حوزه/ سلوک و منش بزرگان هر جامعه، الگوی رفتار مردمان آن جامعه است و در جامعه اسلامی، این الگوپذیری ریشه در آموزه‌های دینی دارد؛ در این مورد در بالاترین مرتبه قرآن کریم، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله را «اُسوه حسنه» معرفی می‌کند.
خبرگزاری حوزه | سلوک و منش بزرگان هر جامعه، الگوی رفتار مردمان آن جامعه است و در جامعه‌ی اسلامی، این الگوپذیری ریشه در آموزه‌های دینی دارد؛ قرآن کریم، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله را اُسوه حسنه معرفی می‌کند و پس از ایشان، اولیای معصومین علیهم‌السلام ادامه‌دهندگان همان مسیرند. اما دسترسی به این الگوها برای همه مردم یکسان نیست؛ از این‌رو عالمان ربانی و اولیای الهی، به‌عنوان رهروان راستین معصومان علیهم‌السلام، آیینه تمام‌نمای آن راه روشن‌اند و سیره آنان، الگوی در دسترس و عینی طالبان کمال است.
از این‌رو، امام خامنه‌ای شهید(ره) بر امر تدوین و ترویج سیره قلّه‌های تهذیب تأکید نموده، می‌فرمایند: ما قلّه‌های تهذیب داریم… رفتار اینها، شناخت زندگی اینها، حرف‌های اینها، خودش یکی از شفابخش‌ترین چیزهایی است که می‌تواند انسان را آرام کند، به انسان آرامش بدهد، روشنایی بدهد، دل‌ها را نورانی کند… . و در جای دیگر، راه عملی این بهره‌گیری را چنین نشان می‌دهند: … یکی از کارهایی که خیلی تأثیر دارد، بیان شرح حال بزرگان اهل تهذیب و اهل اخلاق است. درباره‌ی اینها کتاب بنویسید و همین‌ها را بین طلبه‌ها پخش کنید. بنابراین تدوین سیره این بزرگان، یکی از راه‌های مؤثر تربیت دینی، به‌ویژه در حوزه‌های علمیه است.
اما سیره‌نگاری آنگاه ثمربخش است که بدانیم در سیره این بزرگان، چه چیزی را باید جُست. بدون شک، هر عالمی که در زمان و مکان خویش مفید، مؤثر و نقش‌آفرین بوده، از ویژگی‌های برجسته و ممتازی برخوردار بوده است. با بررسی سیره این بزرگان، پنج ویژگی را می‌توان به‌عنوان مهم‌ترین ارکان توفیق و اثرگذاری آنان بازشناخت؛ ویژگی‌هایی که سه مورد نخست بُعد فردی و دو مورد آخر بُعد اجتماعی رسالت عالمان دین را شکل می‌دهد:
۱. علمیت و فقاهت (پشتوانه معرفتی و تخصصی پاسخ‌گویی به نیازهای دینی مردم)؛
۲. ایمان قویّ و تقوا (ضامن خلوص و استقامت عالم در مسیر حق و مانع انحراف علم از جایگاه خود)؛
۳. بصیرت و آگاهی و روحیه استکبارستیزی و دفاع از مظلومان (توان تشخیص جریان حق از باطل در هر دوره و ایستادن در جای درست)؛
۴. تکلیف‌مداری و اقدام به‌موقع (شناخت وظیفه شرعی در لحظه نیاز جامعه و شجاعت عمل به آن، پیش از آنکه فرصت از دست برود)؛
۵. تبعیت کامل از ولی فقیه (هم‌راستایی با خطّ ولایت که ضامن وحدت صفوف و جهت‌گیری صحیح حرکت اجتماعی عالمان است).
این پنج ویژگی، در واقع دو روی یک سکه‌اند: سه ویژگی نخست، سرمایه‌ی درونی عالم را می‌سازد و دو ویژگی دیگر، شیوه به‌کارگیری آن سرمایه در جامعه را نشان می‌دهد. رمز توفیق عالمان در خدمت به اسلام و مسلمانان نیز همین پیوند است: دانشی که با تقوا و بصیرت همراه شود و در سایه تکلیف‌مداری و تبعیت از ولایت، به‌هنگام به عمل درآید. از این‌رو، بازخوانی سیره این بزرگان، هم وظیفه‌ای حوزوی است و هم الگویی عملی برای طلبه امروز.
