حوزه/ رویداد رسانه‌ای « جریان» در تازه‌ترین قسمت که با محوریت « جغرافیای نخبگی در ایران قوی» بود، ضمن بررسی پیام رهبر انقلاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی به مهم‌ترین مباحث مطرح شده در این پیام از جمله توسعه مفهوم نخبگی، نقش علم در تولید قدرت، مسئولیت اجتماعی نخبگان و ... پرداخت.
به گزارش خبرگزاری حوزه، رویداد رسانه‌ای « جریان» در تازه‌ترین قسمت ضمن بررسی پیام رهبر انقلاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی، به مسئله « جغرافیای نخبگی در ایران قوی» پرداخت؛ در این برنامه محمدجواد لاریجانی، رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی و علیرضا زادبر، استاد دانشگاه و پژوهشگر حضور داشتند.
در مقدمه این برنامه، سخنرانی مشهور « عوام و خواص» رهبر شهید انقلاب، آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای که در خرداد ۱۳۵۷ درباره دوران تبعید در ایرانشهر بیان کرده بود بازخوانی شد؛ سخنانی با این مضمون که یک راننده کمپرسی می‌تواند از « خواص» باشد و یک روحانی می‌تواند از « عوام» به شمار آید. در این خاطره، یک روحانی از راننده کمپرسی پرسیده بود چرا با شنیدن نام پیامبر صلوات‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم مردم یک صلوات می‌فرستند اما با شنیدن نام رهبر سه صلوات؟ و راننده پاسخ داده بود روزی که مبارزه‌ای وجود نداشته باشد و اسلام بر همه‌جا فائق شود، حتی یک صلوات هم اگر نخواستید نفرستید، اکنون این صلوات فرستادن‌های مکرر مردم پس از شنیدن نام رهبر نوعی مبارزه است؛ نوعی مبارزه در سطح گفتمان و لایه‌های کلان‌تر است؛ نکته‌ای که راننده آن را می‌فهمید، اما آن روحانی درک نمی‌کرد.
در ادامه مقدمه این برنامه مطرح شد که « خواص» کسانی هستند که هنگام انجام یک عمل، موضع‌گیری می‌کنند و بر اساس فکر و تحلیل راهی را انتخاب می‌کنند و این مسیری است امام خمینی «ره» با مخاطب قرار دادن فطرت ملت ایران آن را گسترش داد، یعنی زمینه‌ای فراهم کرد که حتی عوام نیز در سطح خواص جامعه کنشگری کنند. سرگذشت شهدای انقلاب و دفاع مقدس از مصادیق این موضوع دانسته شد و تأکید شد امام خمینی «ره» با انقلاب اسلامی، جغرافیای نخبگی در ایران را توسعه داد و این میراث توسط رهبر شهید انقلاب استمرار یافت.
*بازخوانی پیام رهبر انقلاب؛ نخبگی فراتر از علم و ورزش
در ادامه مقدمه این برنامه، بخشی از پیام رهبر انقلاب اسلامی در تاریخ ۴ آبان ماه سال جاری خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی بازخوانی شد که به این شرح است:« جغرافیای نخبگی، منحصر در ساحت علم و فنّاوری یا ورزش و انواع مهارت‌ها نیست. هر نوع ممتاز بودنِ مثبت و مطلوب می‌تواند نخبگی را تحقّق بخشد. این روزها ما شاهد جلوۀ نخبگی زبدگانی از مردمان این سرزمین هستیم که با نظر به افقی وسیع‌تر در راه اعتلای پرچم مقدّس وطن خود مجاهدت به‌عمل می‌آورند؛ اینان نخبگان بصیرت و جهاد هستند. ما « ریزعلی خواجوی»ها و « علی لندی»ها را نخبگانی می‌دانیم که نامشان باید بر سردر امکنۀ فرهنگی درج شود و از این قبیل گلهای سرسبد جامعه، شهدا و ایثارگرانی هستند که با ایثار جان و سلامت خود، اثری فوق‌العاده بر سرنوشت ایران اسلامی و ملّت عزیزش گذاشتند و مدال بندگی را از معبود یگانه دریافت کردند.»
