الهیات سبز؛ گذار از انسان‌محوری به طبیعت‌محوری

دکتر یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی ایران در اندونزی، در کنفرانس الهیات سبز پالانگکارایا بر ضرورت تحول بنیادین در نگاه انسان به طبیعت تأکید کرد و گفت بحران‌های زیست‌محیطی با راهکارهای صرفاً علمی و فنی حل نمی‌شوند.

تأکید دکتر یحیی جهانگیری بر ضرورت گذار از نگاه انسان‌محور به طبیعت‌محور در الهیات سبز

دکتر یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، در سخنرانی خود در کنفرانس بین‌المللی الهیات سبز در شهر پالانگکارایا، با تبیین مبانی فلسفی و الهیاتی مواجهه انسان با طبیعت، تأکید کرد که بحران‌های زیست‌محیطی جهان صرفاً با راهکارهای علمی، فنی و صنعتی قابل حل نیستند، بلکه عبور از این بحران‌ها نیازمند تحول بنیادین در مبانی فکری، معرفتی و الهیاتی انسان نسبت به هستی و طبیعت است.

وی با اشاره به اهمیت روزافزون الهیات سبز در جهان معاصر اظهار داشت: تا زمانی که نگرش انسان به طبیعت صرفاً ابزاری، مصرف‌گرایانه و منفعت‌محور باشد، پیشرفت‌های علمی و فناوری به‌تنهایی نمی‌توانند بحران‌های محیط زیستی را برطرف کنند. ازاین‌رو، ضروری است در کنار توسعه فناوری‌های سبز، بنیان‌های معرفتی و فلسفی رابطه انسان و طبیعت نیز بازاندیشی شوند.

تمایز الهیات سبز اسلامی با رویکردهای انسان‌محور غربی

دکتر جهانگیری در بخش دیگری از سخنان خود، با تبیین تفاوت برخی رویکردهای رایج در الهیات زیست‌محیطی غرب با مبانی الهیات اسلامی، اظهار داشت: در بسیاری از رویکردهای غربی، توجه به طبیعت همچنان در چارچوب دغدغه‌های انسان‌محور تعریف می‌شود؛ به این معنا که حفاظت از محیط زیست عمدتاً با هدف تأمین نیازهای بشر، حفظ کیفیت زندگی انسان و تضمین منافع نسل‌های آینده مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی افزود: در مقابل، الهیات اسلامی ظرفیت ارائه رویکردی طبیعت‌محور را دارد که در آن، طبیعت صرفاً به دلیل سودمندی برای انسان ارزشمند نیست، بلکه به اعتبار جایگاه وجودی، حیات و نسبت آن با خداوند، شایسته احترام و برخوردار از حقوق است.

به گفته وی، در این نگرش، ضرورت حفاظت از طبیعت تنها از منافع انسان ناشی نمی‌شود، بلکه رعایت حق طبیعت و پرهیز از خشونت علیه آن، خود یک مسئولیت اخلاقی و الهیاتی است.

طبیعت؛ موجودی زنده و تجلی اسما و صفات الهی

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی با اشاره به مبانی قرآنی و عرفانی الهیات سبز تصریح کرد: در جهان‌بینی اسلامی، طبیعت مجموعه‌ای از اشیای بی‌جان و فاقد ارزش ذاتی نیست، بلکه موجودات جهان در مراتب مختلف هستی، دارای حیات و بهره‌مند از نوعی شعور و آگاهی متناسب با مرتبه وجودی خویش‌اند.

وی افزود: از منظر عرفان اسلامی، طبیعت جلوه و تجلی اسما و صفات الهی است و ازاین‌رو، مواجهه انسان با آن باید مبتنی بر کرامت، احترام و مسئولیت‌پذیری باشد.

جهانگیری با اشاره به آموزه‌های قرآنی درباره خلافت انسان در زمین، امانت‌داری و میزان اظهار داشت: انسان در نگاه اسلامی، مالک مطلق و بی‌قیدوشرط طبیعت نیست، بلکه در جایگاه خلیفه الهی، مسئولیت حفظ تعادل، عدالت و رعایت حقوق دیگر موجودات را بر عهده دارد.

وی همچنین با اشاره به آیاتی از قرآن کریم که از تسبیح موجودات سخن می‌گویند، تأکید کرد: طبیعت در منطق قرآن، جهانی خاموش و بی‌معنا نیست، بلکه همه موجودات به شیوه‌ای متناسب با هستی خود، تسبیح‌گوی خداوند هستند.