۱. علمیت و فقاهت
علمای نقش‌آفرین در طول تاریخ، عموماً از سطح علمی بالایی برخوردار بودند؛ بسیاری از آنان به درجه‌ی اجتهاد یا مرجعیت رسیدند و برخی نیز با وجود نرسیدن به این درجه، از فضل علمی چشمگیری بهره‌مند بودند. دانش دینی، پیش‌شرط اصلی اثرگذاری عالم است؛ زیرا پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی مردم و دفاع از حریم اعتقادات، بدون تسلط بر فقه، اصول و معارف، ممکن نیست. بر همین اساس، بزرگان دین همواره طلاب را به اهتمام جدی در تحصیل علم سفارش کرده‌اند. از این رو، رهبر شهید امام خامنه‌ای (ره) در این باره می‌فرمایند:
من مشهد درس رسائل و مکاسب می‌گفتم، هر چند وقت یک‌بار هم ما را می‌گرفتند، زندان می‌بردند، شاگردهای ما متفرّق می‌شدند؛ بعد که از زندان می‌آمدیم، درس را شروع می‌کردیم، باز جمع می‌شدند می‌آمدند؛ شوق مبارزه و ملاحظه‌ی حال بنده -آن کتک‌خوریِ ویژه‌ای که ما آن روز از دستگاه داشتیم- گاهی آنها را نسبت به این درسی که ما به آنها می‌دادیم، دچار تردید می‌کرد؛ حالا جزئیّات فرمایش شیخ در مکاسب یا مثلاً کفایه که مراد از عبارت این است [را وقتی می‌گفتم]، من می‌دیدم دچار تردیدند؛ همیشه من به اینها می‌گفتم: بچّه‌های عزیز من! بدانید اگر درس نخوانید نمی‌توانید تأثیرگذار خوبی باشید؛ به اینها می‌گفتم بی‌مایه فطیر است، باید درس بخوانید. اگر می‌خواهید افکارتان، پیشنهادهایتان، خصوصیّات برجسته‌ای که روحیّه‌ی شما بحمدالله از آن برخوردار است، در جامعه تأثیر بگذارد، باید باسواد باشید، باید درس بخوانید، باید ملّا باشید. درس را جدّی بگیرید؛ نگویید حالا دنیا دارد براساس پیشرفت‌های فنّی و فنّاوری و مانند اینها اداره می‌شود، ما نشسته‌ایم داریم مثلاً فرض کنید حاشیه‌ی ملّاعبدالله می‌خوانیم یا فرض کنید منطق مظفّر می‌خوانیم! نه، این منطق مظفّر را باید بخوانید؛ این کتاب نحو را یا کتاب صرف را به‌عنوان مقدّمه باید بخوانید؛ این کتاب فقه را و کتاب اصول را باید بخوانید تا بتوانید به‌عنوان یک روحانی - که حالا عرض خواهم کرد روحانی یعنی چه- اثرگذار باشید. باید درس خواند. ما در بین روحانیّون کسانی را داشتیم که از لحاظ مبارزه چیزی کم نداشتند، امّا از لحاظ علمی، نصاب لازم را نداشتند؛ اینها نتوانستند تأثیر قابل توجّهی در پیشرفت این مبارزه یا در ایجاد این حرکت عظیم بگذارند. آن کسی توانست که - مثل امام- در حدّ نصاب کامل بود. درس بخوانید! این توصیه‌ی اوّل من است؛ درس را جدّی بگیرید.
۲. ایمان قویّ و تقوا
ایمان قوی و تقوا، در کنار پارسایی و پرهیز از گناه، از دیگر ویژگی‌های شاخص این عالمان بود. تعبّد و بندگی خالصانه، عزّت نفس و بی‌نیازی از غیر خدا، توکل بر پروردگار و در بُعد معیشت، قناعت و زهد و ساده‌زیستی، سیمای زندگی آنان را می‌آراست. این صفات، سرمایه درونی عالم بود که دانش او را از آفت خودبینی و دنیاطلبی حفظ می‌کرد. امام خمینی (ره) در این باره می‌فرمایند:
- ... به هرحال خصوصیات بزرگی چون قناعت، شجاعت، صبر، زهد، طلب علم و عدم وابستگی به قدرت‌ها و مهم‌تر از همه احساس مسئولیت دربرابر توده‌ها روحانیت را زنده و پایدار و محبوب ساخته است... .
