رشد و تعویض دندان‌ها یکی از مراحل مهم تکامل کودک است. دندان‌های شیری از سال‌های ابتدایی زندگی در دهان ظاهر می‌شوند و نقش مهمی در جویدن غذا، تکامل گفتار و حفظ فضای مناسب برای دندان‌های دائمی دارند. با رسیدن کودک به سن مدرسه، روند افتادن دندان‌های شیری و جایگزین شدن آن‌ها با دندان‌های دائمی آغاز می‌شود. با این حال، همه دندان‌هایی که در این دوره در دهان کودک دیده می‌شوند قرار نیست جایگزین شوند. بعضی دندان‌ها، به‌ویژه دندان‌های آسیاب دائمی، برای اولین بار در دهان ظاهر می‌شوند و از ابتدا جزو دندان‌های دائمی هستند. شناخت این دندان‌ها به والدین کمک می‌کند مراقبت از آن‌ها را جدی‌تر بگیرند.
دندان دائمی کودک کدام است و از چه سنی رشد می‌کند؟
دندان دائمی به دندانی گفته می‌شود که قرار است پس از رویش در دهان باقی بماند و به‌طور طبیعی جایگزین دندان دیگری نشود. نخستین دندان‌های دائمی معمولاً حدود ۶ سالگی ظاهر می‌شوند، اما زمان دقیق رویش می‌تواند در کودکان مختلف متفاوت باشد. در بیشتر کودکان، دندان‌های جلویی دائمی و نخستین دندان‌های آسیاب بزرگ در سال‌های ابتدایی دوره تعویض دندان‌ها رشد می‌کنند. روند رویش دندان‌های دائمی تا سال‌های نوجوانی ادامه دارد و دندان‌های عقل معمولاً در سنین بالاتری ظاهر می‌شوند و حتی ممکن است اصلاً رویش پیدا نکنند.
کدام دندان‌های کودک دیگر نمی‌افتند؟
دندان‌هایی که از ابتدا به عنوان دندان دائمی رویش پیدا می‌کنند، مانند دندان‌های آسیاب بزرگ، دیگر قرار نیست در روند طبیعی رشد کودک بیفتند. نخستین آسیاب بزرگ دائمی که معمولاً در حدود ۶ سالگی پشت دندان‌های شیری ظاهر می‌شود، یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست. پس از آن نیز آسیاب‌های دوم دائمی در حدود ۱۲ سالگی رویش پیدا می‌کنند. دندان‌های پیشین و نیش دائمی نیز پس از افتادن دندان‌های شیری مربوط به خود، جای آن‌ها را می‌گیرند و برای مدت طولانی در دهان باقی می‌مانند.
چطور دندان شیری را از دندان دائمی تشخیص دهیم؟
تشخیص دندان شیری و دائمی فقط بر اساس اندازه همیشه آسان نیست، اما چند ویژگی می‌تواند به والدین کمک کند. دندان‌های شیری معمولاً کوچک‌تر و روشن‌تر هستند و تاج آن‌ها نسبت به بسیاری از دندان‌های دائمی ظریف‌تر به نظر می‌رسد. دندان‌های دائمی اغلب بزرگ‌تر و کمی زردتر هستند و ساختار آن‌ها نیز با دندان‌های شیری تفاوت دارد. محل قرارگیری دندان نیز اهمیت دارد. برای مثال، دندان آسیاب بزرگی که حدود ۶ سالگی در پشت آخرین دندان شیری ظاهر می‌شود، جایگزین هیچ دندان شیری نیست و از همان ابتدا دائمی است. به همین دلیل ممکن است والدین تصور کنند این دندان نیز مانند دندان‌های شیری بعداً خواهد افتاد، در حالی که چنین نیست.
دندان‌های دائمی کودکان از چه سنی شروع به رویش می‌کنند؟
روند رویش دندان‌های دائمی معمولاً از حدود ۶ سالگی آغاز می‌شود. در این زمان، نخستین دندان‌های آسیاب بزرگ و دندان‌های پیشین مرکزی می‌توانند ظاهر شوند. پس از آن، دندان‌های پیشین کناری، نیش، آسیاب کوچک و آسیاب دوم در دوره‌های مختلف رشد کودک رویش پیدا می‌کنند. زمان رویش یک دندان می‌تواند چند ماه زودتر یا دیرتر از میانگین معمول باشد و لزوماً به معنای وجود مشکل نیست. عوامل ژنتیکی، وضعیت رشد کودک، سابقه افتادن دندان‌های شیری و شرایط دهان و فک می‌توانند بر زمان‌بندی رویش تأثیر بگذارند.
ترتیب افتادن دندان‌های شیری و درآمدن دندان‌های دائمی چگونه است؟
دندان‌های شیری معمولاً به‌تدریج و نه به‌صورت هم‌زمان از دست می‌روند. در بسیاری از کودکان، دندان‌های پیشین مرکزی ابتدا لق شده و می‌افتند و سپس دندان‌های پیشین کناری جایگزین می‌شوند. بعد از آن، نوبت به دندان‌های نیش و دندان‌های آسیاب شیری می‌رسد. هم‌زمان با این روند، دندان‌های دائمی از زیر یا پشت دندان‌های شیری در حال رشد هستند. البته همه دندان‌های دائمی برای رویش به افتادن یک دندان شیری نیاز ندارند؛ دندان‌های آسیاب بزرگ دائمی در فضایی پشت دندان‌های شیری رشد می‌کنند.
