ملایر- ایرنا- کریم خان زند بنیان‌گذار سلسله زندیه، در دوره‌ای پرآشوب پس از مرگ نادرشاه و فروپاشی صفویه، با غلبه بر رقبای متعدد، قدرت را به دست گرفت، اما برخلاف بسیاری از فرمانروایان هم‌عصرش، هیچ‌گاه خود را «شاه» نخواند و لقب «وکیل‌الرعایا» را برگزید؛ لقبی که در حافظه تاریخی ایران، بیش از هر عنوان دیگری با نام او گره خورده است.
به گزارش ایرنا؛ کریم خان زند از دل ایلی برخاست که منابع تاریخی آن را از شاخه‌های لرهای شمالی و ساکن مناطق زاگرس و حوالی همدان و ملایر دانسته‌اند، آنچه کریم‌خان را از دیگر مدعیان سلطنت متمایز می‌کند، نه فقط پیروزی‌های نظامی او، بلکه شیوه حکمرانی و نسبتش با «رعیت» است.
منابع دوره زندیه و سفرنامه‌های اروپایی همزمان، تصویری از حاکمی ارائه می‌دهند که شخصا در دیوان مظالم حاضر می‌شد و به شکایات مردم رسیدگی می‌کرد، او در شیراز که آن را به پایتختی برگزید، برای کالاهای اساسی قیمت ثابت تعیین کرد و ماموران حکومتی را از گران‌فروشی برحذر داشت.
هنگام قحطی و کمبود غله نیز دستور داد گندم را به قیمتی کمتر از نرخ بازار به مردم بفروشند و از پیشنهاد مشاوران برای فروش گران‌تر امتناع کرد، گزارش‌ها حاکی از آن است که در دوران او، بازرگانان شیراز پذیرفته بودند که «دیناری به عنف» از آنان گرفته نشده است.
کریم‌خان زند؛ حکمرانی از تبار لُر که عدالت را به سلطنت ترجیح داد
در گوشه‌ای از تاریخ پرفراز و نشیب ایران، نامی می‌درخشد که برخلاف بسیاری از فرمانروایان، نه بر سنگ نبشته‌های فاخر که بر زبان مردم کوچه و بازار نشسته است، کریم‌خان زند بنیان‌گذار سلسله زندیه، مردی که تاریخ او را با لقب «وکیل‌الرعایا» به یاد می‌آورد؛ لقبی که خود برگزید و بر تاج شاهی ترجیح داد.
زندیان سلسله‌ای که ۴۶ سال میان افشاریان و قاجاریان بر ایران حکم راندند، از ایل زند برخاستند و کریم‌خان در سال ۱۱۶۳ هجری قمری سکان قدرت را در دست گرفت، اما آنچه او را از بسیاری از هم‌عصرانش متمایز می‌کند، نه فتوحات نظامی که سلوک انسانی و مشی حکومتی‌اش است، تصویری که در منابع از او باقی مانده، بیشتر بر ساده‌زیستی، پرهیز از تجمل و مهربانی با فرودستان تاکید دارد؛ تا جایی که برخی منابع قاجاری او را «پادشاهی رئوف و عادل» و «محبوب ملت» خوانده‌اند،
شاید شگفت‌انگیزترین فصل زندگی کریم‌خان، همان باشد که او خود را «وکیل‌الرعایا» خواند و از پذیرفتن لقب شاه سر باز زد، او همواره از اینکه او را شاه بنامند پرهیز می‌کرد؛ گویی به خوبی دریافته بود که فاصله میان «وکیل» و «شاه» همان فاصله میان مردمداری و خودکامگی است، این انتخاب در تاریخ ایران بی‌سابقه بود و حکایت از درکی عمیق از رابطه میان حاکم و ملت داشت.
شیراز؛ شهری که او ساخت
کریم‌خان شیراز را پایتخت خود کرد و در آبادانی آن کوشش فراوان داشت، ارگ وکیل، بازار وکیل، حمام وکیل و مسجد وکیل، تنها بخشی از بناهایی است که در دوره زندیه ساخته شد و امروز نه تنها میراث معماری که نمادی از رویکرد عمرانی و مردمی او به شمار می‌رود. شیراز امروز، وام‌دار نگاه آبادگرانه مردی است که سرمایه کشور را به جای تجملات دربار، به آبادانی شهرها و رفاه مردم گماشت.
از سوابق زندگی کریم‌خان تا سال ۱۱۶۳ هجری قمری، زمانی که جنگ‌های خانگی بازماندگان نادرشاه ادامه داشت و ضعف این سلسله در مملکت‌داری هر روز آشکارتر می‌شد، خبر چندانی در دست نیست، به دنبال اغتشاشات گسترده و عمومی این ایام، خان زند به همراه علی‌مردان‌خان بختیاری و ابوالفتح‌خان بختیاری اتحاد سه‌گانه‌ای تشکیل دادند و کسی را که از سوی مادری از تبار صفویان بود، به نام شاه اسماعیل سوم به شاهی برگزیدند.