- هیچ چیز به زشتی دنیاگرایی روحانیت نیست. ( ۳/۱۲/۱۳۶۷)
- اگر خدای نخواسته مردم ببینند که آقایان وضع خودشان را تغییر داده اند و رفت و آمدهایشان مناسب شأن روحانیت نیست و آن چیزی را که نسبت به روحانیت در دلشان بوده است از دست بدهند، از دست دادن آن همان و از بین رفتن اسلام و جمهوری اسلامی همان. (۲۶/۴/۱۳۶۴)
- آخرین نکته‌ای که در اینجا ضمن تشکر از علما و روحانیون و دولت خدمتگزار حامی محرومان باید از باب تذکر عرض کنم و بر آن تأکید نمایم، مسئله ساده‌زیستی و زهدگرایی علما و روحانیت متعهد اسلام است ... از زیّ روحانی خود خارج نشوند و از گرایش به تجملات و زرق و برق دنیا که دون شأن روحانیت و اعتبار نظام جمهوری اسلامی ایران است، پرهیز کنند و بر حذر باشند که هیچ آفت و خطری برای روحانیت و برای دنیا و آخرت آنان بالاتر از توجه به رفاه و حرکت در مسیر دنیا نیست ... . (۶/۵/۱۳۶۶)
امام شهید (ره) می‌فرمایند:
و آخرین توصیه‌ی من هم مسئله‌ی تقوا و ورع و عبادت است. عزیزان من! بدانید این راه احتیاج دارد به تقوا. بدانید بهترین تبلیغ، تبلیغی است که شخصیّت عملی شما نسبت به آن اهداف و آرمان‌های شما انجام خواهد داد و اثری که خواهد گذاشت: مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ اِماماً فَلیَبدَأ بِتَعلِیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِه ؛ اوّل روی خودمان باید کار کنیم. اینکه در گذشته برخی از رؤسای مدارس، سحر می‌رفتند، نگاه میکردند ببینند کدام‌یک از طلبه‌ها دارد نماز شب می‌خواند و کدام نمی‌خواند یعنی مراقبت میکردند که طلبه حتّی‌المقدور از نماز شب محروم نماند، خیلی حرف پُرمعنایی است. البتّه آن روز این کار آسان‌تر بود؛ امروز با تلویزیون و سریال‌های تلویزیونی و از این حرف‌ها، کار مشکل است؛ امّا این کار مشکل را باید شما انجام بدهید.
امروز شما جوان‌ها، راه خدا، راه توسّل، راه دعا، راه بهره‌مندی از ادعیه‌ی زاکیه‌ی حضرت بقیّة‌الله (ارواحنافداه) را برای خودتان باز کنید؛ راه استفاده‌ی از این دعاهای مأثوری که از ائمّه رسیده برای خودتان باز کنید، از اینها استفاده کنید. بعضی از دعاها واقعاً با سندهای صحیح در روایات هست که انسان وقتی نگاه می‌کند لذّت میبرد. خود همین دعاهای صحیفه‌ی سجّادیّه، همه از همین قبیل است؛ این باب را برای خودتان باز نگه دارید؛ پرهیز از گناه، اساسی‌ترین کارها است.
اوّلین توصیه‌ی این کسانی که در راه‌های سلوکی حرکت میکردند و ما ارادت به اینها داشتیم و علاقه‌مند [اینها بودیم]، به جوان‌ها و ما - که آن‌وقت جوان بودیم- همین بود که می‌گفتند سعی کنید از گناه اجتناب کنید. فَرِّق بَینی وَ بَینَ ذَنبِیَ المانِعِ لی مِن لُزومِ طَاعَتِک که در دعای شریف ابوحمزه [هست]، یعنی اگرچنانچه انسان مبتلای به گناه شد، این گناه موجب می‌شود که انسان لزوم طاعت را هم از دست بدهد؛ یعنی ملازم با طاعت الهی هم نباشد؛ توفیقات از انسان گرفته می‌شود؛ این را در نظر داشته باشید. نماز اوّل وقت، نماز با توجّه و با حضور قلب، تلاوت قرآن، اُنس با دعا و زیارت، اینها آن چیزهایی است که برای شما برادران عزیز، خواهران عزیز، جوان‌های عزیز من لازم است؛ اینها را بایستی در نظر بگیرید. آن‌وقت ان‌شاءالله به برکت درس خوبی که خواهید خواند و به برکت تقوا و پرهیزکاری‌ای که ان‌شاءالله رعایت خواهید کرد و به برکت این ذهن‌های جوّال و فعّالی که شما دارید و امروز ما نمونه‌هایی از آن را مشاهده کردیم، جامعه‌ی علمی - مذهبی ما که اسمش روحانیّت است، فردای به مراتب بهتری از امروز ان‌شاءالله خواهد داشت.
