رئیس اداره بیماری‌های عضلانی و اسکلتی معاونت بهداشت وزارت بهداشت، و رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم، آمار نگران‌کننده‌ای درباره شیوع پوکی استخوان و شکستگی‌های استخوانی و پایین بودن آگاهی عمومی منتشر کردند.
دکتر فاطمه حاجی‌ولی‌زاده با اشاره به ماهیت خاموش بیماری‌های استخوانی گفت: «پوکی استخوان معمولاً بدون علامت است و بیشتر در سنین میانسالی و سالمندی بروز می‌کند؛ به همین دلیل افراد برای مدت طولانی از ابتلای خود آگاه نیستند.»
او با تأکید بر روند سالمند شدن جمعیت کشور افزود: «با افزایش جمعیت سالمند، هم تعداد مبتلایان و هم سهم این بیماری در مشکلات سلامت جامعه افزایش می‌یابد و لازم است برنامه‌های پیشگیرانه و آموزشی متناسب با این شرایط توسعه یابد.»
وی پایین بودن آگاهی عمومی را یکی از چالش‌های اصلی کنترل بیماری دانست و گفت: «اطلاعات مردم درباره این بیماری کافی نیست و باورهای نادرست و رفتارهای نامتناسب در زمینه پیشگیری و درمان وجود دارد؛ این مسئله مانع از خودمراقبتی مناسب افراد می‌شود.»
حاجی‌ولی‌زاده آموزش و ارتقای سواد سلامت را از اولویت‌های وزارت بهداشت عنوان کرد و یادآور شد برنامه‌های مرتبط با روز جهانی پوکی استخوان از سال‌ها قبل به یک هفته گسترش یافته تا فرصت بیشتری برای آگاهی‌بخشی فراهم شود.
رئیس اداره بیماری‌های عضلانی و اسکلتی معاونت بهداشت با تأکید بر توجه ویژه به سلامت استخوان زنان گفت: «زنان بیش از مردان در معرض خطر هستند و پوکی استخوان در آنها معمولاً در سنین پایین‌تری بروز می‌کند.»
به گفته وی شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان می‌توانند باعث ناتوانی و محدودیت در فعالیت‌های روزمره شوند و سال‌های مفید زندگی، به‌ویژه در زنان سالمند، را تحت تأثیر قرار دهند.
حاجی‌ولی‌زاده با اشاره به گسترش کمپین‌های آگاهی‌بخشی تصریح کرد: «با وجود اقدامات انجام‌شده، پوشش آموزش‌ها هنوز کافی نیست و تنها حدود ۱۰ درصد مردم در مراکز جامع سلامت درباره این بیماری آموزش دیده‌اند.»
او یکی از مشکلات را تصور نادرست مردم از پوکی استخوان به‌عنوان بخشی طبیعی از سالمندی دانست و گفت: «به همین دلیل حتی زمانی که پزشک دارو تجویز می‌کند، بیمار از مصرف آن خودداری یا درمان را جدی نمی‌گیرد؛ در حالی که اصلاح باورهای نادرست و افزایش آگاهی نسبت به پیامدهای بیماری از ضرورت‌های برنامه‌های آموزشی نظام سلامت است.»
حاجی‌ولی‌زاده از اجرای آزمایشی برنامه غربالگری پوکی استخوان و پیشگیری از شکستگی در ۵ دانشگاه علوم پزشکی خبر داد و گفت: «در این طرح، زنان بالای ۵۰ سال با ابزارهای غربالگری ارزیابی و افراد در معرض خطر شناسایی می‌شوند؛ سپس بررسی‌های تشخیصی انجام و مبتلایان در چارچوب برنامه پزشکی خانواده تحت درمان و پیگیری قرار می‌گیرند.»
او از آماده‌سازی بسته‌های خدماتی و درمانی پوکی استخوان در برنامه پزشکی خانواده خبر داد تا خدمات شناسایی، تشخیص، درمان و پیگیری به‌صورت منسجم ارائه شود.
