. پس از این قسمت، روشنایی به‌تدریج کمتر می‌شود تا چشم راننده فرصت سازگاری با شرایط نوری جدید را داشته باشد. این بخش را ناحیه گذار می‌نامند.
در ادامه، راننده وارد ناحیه داخلی تونل می‌شود؛ جایی که سطح روشنایی در مقایسه با ورودی کمتر است، اما باید برای رانندگی ایمن کفایت کند. چراغ‌ها در این قسمت معمولاً با فواصل منظم نصب می‌شوند و سیستم کنترل روشنایی می‌تواند با توجه به شرایط روز و شب، میزان نور را تنظیم کند؛ بنابراین، کاهش روشنایی از ورودی به میانه تونل ناگهانی و بدون برنامه نیست، بلکه بخشی از طراحی مهندسی آن است.
چرا روشنایی ابتدای تونل در روز بیشتر است؟
میزان نور موردنیاز ورودی تونل به شدت روشنایی محیط بیرون بستگی دارد. در یک روز آفتابی، اختلاف میان نور بیرون و فضای داخل تونل بیشتر از یک روز ابری است؛ بنابراین، برای حفظ دید راننده ممکن است به روشنایی تقویت‌شده بیشتری نیاز باشد.
در تونل‌های مجهز، حسگرهای نوری می‌توانند شدت روشنایی محیط را اندازه‌گیری کنند و به تنظیم نور چراغ‌ها کمک کنند. طراحی این سیستم‌ها همچنین به سرعت مجاز عبور، شکل ورودی تونل و شرایط دید راننده وابسته است. هدف آن است که راننده بتواند در محدوده دید لازم برای توقف، موانع احتمالی را تشخیص دهد و بدون واکنش ناگهانی وارد تونل شود.
آیا بخش میانی تونل به نور کمتری نیاز دارد؟
بله اما کمتر بودن روشنایی به معنای تاریک بودن یا کاهش ایمنی نیست. پس از آنکه چشم راننده با شرایط نوری داخل تونل سازگار شد، دیگر نیازی به شدت نور بالای ورودی وجود ندارد. بااین‌حال، روشنایی بخش میانی باید به اندازه‌ای باشد که مسیر، علائم، خودروهای دیگر و موانع احتمالی به‌وضوح دیده شوند.
در برخی تونل‌ها، نزدیک خروجی نیز روشنایی تقویت می‌شود؛ به‌ویژه زمانی که اختلاف نور داخل و بیرون می‌تواند باعث خیرگی راننده شود. به این ترتیب، سیستم روشنایی تونل با در نظر گرفتن شرایط دید در ورودی، بخش میانی و گاهی خروجی طراحی می‌شود. پس روشن‌تر بودن ابتدای تونل نه یک انتخاب تزئینی است و نه نشانه ضعف روشنایی در میانه مسیر. این تفاوت برای سازگاری تدریجی چشم با تغییر نور و کمک به تشخیص به‌موقع خطرها در مسیر طراحی شده است.