- یک چیز دیگری که در باب روحانیت شرط و لازم است که ما دقیقاً و جداً به آن توجه کنیم، مسئله‌ی حفظ قداست روحانی است. روحانیت دارای قداست است. مردم به من و شما که نگاه می¬کنند، به خاطر لباسمان، شأنمان و شغلمان، حساب خاصی برای ما باز می¬کنند و یک تقدسی قائلند. ... این قداست را چگونه حفظ کنیم؟ حفظ قداست با سلامت مالی، سلامت اخلاقی و حفظ زی طلبگی است. نمی¬گوییم عبای پاره به دوشمان بیندازیم؛ معنای زی طلبگی این نیست. معنایش این است که در دنیاطلبی مثل دنیاطلبان عمل نکنیم؛ هرچه هوس کردیم، بخواهیم. من قبلها روایتی دیدم که هرکس هرچه دلش خواست بپوشد، هرچه دلش خواست بخورد و هر مرکوبی که دلش خواست سوار شود، این شخص پیش خدای متعال ملعون است. این شأن پولدارها و پول‌پرست¬هاست. ما هم فلان چیز را هوس می‌کنیم، اما حالا پول نداریم، به‌مجردی که پول گیرمان آمد، فوراً می‌رویم آن را تهیه می‌کنیم؛ منتظریم که از این صد جزء اشرافی¬گری، وقتی این یک جزئش فراهم شد، نود و نه جزء دیگر را هم در فرصت¬های دیگر همین‌طور به‌تدریج فراهم کنیم. این شأن طلبگی نیست. شأن طلبگی این است که انسان یک زیّ متوسطا همراه با قناعت، سلامت مالی و سادگی به‌طور نسبی برای خودش نگه دارد. سلامت اخلاقی، خیلی مهم است. آن‌وقت قداست حفظ خواهد شد.
یکی از یاران شهید مظلوم بهشتی می‌گوید: یادم هست یک روز در مجلس خبرگان به ایشان گفتم که خیلی به شما توهین می‌کنند. مخصوصاً آن روزهایی که قانون اساسی داشت بحث ولایت فقیه را مطرح می‌کرد، شعارهای تندی علیه ایشان داده می‌شد و گروهک‌ها شدیداً این عزیز را مورد انتقاد، بلکه بهتر بگویم مورد انتقام خودشان قرار داده بودند. من به او اعتراض کردم که شما چرا از خودتان دفاع نمی‌کنید؟! جمله‌ای گفت که بسیار راهگشا بود.
فرمود: این آیه قرآن را خوانده‌ای؟ إِنَّ اللَّهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذینَ آمَنوا. عرض کردم: بله. فرمود: ببین، در آیه، خداوند یک وظیفه‌ای برای ما مقرر کرده و یک وظیفه‌ای برای خودش مقرر فرموده است. آن وظیفه‌ای که برای ما بیان فرموده، این است که حرکت ما باید از جوهره‌ی ایمان سرشار باشد و وظیفه‌ای که برای خودش مقرر کرده، این است که اگر دید که عمل ما توأم با ایمان است، از ما دفاع کند؛ بنابراین دفاع بر عهده‌ی من نیست، ایمان و جوهره‌ی ایمان به عهده‌ی من است.
