تهران-ایرنا- در حالی که هنوز هیچ نامزدی به‌عنوان گزینه قطعی و پیشتاز تصدی جانشینی آنتونیو گوترش دبیرکل کنونی سازمان ملل متحد مطرح نشده است، ۸ نامزد در روندی که متشکل از آرای محرمانه و برگه های رنگی است، برای کسب حمایت اعضای شورای امنیت سازمان ملل با یکدیگر رقابت می‌کنند.
به گزارش روز یکشنبه ایرنا، شبکه خبری الجزیره نوشت: رای گیری های مخفیانه، برگه‌های رای رنگی، نظرسنجی‌های مقدماتی و تلاش‌های پشت‌پرده برای دستیابی به توافق، همگی در حالی جریان دارند که حق وتوی قدرت‌های بزرگ بر فرایند انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل سایه افکنده است.
شاید تصور شود که چنین شیوه ای، روند تصمیم گیری هیات مدیره شرکت های چند میلیاردلاری درباره موضوعات مناقشه انگیز است اما این دقیقا همان روشی است که سازمان ملل دبیرکل خود را انتخاب می کند.
روند انتخاب جانشین گوترش اکنون وارد مرحله‌ای حساس شده است. شورای امنیت چندین دور رای گیری مقدماتی برگزار می کند تا قبل از تاریخ ۳۱ دسامبر (۱۰ دی)، جانشین دبیرکل فعلی را مشخص کند. گوترش باید در این تاریخ از سمت خود کناره‌گیری کند.
تاکنون هشت نامزد در رقابت برای تصدی کرسی دبیر کلی سازمان ملل حضور دارند. از جمله ربکا گرینسپن، نماینده کاستاریکا و رئیس کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل(آنکتاد)، رافائل گروسی رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و لانا نسیبه وزیر مشاور در امور خارجه امارات متحده عربی.
شورای امنیت نامزدی را معرفی می کند که دست‌کم ۹ رأی موافق کسب کرده باشد و هیچ‌یک از پنج عضو دائم شورا او را وتو نکرده باشند. در نهایت، مجمع عمومی سازمان ملل باید این نامزد را تأیید کند.
ماریا فرناندو اسپینوسا گارسس رئیس پیشین مجمع عمومی سازمان ملل، از اکوادور، لانا زکی نسیبه وزیر مشاور در وزارت امور خارجه امارات متحده عربی، فریدون هادی سینیرلی‌اوغلو رئیس سازمان امنیت و همکاری اروپا، از ترکیه، کارولین رودریگز بیرکت سفیر گویان در سازمان ملل، ایوون آ-باکی سیاستمدار اکوادوری و اولارا اوتوننو سیاستمدار اوگاندایی نامزدهای دیگر این رقابت هستند.
چه کسی دبیرکل سازمان ملل را انتخاب می‌کند؟
در عمل، ۱۵ عضو شورای امنیت سازمان ملل، تصمیم‌گیرنده اصلی در انتخاب دبیرکل است. چین، فرانسه، روسیه، انگلیس و آمریکا پنج عضو دائم این شورا هستند که از حق وتو برخوردارند.
علاوه بر اعضای دائم، ۱۰ کشور نیز به‌عنوان اعضای غیردائم و انتخابی در شورای امنیت حضور دارند. بحرین، کلمبیا، جمهوری دموکراتیک کنگو، دانمارک، یونان، لتونی، لیبریا، پاکستان، پاناما و سومالیاعضای غیردائم فعلی هستند که هر دو سال یک‌بار و به‌صورت چرخشی انتخاب می شوند.
براساس ماده ۹۷ منشور سازمان ملل، شورای امنیت نامزدی را انتخاب و او را برای رأی‌گیری به مجمع عمومی معرفی می‌کند.
تا به امروز موردی وجود نداشته که شورای امنیت فردی را برای دبیرکلی معرفی کند و مجمع عمومی به او رأی منفی بدهد. بنابراین، اگرچه از نظر تئوری تمام کشورهای عضو سازمان ملل در این فرایند حق اظهارنظر دارند، مجمع عمومی تاکنون برخلاف تصمیم شورای امنیت عمل نکرده است.
از آن جا که پنج عضو دائم شورای امنیت حق وتو دارند، در واقع انتخاب دبیرکل تا حد زیادی در اختیار همین پنج قدرت است؛ البته مشروط به این که بتوانند اعضای غیردائم شورا را نیز با خود همراه کنند.