در بخش دیگری از مقدمه این برنامه مطرح شد که جنگ تمدنی اخیر و تحقق وعده صادق رهبر شهید در خصوص مبعوث شدن مردم، جغرافیای نخبگی را در ابعاد خیابان‌های سراسر کشور توسعه داد. مردمی که نام و نشانشان شناخته نیست، همچون مشعلی که ریزعلی خواجوی از لباس‌هایش برافروخت و در تاریکی راه را روشن کرد، شمع‌های ایران را با نور حضور وقت‌شناسانه خود آذین بستند و چون علی لندی که شجاعانه برای نجات هم‌نوعانش به دل آتش زد، در میان بمب و موشک دشمن، پرچم سرافرازی کشور را در دست گرفتند و بر آرمان‌های انقلاب پایمردی می‌کنند.
*علم و فناوری؛ عامل تولید قدرت
علیرضا زادبر، استاد دانشگاه و پژوهشگر در ابتدا عنوان کرد: در آغاز جنگ‌ها، چه جنگ ۱۲روزه و چه جنگ تحمیلی سوم، هنگامی که ائتلاف آمریکایی با تمام توان و تکنولوژی روز دنیا به ایران حمله کرد، اگر جمهوری اسلامی از نظر سخت‌افزاری و تکنولوژی امکان دفاع در برابر تکنولوژی روز دنیا را نداشت چه اتفاقی رخ می‌داد؟ اگر قرار بود با تکنولوژی چند دهه پیش در برابر موشک‌ها و جنگنده‌های F-۳۵ و کروزهای آمریکایی ایستادگی شود، نتیجه متفاوت می‌شد؛ اما علم و مسیر تولید علم در سه دهه گذشته باعث تولید قدرت شد.
*نخبگی؛ نعمتی الهی و مسؤولیتی جمعی
محمدجواد لاریجانی، رییس پژوهشگاه پژوهش‌های بنیادی نیز در ادامه در ارزیابی پیام رهبر انقلاب تشریح کرد: یاد کردن از حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها و ایام فاطمیه در پیام رهبر انقلاب باید با دقت مورد توجه قرار گیرد چرا که رهبر انقلاب نکته مهمی را عنوان کردند و فرمودند اسوه بودن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها مخصوص زنان نیست، بلکه این بانوی بزرگوار اسلام اسوه تمامی مردان و زنان است. در این جهان، اسوه بودن یعنی پای حق ایستادن، پای ولایت ماندن، صبور بودن، همدردی با دیگران، مساوات و صفات بافضیلتی از این قبیل. رهبر انقلاب اصطلاح « جامعه فاطمی» را نیز به کار بردند که اصطلاحی بسیار زیباست؛ نخستین بار مرحوم علامه حسن‌زاده آملی چنین اصطلاحی را بیان کرده و پس از او دیگر علما نیز از این اصطلاح استفاده کرده‌اند.
رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی افزود: رهبر انقلاب در پیام خود هم مفهوم نخبگی را تحلیل کردند و هم آن را توسعه دادند. نخبگی یک تک‌مفهوم نیست و صرف کسب مدال در علم یا ورزش، هرچند با زحمت فراوان به دست می‌آید، تمام حقیقت نخبگی را تشکیل نمی‌دهد. نخبگی نعمتی الهی است و نخستین کار، شکرگزاری در برابر این نعمت است؛ شکر نعمت سبب استخراج گنج می‌شود.؛ سپس باید برای پرورش آن اقدام شود و نخبه بپذیرد که این امتیاز، امری ساده و شخصی نیست و باید در جهت منافع کشور، مردم و افق‌های بلند شکوفا شود.
لاریجانی با اشاره به نام بردن از « ریزعلی خواجوی» و « علی لندی» در پیام رهبر گفت: رهبر انقلاب این افراد را نخبه می‌دانند؛ یعنی ملاک نخبگی تنها نگاه علمی نیست. این نکته، توسعه مفهوم نخبگی است؛ نخبگی با ملاک بصیرت و شجاعت در انجام وظیفه نیز تحقق می‌یابد. توسعه این مفهوم، نخبگی را وارد زندگی جمعی می‌کند. جوانان موفق در المپیادها نیز باید مورد توجه باشند، اما باید به یاد داشته باشند که این تازه آغاز راه است.