۳. بصیرت و آگاهی و روحیه استکبارستیزی و دفاع از مظلومان
عالم نقش‌آفرین، تنها به دانش و پارسایی بسنده نمی‌کند؛ او جامعه خویش را می‌شناسد و جریان‌های حق و باطل را در هر زمان بازمی‌شناسد. این بصیرت، در سیره بزرگان، به دو صورت آشکار می‌شود: ایستادگی در برابر استکبار و سلطه‌طلبی و ایستادن در کنار مظلومان و ستمدیدگان. قائد شهید امت (ره) در این باره می‌فرمایند:
- باید درس بخوانید. آدم این لباس را بپوشد و درس نخواند، یک چیز بی‌معنا است. ... می‌دانید که علمِ تنها هم کافی نیست. اگر علم باشد و تقوا نباشد، صد رحمت به آن‌جایی که علم نیست! علم بی‌تقوا، چیز بسیار خطرناکی است. امروز شما اگر عالم هم باشید، بسیار باتقوا هم باشید؛ اما زمان‌تان را نشناسید، آن وقت آسیب‌پذیر و لغزش‌پذیر و کم‌فایده خواهید بود؛ آن طوری که دیگر حکایتش فصل مفصلی است. الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ اللَّوَابِسُ. ما کسانی را دیدیم که عالم هم بودند، بی‌دین هم نبودند؛ اما در دورانی که می‌توانستند برای اسلام و مسلمین مفید واقع بشوند، مفید واقع نشدند؛ بعضاً حتّی خدشه‌ها و ضررهایی هم وارد کردند! پس، شد علم و تقوا و آگاهی سیاسی و اجتماعی؛ که این آگاهی، سلاحی است که در اختیار شما قرار دارد. با این سه خصوصیت، باید سربازان خط مقدم هم باشید. بله، اگر طلبه‌ای با این خصوصیات، واقعاً سرباز خط مقدم انقلاب و اسلام بود، ارزشش خیلی بالا می‌رود و خیلی شیوایی پیدا می‌کند.
- ما باید بدانیم امروز وظیفه ما چیست؟ با چه دنیایی طرفیم؟ نگویید من یک مسجد کوچک را اداره میکنم. امروز هر روحانی، ولو با یک نفر طرف باشد و یک مخاطب داشته باشد، باید مسائل اسلامی را با توجه به اوضاع عالَم و با تلّقی درست از مسائل اسلامی، به آن یک نفر بگوید؛ چون آن یک نفر هم جزو این جامعه‌ی انقلابی و مبارز است. چنین نیست که گمان کنیم فقط آن روحانیای که با تودههای میلیونی مردم روبهروست، بایستی افکار روشن اسلامی و مسائل صحیح سیاسی و مفاهیم دنیای روز را بداند و به مردم بگوید؛ و آن کسی که با چهار نفر آدم روبهروست یا امام جمعهی یک شهر کوچک یا روحانی یک مسجد است، لازم نیست این چیزها را بداند! خیر؛ چنین نیست.
- باید مثل عمار هوشیار بود و فهمید که وظیفه چیست؟ نمیشود گفت به من ربطی ندارد! امروز هر روحانی و هر عمامه به سر، به مقتضای تلّبس به این لباس، موظّف است از حکومت اسلام و حاکمیت قرآن دفاع کند؛ هرکس هرطور می‌تواند.
- تکلیف دوم، که باز ما در آن با علمای دوره‌های قبل شریک هستیم، تکلیف مجاهدت برای مردم است. اگر انقلاب پیروز هم نشده بود، این تکلیف بود. همیشه علمای ما برای مردم کار و تلاش می¬کردند، زحمت می-کشیدند، فقرا را پاسداری می¬کردند، به آنها رسیدگی میکردند؛ دأب و روش علما این بود... دأب اصلی بر این بود که به فقرا و طبقات ضعیف کمک کنند و برای حفاظت از آنها، در مقابل زورگو بایستند، در مقابل خان بایستند، در مقابل سلطان بایستند. اصلاً علمای ما - بخصوص علمای شیعه - همیشه به این معنا معروف بوده‌اند.