با این حال، یک استثنای تاریخی وجود دارد: در سال ۱۹۵۰، پس از آن که شورای امنیت بر سر موضوع انتخاب دبیرکل به بن‌بست رسید، مجمع عمومی بدون توصیه شورای امنیت، دوره فعالیت دبیرکل وقت را تمدید کرد.
شورای امنیت ابتدا رای گیری‌های غیررسمی و محرمانه‌ای برگزار می‌کند که به آن ها رأی‌گیری مقدماتی یا غیر رسمی و آزمایشی (Straw Poll) گفته می شود. در این رای‌گیری‌ها، اعضای شورا درباره هر نامزد یکی از سه موضع زیر را اعلام می‌کنند که شامل تشویق و حمایت از یک نامزد، مخالفت با او یا نداشتن نظر مشخصی درباره آن است.
اگرچه این رای گیری ها قرار است محرمانه باشند، تعداد آرای موافق، مخالف و ممتنع یا بدون نظر، اغلب به رسانه‌ها درز پیدا می کند.
در مراحل بعدی رای گیری از برگه‌های رای با رنگ‌های متفاوت استفاده می شود تا آرای پنج عضو دائم از آرای ۱۰ عضو انتخابی متمایز شود. این کار تصویر روشن‌تری از موضع هر یک از اعضای شورا در برابر نامزدها ارائه می‌دهد.
هنگامی که یکی از رای گیری های مقدماتی نشان دهد که یکی از نامزدها دست‌کم ۹ رای موافق به دست آورده و هیچ کدام از اعضای دائم او را وتو نکرده‌اند، شورای امنیت رای گیری رسمی برگزار می‌کند تا آن فرد را به مجمع عمومی معرفی کند.
انتظار می‌رود مجمع عمومی نیز این معرفی را تأیید کند.
جین کینینمونت (Jane Kinninmont) مدیر اجرایی انجمن سازمان ملل در انگلیس به عنوان یک سازمان مستقل و غیردولتی در این زمینه گفت: فرایند انتخاب دبیرکل به‌طور سنتی بسته و محرمانه بوده است؛ اما در نتیجه فعالیت گروه های جامعه مدنی و کشورهای عضو، این روند تا حدودی شفاف تر شده است.
با این حال، به گفته او، شورای امنیت همچنان به‌شدت از محرمانه بودن فرایند دفاع می‌کند؛ موضوعی که بسیاری از کشورهای دیگر آن را متعلق به فرهنگ سیاسی منسوخ‌شده می دانند.
کینینمونت به الجزیره توضیح داد که یکی از دلایل اعلام‌شده برای حفظ محرمانگی چنین روندی این است که هیچ کشوری نمی خواهد در موقعیتی قرار بگیرد که به یک نامزد رای بدهد، اما نامزد دیگری انتخاب شود و فرد منتخب از این که آن کشور از او حمایت نکرده است، ناراضی باشد.
گابریل الیزوندو (Gabriel Elizondo) خبرنگار الجزیره در سازمان ملل، در توضیح محرمانه‌بودن انتخاب دبیرکل گفت: این روند اساسا به ساختار موجود این فرایند بازمی‌گردد. در سال‌های اخیر، از جمله در سال جاری، بحث‌هایی درباره افزایش شفافیت این روند در شورای امنیت مطرح شده است؛ اما پنج عضو دائم ترجیح می‌دهند این روند به شکل فعلی باقی بماند.
نامزدهای دبیرکلی سازمان ملل در سال جاری چه کسانی هستند؟
در حال حاضر هشت نامزد برای تصدی سمت دبیرکلی رقابت می‌کنند. برخی نامزدها نیز در مراحل قبلی از رقابت کنار رفته‌اند.
گروسی از آرژانتین و گرینسپن از کاستاریکا در حال حاضر دو نامزد پیشتاز هستند. در صورت انتخاب گرینسپن، او می‌تواند نخستین زن و نخستین فرد یهودی باشد که ریاست سازمان ملل را بر عهده می‌گیرد.
گرینسپن در سال ۲۰۲۲ نقش مهمی در میانجیگری و شکل‌گیری ابتکار انتقال غلات از دریای سیاه میان روسیه و اوکراین داشت؛ توافقی که امکان صادرات میلیون‌ها تن مواد غذایی از اوکراینِ جنگ‌زده را فراهم کرد که بخش قابل‌توجهی از آن به کشورهای در حال توسعه ارسال شد.
رافائل گروسی از سال ۲۰۱۹ ریاست آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را بر عهده دارد و در تلاش‌های سازمان ملل برای جلوگیری از تشدید تنش‌های هسته‌ای میان روسیه و اوکراین در جریان جنگ این دو کشور نقش داشته است.
