تحولات جنگ اخیر و معادلات جدید امنیتی و اقتصادی، جایگاه ایران را در غرب آسیا تقویت کرده و تهران را به یکی از بازیگران تعیین‌کننده در شکل‌دهی به نظم آینده خاورمیانه تبدیل کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه بین الملل: نظم بین‌المللی در دهه‌های اخیر شاهد گذاری تاریخی از هژمونی تک‌قطبی به سوی نظمی چندقطبی بوده است؛ نظمی که در آن، جمهوری اسلامی ایران نه به‌عنوان یک بازیگر پیرامونی، بلکه به‌مثابه یک دولت تمدنی و محور امنیتی غرب آسیا، نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند. اشاره رئیس‌جمهور چین به «دام توسیدید» و فروپاشی اقتدار نظم پس از جنگ سرد، بیانگر واقعیتی است که تهران سال‌ها بر آن تأکید داشته است: دوران دیکته کردن اراده‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی از سوی واشنگتن به پایان رسیده است.
در نگاه مقامات جمهوری اسلامی، مقاومت نه یک تاکتیک کوتاه‌مدت، بلکه اصلی تمدنی و ریشه‌دار برای حفظ حاکمیت ملی است که در تقابل با ترتیبات استعماری نظیر «سایکس ـ پیکو» و پروژه‌های نوظهوری همچون «اسرائیل بزرگ» قرار دارد. ایران با تکیه بر تجربه مداخله‌گری‌ها و اشغالگری‌های تاریخی، به این باور راهبردی رسیده است که استقلال صوری، بدون برخورداری از قدرت تعیین‌کننده در معادلات امنیتی و اقتصادی، معنای چندانی ندارد. ازاین‌رو، تلاش برای ایجاد نظمی درون‌زا و بومی، هسته اصلی دکترین سیاسی جدید تهران را تشکیل می‌دهد؛ نظمی که در آن، امنیت نه از مسیر تابع‌سازی، بلکه از طریق توازن منافع و به رسمیت شناختن حاکمیت‌های ملی محقق می‌شود.
نشست چهارجانبه تهران و پذیرش جایگاه امنیتی ایران در منطقه خاورمیانه از سوی اعضای توافق‌نامه مکه، شاید همان درس مهمی باشد که تحولات سال‌های اخیر، به‌ویژه جنگ رمضان، به تمامی بازیگران فعال منطقه داده است. در ادامه، به جایگاه ایران در نظم منطقه‌ای جدید بیشتر خواهیم پرداخت.
موقعیت ژئوپلیتیکی ایران؛ از قدرت منطقه‌ای تا اهرم راهبردی امنیت انرژی
توان ژئوپلیتیکی ایران، فراتر از ابعاد نظامی، در موقعیت ممتاز راهبردی آن نهفته است. ایران کشوری است که در مرکز یک منحنی راهبردی انرژی قرار گرفته و با برخورداری از ۸۵۷۴ کیلومتر مرز خشکی و دریایی و همسایگی با ۱۵ کشور، به‌عنوان گذرگاه مواصلاتی جهان شناخته می‌شود.
ایران به‌عنوان یک قدرت هویتی در جهان اسلام، توانسته است با طراحی راهبرد بازدارندگی تدافعی، مرزهای امنیتی خود را تا عمق راهبردی منطقه گسترش دهد. در دوران پس از جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم با دشمن آمریکایی و صهیونیستی، این قدرت ژئوپلیتیکی به متغیری تعیین‌کننده در اقتصاد جهانی تبدیل شده است.
برخلاف تصور اولیه غرب مبنی بر اینکه تحریم‌ها و فشارهای نظامی می‌توانند ایران را منزوی کنند، شکست سنگین آمریکا در جنگ اخیر و پایداری ایران در برابر حملات نشان داد که امنیت انرژی جهان به‌شدت به امنیت و ثبات در قلمرو تحت تأثیر ایران وابسته است. تنگه هرمز، به‌عنوان شریان حیاتی انرژی جهان، اکنون به اهرمی هوشمندانه برای اعمال فشار در اختیار تهران تبدیل شده است؛ اهرمی که هرگونه ماجراجویی نظامی علیه ایران را با هزینه‌های سنگین اقتصادی در سراسر جهان، از اروپا تا آمریکا، مواجه می‌کند.
تأثیرات اقتصادی این تقابل اکنون به‌وضوح در سطح بین‌المللی نمایان شده و توازن قدرت را به نفع تهران تغییر داده است. ایجاد موج آبی در کنگره و شکست اولیه ائتلاف راست‌گرایان در سرزمین‌های اشغالی، از نخستین پیامدهای دوران جدید و تثبیت جایگاه ایران به‌عنوان قدرتی تأثیرگذار در منطقه غرب آسیا به شمار می‌روند.