اما چون هیچ‌یک خود را از دیگری کمتر نمی‌شمرد، ناچار به نزاع‌های داخلی روی آوردند. سرانجام کریم‌خان توانست پس از ۱۶ سال مبارزه دائمی بر تمام حریفان خود، از جمله محمدحسن‌خان قاجار و آزادخان افغان غلبه کند و مناطق مرکزی، شمالی، غربی و جنوبی ایران را در اختیار گیرد.
ایستادن در برابر استعمار
وی به انگلیس روی خوش نشان نداد و همواره می‌گفت آنان می‌خواهند ایران را مانند هندوستان کنند، برادرش صادق‌خان نیز موفق شد در سال ۱۱۸۹ هجری قمری بصره را از حکومت عثمانی جدا کند و به این ترتیب، نفوذ اوامر دولت ایران را بر سراسر اروندرود و بحرین و جزایر جنوبی خلیج فارس قطعی گرداند، این سیاست خارجی مستقل و هوشیارانه، نشان از درک عمیق کریم‌خان از مناسبات قدرت جهانی داشت؛ درکی که او را از بسیاری از حاکمان هم‌عصرش متمایز می‌کرد.
وضعیت مردم در زمان پادشاهی کریم‌خان رو به ثبات و آرامش نسبی گذاشت. او که مردی ساده‌زیست بود، به تجملات و انباشتن دارایی چندان جاذبه‌ای نداشت و بیشتر سرمایه کشور را به مصرف نیازهای داخلی می‌رساند، کریم‌خان دوست داشت مردم در آرامش، آسایش و شادی زندگی کنند و در راه این آرزوی خویش همواره می‌کوشید.
او انسانی بی‌آلایش بود که در میان توده مردم حاضر می‌شد و از روزگار آنان آگاه می‌شد و گاه در انجام کارهای روزمره نیز به آنها یاری می‌رساند؛ چنان‌که از مهربانی و بخشش او داستان‌های فراوانی گفته شده است، کریم‌خان با لقب وکیل‌الرعایا به فرمانروایی بخش بزرگی از ایران، به جز خراسان که آن را به احترام نادرشاه در دست نوه او شاهرخ میرزا باقی گذاشت، رسید.
وکیل‌الرعایا؛ میراثی برای امروز
کریم‌خان زند چهره‌ای است که در حافظه تاریخی ایران، الگویی از حکمرانی مبتنی بر عدالت، ساده‌زیستی و مردمداری را به جای گذاشته است، لقب «وکیل‌الرعایا» نه یک عنوان تشریفاتی، که بیانگر نوعی قرارداد اخلاقی میان حاکم و ملت بود؛ قراردادی که در آن امنیت، رفاه و کرامت مردم، محور سیاست‌گذاری قرار می‌گرفت.
مرگ کریم‌خان زند نقطه عطفی در تاریخ ایران بود؛ با فقدان او، نظم سیاسی که در دوران وکیل‌الرعایا بر کشور حاکم شده بود، به سرعت فروپاشید، نوادگان کریم‌خان بر سر جانشینی به ستیز برخاستند و این کشمکش‌های درونی، زمینه‌های استیلای قاجاریه را فراهم ساخت.
"محمدعلی‌خان زند" پسر کریم‌خان، پس از مرگ پدر برای مدتی کوتاه فرمانروایی را در دست گرفت. ابوالفتح‌خان زند در سال ۱۱۹۳ هجری قمری حکومتی هفتادروزه را تجربه کرد، اما زکی‌خان به عنوان نایب او کنترل واقعی امور را در اختیار داشت، صادق‌خان زند نیز در همان سال در کرمان دعوی پادشاهی کرد؛ با ترور زکی‌خان او خود را به شیراز رساند و قدرت را به دست گرفت، ولی در نبرد با علیمرادخان شکست خورد و کشته شد.
علیمرادخان زند در فاصله سال‌های ۱۱۹۳ تا ۱۱۹۹ هجری قمری فرمانروایی کرد. او در آغاز اصفهان را مرکز حکومت خود ساخت، بسیاری از رقیبان را کنار زد و بر شیراز نیز دست یافت، پس از او شیخ‌ویس‌خان زند جانشینش شد، اما به فریب جعفرخان کشته شد، جعفرخان زند در سال‌های ۱۱۹۹ تا ۱۲۰۳ هجری قمری حکومت کرد و به دست هواداران صیدمرادخان از پای درآمد. صیدمرادخان زند از بزرگان خاندان زند، پس از ترور جعفرخان هفتاد روز در شیراز فرمان راند.