الجزیره نوشت: با این حال، گروسی با انتقادهایی نیز به ویژه از سوی ایران مواجه بوده است. منتقدان ایرانی معتقدند برخی از گزارش های او درباره برنامه هسته ای ایران به آمریکا و (رژیم) اسرائیل برای حمله به ایران بهانه داد.
تاکنون در رای‌گیری های مقدماتی سال ۲۰۲۶ چه اتفاقی افتاده است؟
تا زمان انتشار این گزارش، هشت دور رای‌گیری مقدماتی برگزار شده است؛ اما هنوز توافقی بر سر نامزدی که هیچ رأی مخالفی نداشته باشد، شکل نگرفته است.
بر اساس اطلاعات کارزار موسوم به «۱ for ۸ Billion »، که با حمایت سازمان‌ها و افراد مختلف در سراسر جهان خواستار انتخابی عادلانه، شفاف و فراگیر برای جانشینی گوترش است، در هشتمین دور رای‌گیری، گرینسپن در جایگاه نخست قرار داشته است.
هنوز مشخص نیست پنج عضو دائم شورای امنیت چگونه رأی داده‌اند و آیا هیچ‌یک از آن ها از حق وتوی خود استفاده کرده‌اند یا خیر. اما نکته مهم این است که نامزدها برای این که بتوانند به طور رسمی موافقت شورای امنیت را برای معرفی شدن بدست آورند، باید از هیچ یک از اعضای دائم رأی مخالف دریافت نکنند.
به گفته کینینمونت، نارضایتی فزاینده‌ای درباره استفاده پنج عضو دائم شورای امنیت از حق وتو وجود دارد. این حق تاکنون در موارد متعددی عملکرد این شورا را فلج کرده است. دفاع از این رویه که یک قدرت واحد بتواند نامزدی را وتو کند، حتی اگر نامزد مورد نظر از حمایت اکثریت دیگر کشورهای عضو شورای امنیت و حتی اکثریت کشورهای جهان برخوردار باشد، دشوار است.
الیزوندو خبرنگار الجزیره درباره افزایش اختیارات مجمع عمومی در فرایند انتخاب دبیرکل عنوان می کند که اگرچه بحث‌هایی درباره اصلاحات در نظام موجود مطرح شده است، اما چنین اصلاحاتی مستلزم آن خواهد بود که اعضای دائم بخشی از قدرت خود را واگذار کنند.
اگر تا ۳۱ دسامبر دبیرکل جدید جدید سازمان ملل انتخاب نشود، چه اتفاقی رخ می دهد؟
الجزیره نوشت: پاسخ روشنی برای این پرسش وجود ندارد. در منشور سازمان ملل هیچ ماده مشخصی وجود ندارد که توضیح دهد اگر پیش از پایان دوره مسئولیت گوترش دبیرکل جدیدی انتخاب نشود، چه اتفاقی رخ می دهد.
اما اگر شورای امنیت نتواند بر سر یک نامزد به توافق برسد، چند گزینه پیش روی آن قرار دارد: شورا می تواند یک فرد را برای تصدی این کرسی در یک دوره کوتاه تر معرفی کند یا با نامزدی که مورد قبول همه طرح ها است توافق کند. نمونه‌ای از گزینه دوم در سال ۱۹۹۶ رخ داد. در این سال پس از بن‌بست در روند انتخاب، کوفی عنان به‌عنوان گزینه مورد توافق انتخاب شد.
همچنین کشورهای عضو می‌توانند در فاصله زمانی میان پایان دوره دبیرکل فعلی و انتخاب جانشین، اداره امور سازمان ملل را به یکی از مقام‌های ارشد این سازمان واگذار کنند.
به گفته الیزوندو، گوترش در پاسخ به این پرسش که اگر دبیرکل جدیدی انتخاب نشود، آیا حاضر است در سمت خود باقی بماند یا خیر، پاسخ صریح و قطعی نداد. فقط گفت که امیدوار است و انتظار دارد از اول ژانویه به خانه خود در پرتغال بازگردد.
به نوشته خبرنگار الجزیره، در صورت رخ‌دادن چنین وضعیتی، هیچ‌کس دقیقا نمی‌داند چه اتفاقی خواهد افتاد؛ زیرا تاکنون چنین شرایطی پیش نیامده است.
کینینمونت معتقد است یکی از شیوه های دستیابی به فرایندی شفاف‌تر و دموکراتیک‌تر این است که شورای امنیت ابتدا با دو یا سه نامزد به توافق برسد و سپس مجمع عمومی درباره آن ها رای‌گیری کند.