اظهارات مقامات ارشد اروپایی، نظیر رئیس‌جمهور فرانسه و صدراعظم آلمان، درباره بحران‌های ناشی از جنگ علیه ایران، مؤید این واقعیت است که مقاومت ملت ایران دیگر صرفاً مسئله‌ای منطقه‌ای نیست، بلکه بر معیشت مردم در سراسر جهان، قیمت سوخت و بنزین و زیرساخت‌های گرمایشی کشورهای غربی نیز تأثیر مستقیم گذاشته است.
تهران با اشراف بر این وابستگی، سیاست‌گذاری جدیدی را آغاز کرده است که در آن، اقتصاد و امنیت دو مقوله جدایی‌ناپذیرند. ایران معتقد است تحریم‌های اقتصادی، ابزارهای مدرن اجبار سیاسی هستند و تا زمانی که از این ابزارها برای وادار کردن کشور به امتیازدهی استفاده شود، امنیت مسیرهای تجاری و انرژی نیز تضمین نخواهد شد.
در حقیقت، جنگ اخیر نه‌تنها نتوانست ایران را تضعیف کند، بلکه موجب شد وزن ژئواکونومیک کشور در معادلات جهانی به شکلی بی‌سابقه افزایش یابد و اقتدار ملت ایران در دفاع از تمامیت ارضی، به مؤلفه‌ای مؤثر در چانه‌زنی‌های بین‌المللی تبدیل شود.
دیپلماسی اقتدارمحور؛ عبور از مذاکرات صرفاً سیاسی
در شرایط کنونی، دیپلماسی ایران وارد مرحله جدیدی از «اقتدار توأم با واقع‌گرایی» شده است. پس از گذر از دوره‌ای از تقابل نظامی، مسیرهای دیپلماتیک از طریق میانجی‌گرانی نظیر قطر، پاکستان و عراق گشوده شده است؛ اما تهران برخلاف دوران پیش از جنگ، دیگر به مذاکرات صرفاً سیاسی رضایت نمی‌دهد.
شروط هفت‌گانه جمهوری اسلامی، که از جمله شامل رفع کامل تحریم‌ها، بازگرداندن دارایی‌های مسدودشده، مدیریت مستقل تنگه هرمز و توقف عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها، از لبنان و غزه تا یمن و حتی سوریه است، نشان می‌دهد که اولویت مذاکراتی ایران فراتر از موضوعات هسته‌ای قرار دارد.
تهران در شرایط کنونی بر راستی‌آزمایی و تضمین اجرای تعهدات طرف مقابل تأکید دارد و با نگاهی مبتنی بر شک راهبردی به وعده‌های واشنگتن می‌نگرد. در موضوع تنگه هرمز نیز ایران با دستیابی به درکی مشترک با همسایه جنوبی خود، در پی تثبیت مدیریت بومی این آبراه در سطح بین‌المللی است.
این اقدام پیام روشنی برای همسایگان عرب، همچون امارات و قطر، دارد: امنیت منطقه باید از سوی کشورهای ساحلی مدیریت شود، نه با اتکا به حضور پایگاه‌های نظامی بیگانه‌ای که صرفاً به بی‌ثباتی دامن می‌زنند.
بهره سخن؛ ایران، ستون اصلی نظم جدید منطقه‌ای
در پایان باید گفت جمهوری اسلامی ایران با عبور از چالش‌های جنگ اخیر، نه‌تنها از انزوا خارج شده، بلکه به‌عنوان ستون اصلی نظم جدید منطقه‌ای ظهور کرده است. وحدت و انسجام ملی در ایران که اکنون فراتر از عرصه‌های نظامی، در ابعاد اقتصادی و فرهنگی نیز نمود یافته، دشمنان را ناامید کرده است.
پرونده هسته‌ای، مسائل دریایی و ترتیبات امنیتی برای ایران، همگی در چارچوب یک هدف کلان قرار دارند: پایان دادن به مداخلات خارجی و جایگزین کردن آن با نظمی که در آن، حاکمیت ملی و منافع متقابل به رسمیت شناخته شود.
چشم‌انداز آینده خاورمیانه از نگاه تهران، منطقه‌ای است که در آن قدرت‌های فرامنطقه‌ای بساط خود را جمع کنند و کشورهای حوزه خلیج فارس، به‌جای تکیه بر «توافق‌های ابراهیم» یا ائتلاف‌های شکننده ضدایرانی، به تعامل پایدار با قدرت برتر ایران روی بیاورند.
امروز هرگونه ترتیبات امنیتی یا اقتصادی در این منطقه، بدون حضور و نقش‌آفرینی ایران، محکوم به شکست است و دوران تحمیل اراده از سوی قدرت‌های خارجی در غرب آسیا به سر رسیده است.