نگاه به تاریخ زمانی دچار آسیب می‌شود که با برجسته‌سازی یک‌جانبه برخی ابعاد کارنامه حاکمان، حقایق بنیادین و مسئولیت‌های اخلاقی و انسانی آنان در سایه بازخوانی‌های تازه پنهان بماند. مواجهه آگاهانه با حافظه جمعی جامعه اسلامی، نیازمند معیاری دقیق برای تفکیک میان روایت‌سازی‌های گام‌به‌گام و واقعیت‌های انکارناپذیر است؛ بازخوانی دلسوزانه‌ای که نه به دام ساده‌انگاری بیفتد و نه از درک پیچیدگی‌های اقتدار و رفتارهای جبهه مقابل غفلت کند.
همین دغدغه مهم سبب شد در گفت‌وگویی با دکتر سعید طاووسی مسرور، پژوهشگر و کارشناس تاریخ اسلام به واکاوی ریشه‌های تحریف، شیوه‌های بازسازی چهره‌های تاریخی و ظرایف دشمن‌شناسی دقیق در تاریخ معصومین(ع) بپردازیم. شما را به مطالعه این گفت‌وگو دعوت می‌کنیم.
با وجود جنایات انکارناپذیر هارون‌الرشید در زندانی کردن و شهادت امام کاظم(ع)، ادعای مظلومیت او بر چه مبنایی مطرح می‌شود و چرا خدمات علمی ادعایی نمی‌تواند پوششی برای تطهیر کارنامه او باشد؟
در پاسخ به این مسئله باید توجه داشت ادعای مظلومیتی که از سوی برخی مطرح می‌شود، به معنای نفی اصل شهادت امام موسی کاظم(ع) نیست، بلکه مدعی هستند شخصیت تاریخی هارون‌الرشید دچار شناخت نادرست شده و تصویر او به داستان‌های هزار و یک شب تقلیل یافته است. موافقان این دیدگاه دست روی ابعادی می‌گذارند نظیر نقش او در تأسیس اولیه بیت‌الحکمه در بغداد که بعدها در عصر مأمون به کمال رسید، گردآوری نسخ خطی و کتاب‌ها از مناطقی مانند آنقره یا همان آنکارای امروز و اموریه برای راه‌اندازی نهضت ترجمه و سفر برای کسب علم.
نقد اساسی ما به این جریان این است اگر قرار است چهره تاریخی یک حاکم بررسی شود، باید تمامی ابعاد کارنامه او به شکل جامع دیده شود. نمی‌توان ابعاد علمی را دید اما زندانی کردن طولانی‌مدت امام معصوم(ع) و شهادت ایشان را نادیده گرفت. حتی اگر برخی تشکیک کنند و بگویند از سمی استفاده شد که اثر ظاهری و تغییر رنگ روی پیکر مطهر باقی نگذاشت و پیکر مطهر حضرت را روی پل بغداد قرار دادند تا نبود آثار ضرب و شکنجه را نشان دهند، در اصل این واقعیت که امام(ع) در زندان او از دنیا رفته هیچ تردیدی وجود ندارد و مسئولیت حقوقی آن متوجه دستگاه خلافت است. از سوی دیگر، قساوت شدید او در مواجهه با مخالفان سیاسی غیرقابل چشم‌پوشی است. در تاریخ ثبت شده وقتی شورش خراسان رخ داد و سپاهیانش ناموفق بودند، خود هارون در حالی که بیمار و در بستر مرگ بود شخصاً به منطقه رفت و دستور داد رهبر شورش را پس از دستگیری در برابر چشمانش چهار تکه کنند و این عمل را آخرین لذت عمر خود خواند. این رویکرد تبرئه‌آمیز، ریشه در تفاوت دو مبنای فکری دارد. طبق آنچه علامه عسکری در کتاب معالم‌المدرستین تبیین کرده، در مکتب خلافت برخلاف مکتب اهل‌بیت(ع)، نگاه مثبت‌تری به خلفای عباسی وجود دارد. چنان‌که در خاطرم هست سال‌ها پیش، استاد شوقی ابوخلیل در سفر به مشهد و زیارت حرم مطهر حضرت رضا(ع)، ضمن ابراز احترام به امام، به شعر دعبل که بر دیوارهای حرم مطهر نوشته شده و هارون را بدترین مردم در کنار بهترین مردم خوانده اعتراض داشت و از خدمات خلیفه دفاع می‌کرد. بنابراین، چنین نگاهی در آن مکتب هست، اما برجسته‌سازی این خدمات نباید به قیمت سرپوش گذاشتن بر ستم‌های سنگین او در حق ائمه(ع) تمام شود.