ازاین‌رو، رابطه انسان با طبیعت نباید صرفاً بر مصرف و بهره‌برداری استوار باشد، بلکه آموزه‌هایی همچون قناعت، اعتدال، پرهیز از اسراف و رعایت حقوق موجودات باید به الگوهای عملی زندگی انسان معاصر تبدیل شوند.

ضرورت دفاع از حقوق موجودات خاموش و بی‌دفاع

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی با تبیین آیات قرآن درباره حیات طبیعت اظهار داشت: در آیات متعددی از قرآن کریم، موجودات طبیعی دارای جایگاه و هویتی فراتر از ابزارهای تأمین نیاز انسان معرفی شده‌اند.

وی تأکید کرد: انسان حق ندارد صرفاً به دلیل برخورداری از قدرت و امکانات بیشتر، به نابودی طبیعت یا اعمال خشونت علیه حیوانات و دیگر موجودات اقدام کند.

جهانگیری افزود: یکی از مسئولیت‌های مهم اخلاقی و الهیاتی انسان، دفاع از حقوق موجوداتی است که نمی‌توانند همانند انسان از حقوق خود سخن بگویند یا در ساختارهای حقوقی و اجتماعی از خود دفاع کنند.

وی خاطرنشان کرد که الهیات سبز باید بتواند برای این موجودات خاموش و بی‌دفاع، مبانی اخلاقی و حقوقی فراهم کند و زمینه تدوین قوانین مؤثر برای حمایت از طبیعت و حیوانات را تقویت نماید.

حج؛ کارگاه عملی آموزش مهربانی با طبیعت

دکتر جهانگیری یکی از جلوه‌های برجسته الهیات سبز اسلامی را آموزه‌های زیست‌محیطی مناسک حج دانست و اظهار داشت: اسلام تنها به بیان مبانی نظری درباره احترام به طبیعت بسنده نکرده، بلکه در برخی عبادات، این مبانی را به آموزش عملی تبدیل کرده است.

وی با اشاره به احکام مربوط به احرام و حرم افزود: در مناسک حج، محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی درباره شکار حیوانات و آسیب‌رساندن به برخی موجودات و گیاهان وجود دارد. این احکام نشان می‌دهد که انسان حتی در هنگام انجام مهم‌ترین عبادات خود نیز باید نسبت به طبیعت مسئولانه رفتار کند.

جهانگیری تأکید کرد: حج را می‌توان کارگاهی عملی برای آموزش مهربانی با طبیعت دانست؛ کارگاهی که در آن انسان می‌آموزد رابطه‌اش با دیگر موجودات نباید بر سلطه، خشونت و بهره‌برداری نامحدود استوار باشد.

وی افزود: این آموزه‌ها نشان می‌دهند که در سنت اسلامی، الهیات سبز صرفاً یک نظریه انتزاعی نیست، بلکه دارای ظرفیت تربیتی، رفتاری و عملی است.

گفت‌وگوی خداوند با طبیعت و ضرورت مواجهه کریمانه با هستی

این پژوهشگر فلسفه اسلامی در ادامه با اشاره به آیاتی از قرآن کریم که در آنها خداوند طبیعت را مورد خطاب قرار می‌دهد، اظهار داشت: در منطق قرآن، طبیعت صرفاً موضوع شناخت یا بهره‌برداری انسان نیست، بلکه در نظام آفرینش، مخاطب فرمان و خطاب الهی نیز قرار می‌گیرد.

وی افزود: هنگامی که در قرآن کریم، خداوند با آسمان و زمین سخن می‌گوید و موجودات طبیعی را مخاطب قرار می‌دهد، این نوع بیان، افق متفاوتی از رابطه انسان با جهان طبیعی را آشکار می‌سازد.

جهانگیری تأکید کرد: اگر طبیعت در کلام الهی دارای چنین جایگاهی است، انسان نیز باید در مواجهه با آن از ادبیات کرامت و رفتار کریمانه بهره گیرد.

وی همچنین با اشاره به روایتی از پیامبر اسلام(ص) درباره کوه اُحد که فرمودند: «هَذَا جَبَلٌ یُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ»؛ «این کوهی است که ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم»، اظهار داشت: این روایت ظرفیت مهمی برای بازاندیشی در مفهوم حیات، محبت و شعور طبیعت در الهیات اسلامی فراهم می‌کند.

به گفته وی، در چنین نگرشی، طبیعت نه‌تنها دارای حیات، بلکه برخوردار از مرتبه‌ای از آگاهی و ارتباط با جهان معنوی تلقی می‌شود.