*نقش امام خمینی در پیشرفت علمی
وی ادامه داد: دولت‌های مختلف می‌آیند و می‌روند و اولویت‌های روزمره دارند و شاید گاهی توجه کافی به عمق قضایا نداشته باشند. پیام رهبر انقلاب باید بارها از ابتدا تا انتها خوانده و عمیقاً بررسی شود. با بررسی دقیق این پیام، احساس غرور شکل می‌گیرد؛ زیرا در سراسر دنیا رهبر سیاسی وجود ندارد که این‌قدر خوب نقش علم و تکنولوژی و جایگاه علم را فهمیده باشد. این نعمت بزرگی است که به مردم مسلمان ایران عطا شده است.
رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی با اشاره به عبارت « العلم السلطان» گفت: این یادگاری از امام خمینی «ره» است که ریشه در تعالیم ائمه اطهار علیهم‌السلام دارد و بارها از سوی امام مورد تأکید واقع شد. العلم السلطان یعنی نظام اسلامی قدرت مخصوصی از سوی خداوند متعال دارد و این قدرت باید در مسیر درست طی شود. اگر قرار است ایران در دامن فرهنگ اسلامی قوی‌تر شود، پایه آن علم و تکنولوژی است؛ یعنی پیشرفتی علم‌محور و تکنولوژی‌محور.
لاریجانی اضافه کرد: رهبر انقلاب در پیام اخیر خود به علم درون‌زا اشاره می‌کنند؛ یعنی علم نباید عاریه گرفته شود. ایشان در چیدن نقش‌ها نخست علوم پایه را مورد اشاره قرار می‌دهند و می‌گویند علوم پایه را نباید فراموش کرد و باید دائماً جوشان باشد. این یادگار بزرگ رهبر شهید است که چندین بار فرمودند علوم پایه مانند حساب پس‌انداز است و همیشه باید نگه داشته شود. رهبر انقلاب نیز همین فهم درست از علم را قوی‌تر بیان کرده‌اند.
وی با اشاره به موفقیت ایران در پیشرفت علمی گفت: ایران امروز کشور پیشرفته علمی است، در حالی که دشمن نیز مانع‌تراشی می‌کند. این پیشرفت نتیجه یک سیاست اصلی و استمرار در پیگیری آن بود؛ زیرا رهبر شهید و امام خمینی هم درست متوجه مسئله شده بودند و هم استراتژی درست داشتند. تمام نکاتی که در پیام رهبر انقلاب وجود دارد، به بیان دیگر در خط رهبر شهید نیز وجود داشت؛ از جمله توجه به علوم پایه، نوآوری و پرداختن شجاعانه به مسائل حل‌نشده.
*نخبه باید درد جامعه را دوا کند
رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی در بخش دیگری از سخنان خود عنوان کرد: رهبر انقلاب به نکته ظریفی اشاره دارند که دانشمندان و نخبگان باید ضمن داشتن نوآوری، نیازهای جامعه را برطرف کنند و درد جامعه را دوا کنند؛ این دغدغه علمای بزرگ اسلام بوده است. خواجه نصیرالدین طوسی از بزرگان جهان علم بود؛ فیلسوف، ریاضیدان، منجم و محدثی جامع بود و علامه حلی پای درس او درس خواند. وی از نیازهای جامعه غافل نبود و برای اندازه‌گیری بلندی ارتفاعات و چاله‌های عمیق، با استفاده از نور و مثلثات روشی ابداع کرد و در رساله « تذکره» به بررسی چگونگی اندازه‌گیری بلندی‌های زمین پرداخت. این مسئله در آبیاری و زندگی مردم اهمیت داشت؛ یک فیلسوف و ریاضیدان وارد مسئله ساده زندگی مردم شد تا آن را حل کند. علم مدرن نیز همین‌گونه است. یک ریاضیدان معروف با نگاه به اوضاع اقتصادی، جای مفهوم « تعادل اقتصادی» را خالی دید و تأکید کرد جامعه به تعادل اقتصادی نیاز دارد؛ حتی اگر درآمد کم باشد، تعادل مهم است. در اقتصاد امروز، یکی از مشکلات این است که اقتصاددانان عمدتاً فرمول‌محور نیستند و اقتصاد سیاسی محسوب می‌شود. حدود بیش از ۱۵ سال است که علم اقتصاد به اقتصاد خرد تبدیل شده و برنده جایزه نوبل اقتصاد امسال نیز متخصص اقتصاد خرد است. اقتصاد خرد با استفاده از امکانات محاسباتی می‌تواند صدها میلیون کنشگر اقتصادی را تحلیل کند و مدل‌های محاسباتی برای تصمیم‌گیری درست دولت‌ها بسازد. این‌ها دغدغه‌هایی است که یک نخبه تراز امروز باید برای آینده کشور داشته باشد.