لطفعلی‌خان و پایان دودمان
لطفعلی‌خان زند در سال‌های ۱۲۰۳ تا ۱۲۰۹ هجری قمری فرمانروایی کرد. او آخرین شاه زند بود که در شیراز، کرمان و طبس با آغامحمدخان قاجار به نبرد پرداخت، اما سرانجام به دام افتاد و پس از کور شدن و شکنجه بسیار کشته شد.
در سال ۱۲۰۹ هجری قمری، با کشته شدن لطفعلی‌خان به دست آغامحمدخان قاجار، پرونده سیاسی دودمان زند بسته شد، آغامحمدخان پس از تصرف شیراز، دست به کشتار وابستگان خاندان زند زد؛ برخی از آنان به عثمانی گریختند، برخی در گمنامی زیستند و برخی کشته شدند. از میان تبار شاهان این دودمان، تنها از علیمرادخان زند فرزندانی به جا ماند که امروز دنباله آنان در ایران زندگی نمی‌کنند.
دستگاه دیوانی زند به رهبری حاج ابراهیم‌خان کلانتر، که به لطفعلی‌خان خیانت کرده بود، به قاجارها پیوست. جز تنی چند که تا دم مرگ به واپسین فرمانروای زند وفادار ماندند، دیگران رویه ابراهیم‌خان را پیش گرفتند و اینگونه ساختار اداری زندیه به خدمت سلسله جدید درآمد.
کریم‌خان؛ بنیان‌گذار جمهوریت
زندیان پس از کریم‌خان با انگلستان دارای پیوندهای بازرگانی بودند و برخی سران این سلسله، همچون لطفعلی‌خان برخوردهای نزدیک و دوستانه‌ای با نمایندگان این کشور داشتند. با این حال، برخورد کریم‌خان با انگلیسی‌ها در تاریخ پرآوازه است.
او چینی‌های پیشکشی انگلیسی‌ها را در پیش رویشان شکست و ظرف‌های مسی ایرانی را به زمین زد و گفت که مال ما بهتر است و نیازی به ظرف‌های شما نداریم، با این همه، شرکت انگلیسی هند شرقی پروانه ایجاد تجارتخانه در بوشهر را به دست آورد و تسهیلاتی به آن بخشیده شد.
فتح بصره در سال ۱۷۷۵ میلادی نیز از سوی کریم‌خان با هدف تضعیف بازرگانی عثمانی و تقویت بندرهای ایران انجام شد؛ زیرا پنج سال پیش از آن، بازرگانان انگلیسی تجارتخانه خود را در بوشهر بسته و در بصره برپا کرده بودند و با چیرگی ایران بر بصره، ناچار به پذیرش شرط‌های ایران در راه بازرگانی شدند.
هلند نیز در آن زمان هماورد بازرگانی انگلستان بود؛ این کشور جزیره خارک را اشغال کرد و آن را محور بازرگانی با ایران و عثمانی قرار داد، ولی دیری نگذشت که در سال ۱۷۷۶ میلادی میرمهنا به اشاره زندیان خارک را گرفت و هلندی‌ها را بیرون راند، روس‌ها نیز در این روزگار پیوندهای بازرگانی گسترده‌ای با زندیان داشتند.
در نیمه دوم سده هجدهم، اروپاییان حرکت‌های استعماری خود را در خاور آغاز کرده بودند و کریم‌خان از این جنبش هشیار بود و به پیروانش نیز هشدار می‌داد. از جمله ویژگی‌های رفتاری که برای کریم‌خان زند ذکر کرده‌اند آن است که او را بنیان‌گذار جمهوریت خوانده‌اند.
مدیر بنیاد فارس‌شناسی در این باره با تجلیل از کریم‌خان زند، وکیل‌الرعایا، گفته است: «کریم‌خان زند سال‌ها قبل از آنکه موضوع جمهوریت در فرانسه مطرح شود، در کشورمان بنیان‌گذار جمهوریت بوده است.»
رهاورد:
دوران پس از کریم‌خان زند را می‌توان دوره گذار از ثبات به فروپاشی دانست؛ کشمکش‌های جانشینی، خیانت دیوانیان، فشارهای خارجی و در نهایت ظهور قاجار، همه در شکل‌گیری این گذار نقش داشتند، میراث کریم‌خان هم در عرصه سیاسی و هم در عرصه اقتصادی و دیپلماتیک، الگویی ماندگار در تاریخ ایران بر جا گذاشت.
و حالا ملایر زادگاه کریم‌خان زند اردیبهشت‌ماه سال آینده میزبان رویدادی ملی است که می‌توان فراتر از یک گردهمایی تاریخی ارزیابی کرد، رویدادی چندوجهی که همزمان به دنبال احیای هویت تاریخی یک شهرستان، ایجاد پیوندهای فرهنگی، توسعه زیرساخت‌های گردشگری و در نهایت رونق اقتصادی از طریق برندسازی تاریخی است.