ضرورت عبور الهیات از مباحث انتزاعی به مسائل واقعی زندگی

دکتر جهانگیری در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به مباحث فلسفی درباره مفهوم متافیزیک و تفسیر شهید مرتضی مطهری از فلسفه ارسطو، اظهار داشت: عنوان «متافیزیک» در تاریخ فلسفه، در اصل با ترتیب آثار ارسطو و قرارگرفتن مباحث فلسفه اولی پس از مباحث طبیعی ارتباط داشته و نباید آن را صرفاً به معنای اموری جدا از جهان فیزیکی و طبیعت تلقی کرد.

وی توضیح داد که این عنوان در سنت تدوین آثار ارسطو، به‌ویژه با نام آندرونیکوس رودسی پیوند یافته است.

جهانگیری با بهره‌گیری از این بحث تاریخی تأکید کرد: الهیات معاصر نیز نباید به مباحث کاملاً انتزاعی و دور از مسائل واقعی زندگی انسان محدود شود، بلکه باید بتواند میان مبانی متافیزیکی و مسائل عینی جهان، از جمله بحران محیط زیست، رابطه‌ای معنادار برقرار کند.

وی افزود: امروزه الهیات باید افزون بر مباحث نظری درباره خداوند و صفات الهی، به مسئولیت‌های عملی انسان در برابر طبیعت، حیوانات و محیط زیست نیز بپردازد.

معرفی کتاب مشترک درباره اخلاق رابطه انسان و حیوان در اسلام و مسیحیت

دکتر جهانگیری در بخش پایانی سخنان خود، با توجه به برگزاری این کنفرانس در یک دانشگاه مسیحی، به معرفی بخش‌هایی از کتاب مشترک خود با پدر دیو اسمیت (Father Dave Smith) با عنوان Human–Animal Ethical Relationship in Islam and Christianity پرداخت.

وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده در مقدمه این اثر، بر ضرورت گسترش الهیات تطبیقی از مباحث سنتی میان ادیان به مسائل مشترک جهانی، به‌ویژه حقوق حیوانات و حفاظت از طبیعت، تأکید کرد.

جهانگیری اظهار داشت: گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت نباید صرفاً به مباحث اعتقادی، تاریخی و اختلافات الهیاتی محدود شود، بلکه این دو سنت بزرگ دینی می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک اخلاقی و معنوی خود، در پاسخ به بحران‌های زیست‌محیطی جهان نقش‌آفرینی کنند.

وی تأکید کرد: توجه به حقوق حیوانات و طبیعت می‌تواند یکی از عرصه‌های مهم همکاری میان اندیشمندان مسلمان و مسیحی باشد و زمینه شکل‌گیری گفتمانی مشترک در حوزه الهیات عملی و اخلاق زیست‌محیطی را فراهم آورد.

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد که آینده الهیات سبز در گرو پیوند میان فلسفه، الهیات، اخلاق، حقوق و رفتار عملی انسان است؛ پیوندی که در آن، طبیعت نه صرفاً منبعی برای مصرف، بلکه موجودیتی شایسته کرامت، احترام و حمایت شناخته شود.

شایان ذکر است، سومین کنفرانس بین‌المللی سالانه انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی (AISOR) با عنوان «به سوی الهیات عمومی زیست‌محیطی: قدرت، دینداری و سیاست‌های محیط زیستی» (Toward Eco-Public Theology: Power, Piety, and Environmental Politics) در روزهای ۵ و ۶ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر پالانگکارایا، مرکز استان کالیمانتان مرکزی اندونزی، برگزار شد.

در این کنفرانس، شخصیت‌های برجسته علمی و دانشگاهی از کشورهای مختلف حضور داشتند که از جمله آنان می‌توان به پروفسور ملانی نایهوف (Prof. Melanie Nyhof) از کالج کارتیج آمریکا و پروفسور میناکو ساکای (Prof. Minako Sakai) از دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا (UNSW Canberra) اشاره کرد. همچنین استادان و پژوهشگرانی از دانشگاه‌های اندونزی و دیگر کشورهای آسیایی در این رویداد علمی مشارکت داشتند.

این همایش به میزبانی مؤسسه دولتی مطالعات دینی مسیحی پالانگکارایا (Institut Agama Kristen Negeri Palangka Raya – IAKN) و با همکاری انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی (AISOR) برگزار گردید.

دکتر یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، نیز به‌عنوان یکی از سخنرانان اصلی این کنفرانس، به تبیین مبانی فلسفی، قرآنی و الهیاتی حفاظت از طبیعت در اندیشه اسلامی پرداخت و بر ضرورت توسعه گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت در حوزه حقوق حیوانات، محیط زیست و الهیات عملی تأکید کرد.