۴. تکلیف‌مداری و اقدام به‌موقع
عالم نقش‌آفرین، کار خویش را وظیفه می‌بیند، نه شغل؛ و وظیفه را با ترازوی شرع می‌سنجد، نه با ترازوی منفعت. از این‌رو در لحظه‌ای که دین و جامعه به او نیاز دارد، به انتظار فراهم‌شدن همه شرایط نمی‌ماند و به‌موقع وارد میدان می‌شود. این ویژگی، در سیره بزرگان، هم در عرصه علمی (پاسخ به شبهات روز) و هم در عرصه اجتماعی (حضور در حوادث مهم کشور) دیده می‌شود. امام خمینی (ره) در این باره می‌فرمایند:
- نکته آخری که توجه به آن لازم است اینکه روحانیون و علما و طلاب باید کارهای قضایی و اجرایی را برای خود یک امر مقدس و یک ارزش الهی بدانند و برای خود شخصیت و امتیازی قائل بشوند که در حوزه ننشسته‌اند بلکه برای اجرای حکم خدا راحتی حوزه را رها کرده و مشغول به کارهای حکومت اسلامی شده‌اند. اگر طلبه‌ای منصب امامت جمعه و ارشاد مردم یا قضاوت در امور مسلمین را خالی ببیند و قدرت اداره هم در او باشد و فقط به بهانه درس و بحث مسئولیت نپذیرد و یا دلش را فقط به هوای اجتهاد و درس خوش کند، در پیشگاه خداوند بزرگ یقیناً موأخذه می‌شود و هرگز عذر او موجه نیست. ما اگر امروز به نظام خدمت نکنیم و استقبال بی‌سابقه مردم از روحانیت را نادیده بگیریم، هرگز فرصت و شرایط بهتر از این را نخواهیم داشت.
رهبر شهید (ره) نیز می‌فرمایند:
- افتخار خود من این است که یک بسیجی باشم. سعی کرده‌ام این‌جوری عمل کنم. سال آخر ریاست جمهوری ـ دو، سه ماه مانده بود به آخر ریاست‌جمهوری من ـ در یکی از دانشگاه‌ها برای یک جمع دانشجو صحبت می‌کردم و به سؤالات پاسخ می‌دادم. یکی از سؤالات این بود که شما بعد از ریاست جمهوری قصد دارید چه کار کنید و شغلتان چه باشد؟ گفتم: اگر امام به من بگوید برو بشو رئیس عقیدتیِ سیاسی فلان پاسگاهِ مرزیِ منتهی‌الیه جنوب شرقی کشور، من با افتخار می‌روم آن‌جا و مشغول خدمت می‌شوم! اگر این کار از من برمی‌آید و این کار را از من می‌خواهند، من حاضرم و به آن‌جا می‌روم؛ توطین نفس کردم. این را از باب اینکه شما فرزندان من هستید، به شما دارم می‌گویم. صحبت پدر ـ فرزندی است؛ نمی‌خواهم راجع به خودم صحبت بکنم. هر جا و در هر زمانی به شما نیاز هست، آن‌جا حاضر باشید. این می‌شود بسیجی؛ بسیج یعنی این.
- ... بی‌تفاوتی، حالت به من چه! دشمن بزرگ تعهد و رسالت عالمان دین و روشنفکران و آگاهان در جامعه است... . روشنفکر غیرمسؤول، عالم غیرمسؤول، مبلغ غیرمسؤول و بی‌مبالات ـ که برایش اهمیت ندارد مردم، جوان‌ها، ذهن‌ها و فکرها به کجا می‌روند و تحت تأثیر چی قرار می‌گیرند ـ نمی‌تواند آن نقش لازم را که نقش پیغمبران است، ایفا کند.
۵. ولایت‌مداری و تبعیت کامل از ولی فقیه
در عصر غیبت، ولایت فقیه امتداد امامت معصومان علیهم‌السلام است و در رأس نظام اسلامی، مجتهد جامع‌الشرایطی قرار دارد که پرچم‌دار این مسیر است. از این‌رو عالم نقش‌آفرین، هم در گفتار و هم در رفتار و موضع‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی، خود را با خطّ ولایت هم‌راستا می‌کند و تبعیت از ولی فقیه را نه یک توصیه سیاسی، بلکه تکلیفی شرعی می‌شمارد. این تبعیت، هم وحدت صفوف حوزه و نظام را حفظ می‌کند و هم جهت‌گیری حرکت عالمان را از تشتّت و انحراف مصون می‌دارد. در احوال مرحوم آیت‌الله خوشوقت نقل است که::
اگر در مسائل شرعی سؤالی مطرح می‌کردیم، در هر زمینه‌ای که بود، پاسخ می‌دادند؛ ولی در بحث‌های سیاسی و حتّی موضوعاتی که کوچک‌ترین ارتباطی با نظام و انقلاب داشت، می‌فرمودند گوش به فرمان آقا باشید. ببینید نظر رهبری در این رابطه چیست.
کاظم علی محمدی