آیا دندان‌های آسیاب کودک شیری هستند یا دائمی؟
پاسخ به این سؤال به محل قرارگیری آسیاب بستگی دارد. کودک دارای دندان‌های آسیاب شیری است که در سال‌های بعد می‌افتند و دندان‌های آسیاب کوچک دائمی جای آن‌ها را می‌گیرند. در مقابل، دندان‌های آسیاب بزرگ دائمی پشت آن‌ها قرار می‌گیرند و مستقیماً جایگزین دندان شیری نمی‌شوند. بنابراین اگر والدین متوجه یک دندان آسیاب جدید در پشت دندان‌های شیری کودک شوند، نباید تصور کنند که این دندان هم موقتی است. نخستین آسیاب بزرگ دائمی معمولاً حدود ۶ سالگی ظاهر می‌شود و مراقبت از آن از همان ابتدای رویش اهمیت زیادی دارد.
دندان ۶ سالگی چیست و چرا دیگر نمی‌افتد؟
دندان ۶ سالگی همان نخستین دندان آسیاب بزرگ دائمی است که معمولاً در حدود شش‌سالگی در قسمت انتهایی ردیف دندان‌های کودک ظاهر می‌شود. این دندان پشت آخرین دندان آسیاب شیری قرار می‌گیرد و برخلاف بسیاری از دندان‌های این دوره، جایگزین هیچ دندان شیری نمی‌شود. اهمیت دندان ۶ سالگی فقط به دائمی بودن آن محدود نمی‌شود. این دندان در جویدن و شکل‌گیری ارتباط بین دندان‌های فک بالا و پایین نقش مهمی دارد و به دلیل وجود شیارهای روی سطح جونده می‌تواند در معرض تجمع پلاک و پوسیدگی قرار گیرد. به همین دلیل مسواک‌زدن دقیق و معاینه منظم دندانپزشکی از زمان رویش آن اهمیت دارد.
اگر دندان دائمی کودک زودتر یا دیرتر از موعد رشد کند چه می‌شود؟
تفاوت چندماهه در زمان رویش دندان‌ها معمولاً به‌تنهایی نشانه بیماری نیست و الگوی رشد در کودکان می‌تواند متفاوت باشد. با این حال، اگر یک دندان دائمی مدت زیادی پس از زمان مورد انتظار ظاهر نشود، یا رویش آن با وضعیت غیرطبیعی مانند باقی ماندن طولانی‌مدت دندان شیری همراه باشد، بهتر است وضعیت کودک توسط دندانپزشک بررسی شود. گاهی کمبود فضا، نهفتگی دندان، وجود دندان اضافه یا مسیر نامناسب رویش می‌تواند باعث تأخیر در ظاهر شدن دندان دائمی شود. در چنین شرایطی معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری می‌تواند علت را مشخص کند. برای ارزیابی دقیق زمان رویش و تشخیص مشکلات احتمالی، مراجعه به بهترین دکتر دندانپزشک کودکان و اطفال در تهران می‌تواند بر اساس شرایط کودک انجام شود.
اگر دندان شیری نیفتد ولی دندان دائمی دربیاید چه باید کرد؟
گاهی دندان دائمی در حالی شروع به رویش می‌کند که دندان شیری مربوط به آن هنوز در دهان باقی مانده است. در این وضعیت ممکن است دندان دائمی پشت یا کنار دندان شیری دیده شود و ظاهر ردیف دندان‌ها نامرتب به نظر برسد. این حالت در برخی کودکان رخ می‌دهد و لزوماً به معنی یک مشکل جدی نیست. اگر دندان شیری همچنان محکم باقی مانده باشد یا دندان دائمی مسیر طبیعی رویش را پیدا نکرده باشد، بهتر است کودک توسط دندانپزشک معاینه شود. پزشک با بررسی وضعیت ریشه دندان شیری، محل دندان دائمی و فضای موجود در فک تصمیم می‌گیرد که آیا فقط پیگیری کافی است یا درمانی مانند خارج کردن دندان شیری باقی‌مانده ضرورت دارد.
جمع بندی
دندان‌های دائمی کودک از حدود ۶ سالگی به‌تدریج وارد دهان می‌شوند و این روند تا سال‌های نوجوانی ادامه پیدا می‌کند. یکی از مهم‌ترین نکات برای والدین این است که نخستین دندان آسیاب بزرگ دائمی، برخلاف تصور رایج، جایگزین دندان شیری نمی‌شود و از همان ابتدا یک دندان دائمی است. به همین دلیل مراقبت از آن باید از زمان رویش آغاز شود. افتادن دیرهنگام دندان شیری، رویش زودهنگام یا تأخیر قابل توجه در رشد دندان دائمی و مشاهده دندان دائمی در کنار دندان شیری از مواردی هستند که بهتر است توسط دندانپزشک بررسی شوند. تشخیص به‌موقع مشکلات رویش می‌تواند به حفظ سلامت دندان‌ها و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و قرارگیری صحیح دندان‌های دائمی کمک کند.