در طول تاریخ و حتی در جریان‌سازی‌های رسانه‌ای امروز، چه شیوه‌ها و ابزارهایی برای تطهیر چهره ستمگران و پاک‌سازی کارنامه ظالمان به کار گرفته شده است؟
در فرایند تطهیر چهره ظالمان، همواره از روش‌های متعددی استفاده شده که کتمان و سانسور از مهم‌ترین آن‌هاست. به عنوان نمونه، ابن‌تیمیه در رساله رأس‌الحسین، اصلِ بردن سر مبارک حضرت سیدالشهدا(ع) به شام را انکار می‌کند تا یزید را از این جنایت تبرئه کند. روش دیگری که ریشه در تاریخ دارد، تحریف و جعل است. در دوره امویان جریان گسترده‌ای برای حدیث‌سازی علیه اهل‌بیت(ع) و ساخت فضائل ساختگی برای حاکمان اموی و معاویه شکل گرفت. این روند تطهیر همچنان ادامه دارد؛ چنان‌که در سال‌های اخیر نیز شاهد ساخت سریالی درباره معاویه بودیم که می‌کوشید او را حاکمی مجاهد، فاتح شام و خادم گسترش اسلام بازنمایی کند. بنابراین زنجیره سانسور، تحریف و جعل، پدیده‌ای مستمر در طول تاریخ بوده که نیازمند ردیابی و تبیین پژوهشی است.
با توجه به ضرورت حفظ وحدت اسلامی، چگونه می‌توان بدون برچسب‌زدن به عامه مسلمانان یا مخدوش شدن مرزهای احترام، نقد تاریخی دقیقی درباره تطهیر حاکمانی چون هارون‌الرشید ارائه داد؟
در قدم اول باید میان خطای تحلیلی با دشمنی با اهل‌بیت(ع) تفکیک قائل شد. کسی که امروز اقدامی مانند تأسیس جایزه‌ای به نام هارون‌الرشید انجام می‌دهد، لزوماً ناصبی یا دشمن اهل‌بیت(ع) نیست و نباید بی‌دلیل به افراد برچسب زد. مسیر درست نقد این است شخصیت حاکمانی چون هارون و مأمون همان‌گونه که در تاریخ بوده‌اند معرفی شوند؛ یعنی اگر اقدام مثبتی داشته‌اند انکار نشود، اما سیاست‌های باطل و ستم‌های آنان نیز به‌روشنی تبیین شود. اتفاقاً کارنامه هارون و مأمون از جهاتی سنگین‌تر و قابل نقدتر از شخصی مانند یزید است. یزید در بادیه و تحت تأثیر برخی اطرافیان غیرمسلمان مانند سرجون یا اخطل شاعر تربیت شده بود و درک درستی از مقام اهل‌بیت(ع) نداشت؛ اما بنا بر منابع معتبر شیعه و اهل‌سنت، هارون و مأمون به‌خوبی به عظمت و جایگاه الهی امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) واقف بودند. به عنوان نمونه، در کتاب اخبار الطوال آمده است هارون هنگام تماشای کشتی فرزندانش امین و مأمون به گریه افتاد. وقتی فضل بن ربیع علت را پرسید، هارون گفت: موسی بن جعفر(ع) به من خبر داده که مأمون، امین را خواهد کشت. فضل گفت شاید پیش‌بینی ساده‌ای بوده، اما هارون پاسخ داد: موسی بن جعفر(ع) مانند ما نیست و هرچه بگوید حتماً رخ می‌دهد. این روایت نشان می‌دهد هارون با وجود چنین معرفت و درکی از مقام امام، ایشان را سال‌ها زندانی کرد و به شهادت رساند. بنابراین، راهکار نقد علمی و منصفانه این است که با استناد به خود منابع تاریخی اهل‌سنت، همین واقعیت‌ها و تناقض‌های رفتاری خلفا تبیین شود تا بدون ایجاد تفرقه، حقیقت تاریخ روشن شود.
هم‌جواری مدفن هارون‌الرشید با مضجع شریف امام رضا(ع) در توس، چه ظرافت‌ها و الزامات روش‌شناختی در واکاوی شخصیت خلفای عباسی ایجاد می‌کند؟
یکی از نقاط ضعف موجود در باور عمومی، سطحی‌نگری در مسئله دشمن‌شناسی است؛ به‌طوری‌که گاه تصویری ساده‌انگارانه و عاری از اقتدار از دشمنان ائمه(ع) ارائه می‌شود. درحالی‌که تبیین واقع‌بینانه قدرت و توانمندی‌های جبهه مقابل، اتفاقاً ابعاد مجاهدت، عظمت و شأن والای امامان شیعه را روشن‌تر می‌کند. نام مبارک حضرت موسی بن جعفر(ع) نیز در میان ائمه(ع) برجستگی خاصی دارد؛ چراکه ایشان در برابر فرعون بنی‌عباس یعنی هارون‌الرشید قرار گرفتند؛ مقتدرترین خلیفه عباسی که امپراتوری پهناوری را اداره می‌کرد. امام کاظم(ع) در مواجهه با چنین حاکم مقتدری، مکتب تشیع را حفظ، هدایت و به نسل‌های بعد منتقل کردند. در مرحله بعد نیز حضرت رضا(ع) با مأمون روبه‌رو شدند؛ حاکمی که اگرچه در اقتدار سیاسی هم‌تراز پدرش نبود، اما از نظر توان علمی در سطحی بالاتر قرار داشت. بنابراین، هم‌جواری تاریخی در توس و مواجهه علمی با کارنامه هارون، این ضرورت را یادآوری می‌کند که با دشمن‌شناسی دقیق و شناخت ابعاد واقعی قدرت خلفا، میزان زحمات، تدبیر و عظمت کار بزرگ اهل‌بیت(ع) در حفظ جریان حق بسیار شفاف‌تر درک می‌شود.