*توانمندی هسته‌ای، فضایی و رصدخانه؛ نمونه‌های تولید قدرت علمی
لاریجانی با اشاره به توانمندی‌های علمی و تکنولوژیکی ایران گفت: برخی از روی ناآگاهی احساس می‌کنند کشور ایران چیزی ندارد و عقب افتاده است؛ اما توانمندی‌های علمی و تکنولوژیکی، ایران را در منطقه سرآمد کرده و دشمن نیز به آن اعتراف می‌کند. در صنعت هسته‌ای، ایران از نظر صنعتی از پاکستان و هند جلوتر است؛ زیرا صنعت هسته‌ای تنها تولید بمب نیست و پیشرانه آن باعث توسعه زمینه‌های بسیار وسیع در علوم و تکنولوژی می‌شود. ایران کشوری است که در دانش هسته‌ای پیشرفت کرده، توانسته صدها گرایش و رشته دیگر را در علوم پایه و سایر حوزه‌ها بالا بیاورد.
وی با اشاره به توسعه صنایع فضایی در ایران بیان کرد: این صنایع پیشرو هستند و انواع علوم و تکنولوژی‌ها را با خود جلو می‌برند و باید سرمایه‌گذاری وسیع در آن‌ها صورت گیرد. موتور جوشان این صنایع، علوم پایه است که هم نظری و هم تجربی دارد. تشکیل معاونت علمی ریاست جمهوری نیز از ایده‌های امام خمینی «ره» بود؛ ایشان گفتند وزارت علوم گرفتار مسائل زیادی است و حوزه‌هایی وجود دارد که به سرمایه‌گذاری خاص نیاز دارد و باید معاونت علمی تشکیل شود. رهبر شهید هم ایده می‌داد، هم حمایت می‌کرد، هم نظارت می‌کرد و هم گزارش می‌خواست.
رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی درباره رصدخانه ملی مطرح کرد: امروز جمهوری اسلامی تنها کشور جهان اسلام است که رصدخانه‌ای به این بزرگی و با این ظرفیت فنی از نسل چهارم رصدخانه‌ها دارد و تحقیقات علمی وسیعی در آن انجام می‌شود. این پروژه با پشتیبانی رهبر شهید پیش رفت. اگر هزینه این پروژه به دلار محاسبه شود، حدود ۲۲ میلیون دلار در ظرف حدود ۱۵ سال برای آن صرف شده است؛ در حالی که کشور همسایه، ترکیه، با یک شرکت بلژیکی قرارداد بست تا رصدخانه‌ای با ۵۲ میلیون دلار بسازد، اما هنوز نورگیری نیز انجام نداده است؛ این تفاوت توانمندی است؛ زیرا نیروهای کشور آموزش دیده و در صحنه جهانی مطرح هستند.
*دین و علم؛ پاسخ عملی جمهوری اسلامی به مغالطه‌ها
لاریجانی در ادامه اذعان کرد: جمهوری اسلامی با رشد، استقامت، دوام و دستاوردهای خود، چند مغالطه را حل کرد؛ از جمله مغالطه دین و دموکراسی. برخی می‌گفتند نمی‌شود نظامی بر اساس ولایت فقیه باشد و مشارکت مردم نیز این‌گونه شکل بگیرد؛ اما تمام ارکان قدرت در ایران، از رهبری گرفته تا مجلس خبرگان رهبری، با نظر مردم و سازوکارهای نمایندگی گسترش یافته و نشان داده شد یک نظام بر اساس عقلانیت اسلامی کاملاً می‌تواند دموکراتیک اداره شود. همچنین این پرسش که آیا می‌شود هم حکومت دینی داشت و هم پیشرفت علمی، با عملکرد جمهوری اسلامی پاسخ داده شد.