این مسئول وزارت بهداشت یکی دیگر از برنامه‌ها را پیگیری وضعیت افرادی دانست که با شکستگی به بیمارستان مراجعه می‌کنند و توضیح داد: «برخی شکستگی‌ها بدون ضربه مشخص یا با ضربه‌ای خفیف رخ می‌دهند و باید احتمال پوکی استخوان در آنها بررسی شود؛ اما در بسیاری از موارد فرد فقط از نظر همان شکستگی درمان و ترخیص می‌شود، بدون اینکه علت زمینه‌ای بررسی شود.»
او هشدار داد در چنین شرایطی اگر بیماری شناسایی و درمان نشود، فرد همچنان در معرض شکستگی‌های بعدی قرار دارد.
حاجی‌ولی‌زاده از تدوین دستورالعمل‌هایی خبر داد تا افراد دچار شکستگی از نظر احتمال پوکی استخوان نیز بررسی شوند و هدف از این اقدامات را جلوگیری از محدود شدن خدمات بیمارستانی به درمان شکستگی و توجه بیشتر به پیشگیری از شکستگی‌های بعدی عنوان کرد.
رئیس اداره بیماری‌های عضلانی و اسکلتی معاونت بهداشت به ضرورت افزایش دسترسی مردم به دستگاه‌های سنجش تراکم استخوان در بخش دولتی اشاره کرد و گفت: «بخش قابل توجهی از این دستگاه‌ها در مراکز خصوصی قرار دارند و با توجه به شرایط اقتصادی، لازم است تعداد آنها در مراکز دولتی افزایش یابد؛ زیرا هزینه سنجش تراکم استخوان در بخش خصوصی بالاست و فرانشیز یا سهم پرداختی بیماران در برخی موارد قابل توجه است و همه افراد توان پرداخت آن را ندارند.»
او در پایان بر ضرورت همکاری بیمه‌ها برای توسعه برنامه‌ها تأکید کرد و گفت گسترش خدمات پیشگیری، تشخیص و پیگیری درمان پوکی استخوان نیازمند همکاری بیشتر بخش‌های مختلف نظام سلامت است.
۳۰ درصد جمعیت بالای ۵۰ سال مبتلا به پوکی استخوان هستند
دکتر باقر لاریجانی، رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم، نیز در نشست خبری هفته ملی سلامت استخوان با اشاره به شعار امسال «تقویت، محافظت و استحکام استخوان‌ها» گفت: «جامعه ما به سمت سالمندی حرکت می‌کند و با افزایش جمعیت سالمندان، مسئله پوکی استخوان اهمیت بیشتری در سلامت مردم پیدا خواهد کرد؛ به همین دلیل نیازمند اطلاع‌رسانی گسترده‌تر و افزایش آگاهی جامعه هستیم.»
لاریجانی سپس به بحث شیوع بیماری پوکی استخوان در کشور پرداخت و گفت: «حدود ۳۰ درصد جمعیت بالای ۵۰ سال کشور به پوکی استخوان مبتلا هستند و حدود ۵۰ درصد نیز کاهش تراکم استخوان دارند؛ به این معنا که از هر ۱۰ نفر بالای ۵۰ سال، تنها ۲ نفر وضعیت مناسب و طبیعی سلامت استخوان دارند.»
او این آمار را بسیار قابل توجه دانست و گفت با افزایش سن، شیوع بیماری بیشتر می‌شود و این مسئله به‌ویژه در زنان سالمند نگران‌کننده است.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم در ادامه اظهار کرد: «در گروه سنی بالای ۶۵ سال، ۶۲ درصد زنان مبتلا به پوکی استخوان و ۳۳ درصد دارای کاهش تراکم استخوان هستند؛ بنابراین تنها ۵ درصد زنان بالای ۶۵ سال وضعیت طبیعی سلامت استخوان دارند.»
او شیوع پوکی استخوان در مردان بالای ۶۵ سال را حدود ۲۰ درصد عنوان کرد و افزود: «مردان معمولاً دیرتر از زنان با این مشکل مواجه می‌شوند، اما این به معنای مصون بودن آنها نیست؛ توصیه ما این است که زنان و مردان بالای ۶۵ سال، حتی بدون علامت، وضعیت سلامت استخوان خود را بررسی کنند.»