*افق علم؛ فارسی به‌عنوان زبان علمی و تمدن نوین اسلامی
وی در ادامه این برنامه اذعان کرد: سخنان تاریخی رهبر شهید در خصوص ضرورت پیشرفت روزافزون علم در ایران بسیار دارای اهمیت است که فرمود « ایران باید آن‌قدر در علم پیشرفت کند که در ۵۰ سال آینده اگر کسی در جهان بخواهد به علم روز دست پیدا کند، برود زبان فارسی بیاموزد». هدف این است که ایران به یکی از قطب‌های مهم علمی دنیا تبدیل شود. رهبر انقلاب نیز در پیام خود به این جمله تاریخی ارجاع داده‌اند. مراحل تحقق این افق عبارت است از پر کردن فاصله کنونی با مرز دانش جهان، عبور از مرز دانش جهانی و عرضه خدمات و کشفیات جدید علمی به دنیا و سپس حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی که یکی از پایه‌های مهم آن علم نافع است.
*نخبگی، بصیرت و شهادت
رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی در ادامه با اشاره به سالروز شهادت « آرمان علی‌وردی» بیان کرد: « آرمان» از مصادیق نسلی است که انقلاب، امام و دفاع مقدس را ندیده بود، اما با بصیرت و شجاعت ایستاد. نحوه فجیع شهادت او بسیاری از توطئه‌هایی را که به نام آزادی و تغییر و تحول تبلیغ می‌شد، برملا کرد. آنچه مهم است این است که برخی در داخل کشور چنین حرکت‌هایی را تحمل می‌کردند؛ در حالی که با بصیرت ایستادگان، جلوی آشوبی بسیار سازمان‌دهی‌شده که کمتر از یک کودتا نبود، گرفته شد.
لاریجانی همچنین به شهدای گمنام هوافضا ایران اشاره کرد که در تونل‌ها و شهرهای موشکی شهید شدند و گفت: آن شهدای گمنام هوافضا می‌دانستند اگر بیرون بیایند، پهپاد و جنگنده بالای سرشان است. برخی از این شهدا سابقه کاری سه تا هشت ماه داشتند و تازه استخدام شده بودند. این‌ها مصادیق نخبگی همراه با بصیرت و شجاعت هستند. توسعه مفهوم نخبگی در پیام رهبر انقلاب، مسؤولیت‌آور است؛ نخبگی تک‌ساحتی نیست، آغاز راه است و باید شکوفا شود.
*نقش رسانه و دولت در تحقق تمدن اسلامی؛ پساجنگ و امید
وی تصریح کرد: رسیدن به قله‌ای که رهبر شهید ترسیم کرد و ایران را نزدیک قله تحویل داد، در پیام رهبر انقلاب با پیشرفت و رسیدن به تمدن اسلامی-ایرانی پیوند خورده است. این امری جمعی است و فقط کار دانشگاه و پژوهشگاه نیست؛ دولت، مجلس، رسانه ملی و همه رسانه‌ها در آن نقش دارند. رسانه ملی باید از مسائل سطحی عبور کند و به مسائل جدی‌تر بپردازد. تمدن اسلامی یک هدف مشارکتی است و دولت به‌تنهایی نمی‌تواند آن را بسازد؛ مردم و دولت با هم‌افزایی دوسویه در قالب آگاهی و حرکت اجتماعی آن را می‌سازند. رسانه‌ها، از جمله رسانه‌های فضای مجازی، باید در همین مسیر و با نظارت مناسب حرکت کنند تا میدان تاخت‌وتاز دشمنان برای ناامید کردن ملت ایران و تحمیل تمدن شکست‌خورده خود نباشد.
رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی با اشاره به بحث دوران پساجنگ اذعان کرد: پیام رهبر انقلاب سراسر امید است و این جنگ با پیروزی ایران پایان می‌یابد. پساجنگ فضایی بسیار مهم برای جهش است و این جهش باید بر اساس دانش، تکنولوژی، تلاش و مجاهدت شکل بگیرد. در حالی که برخی درگیر مسائل روز و سیاسی و ناامیدی هستند، پیام رهبر انقلاب چراغ امید را روشن نگه می‌دارد و از گشودن درهای بعدی سخن می‌گوید.