لاریجانی با بیان اینکه اهمیت پوکی استخوان تنها به کاهش تراکم استخوان محدود نمی‌شود، گفت: «آنچه ما را به‌شدت تهدید می‌کند شکستگی‌های ناشی از آن است؛ حدود ۶۰ درصد شکستگی‌ها با پوکی استخوان ارتباط دارند و می‌توانند پیامدهای جدی برای سلامت و کیفیت زندگی ایجاد کنند.»
او با اشاره به خطرات شکستگی استخوان ران توضیح داد: «در این موارد حدود ۲۰ درصد بیماران در بیمارستان جان خود را از دست می‌دهند و درصد قابل توجهی از بازماندگان نیز استقلال خود را از دست می‌دهند و برای فعالیت‌های روزمره به کمک دیگران وابسته می‌شوند.»
او درباره آمار شکستگی‌ها در ایران عنوان کرد: «روزانه حدود ۴۰۰ مورد شکستگی استخوان رخ می‌دهد که رقم قابل توجهی است؛ به‌طور متوسط سالانه نزدیک به ۱۵۰ هزار شکستگی جدید داریم و این آمار در چند سال گذشته تقریباً در همین سطح باقی مانده است.»
لاریجانی با تأکید بر پیامدهای اجتماعی و اقتصادی این شکستگی‌ها افزود: «فردی که دچار شکستگی می‌شود ممکن است مدت طولانی ناتوان یا خانه‌نشین شود و نتواند مانند گذشته فعالیت کند؛ این مسئله علاوه بر هزینه‌های درمان، هزینه‌های دیگری را به خانواده و جامعه تحمیل می‌کند.»
به گفته او بار اقتصادی شکستگی‌های مرتبط با پوکی استخوان در برخی کشورها به میلیون‌ها دلار می‌رسد و بخش مهمی از آن به ناتوانی بیماران، نیاز به مراقبت طولانی‌مدت و کاهش توانایی آنها مربوط است.
لاریجانی افزایش احتمال شکستگی مجدد را یکی دیگر از نگرانی‌های مهم دانست و گفت: «پس از نخستین شکستگی، احتمال شکستگی مجدد ۲ تا ۳ برابر افزایش پیدا می‌کند؛ بنابراین نباید مراقبت به درمان همان شکستگی محدود شود و لازم است اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از شکستگی دوم انجام شود.»
او از اجرای برنامه مشترک با وزارت بهداشت برای پیگیری این بیماران خبر داد و گفت: «در حال همکاری هستیم تا در بیمارستان‌ها سازوکاری ایجاد شود که بیماران پس از شکستگی شناسایی و پیگیری شوند؛ این برنامه در چند دانشگاه علوم پزشکی در حال اجراست و در آن آموزش‌های لازم به بیماران ارائه و وضعیت آنها پس از ترخیص پیگیری می‌شود تا احتمال شکستگی‌های بعدی کاهش یابد.»
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم با اشاره به بی‌اطلاعی بسیاری از مبتلایان گفت: «حدود ۸۰ درصد مبتلایان به پوکی استخوان از بیماری خود اطلاع ندارند؛ به عبارت دیگر از هر ۱۰ فرد مبتلا، ۸ نفر نمی‌دانند که پوکی استخوان دارند. این آمار نشان می‌دهد در زمینه شناسایی بیماری و افزایش آگاهی عمومی باید اقدامات بیشتری انجام شود.»
او تأکید کرد آگاهی از ابتلا به معنای انجام اقدامات عجیب نیست و مسئله اصلی این است که هر فرد وضعیت سلامت استخوان خود را بشناسد و مراقبت‌های لازم را برای پیشگیری از شکستگی انجام دهد.
لاریجانی جدی نگرفتن درمان از سوی بیماران را یکی دیگر از چالش‌های مهم کنترل بیماری دانست و گفت: «حتی زمانی که افراد از ابتلای خود مطلع می‌شوند، بسیاری درمان را شروع نمی‌کنند؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد از هر هزار فرد مبتلا، تنها حدود ۸۰ نفر درمان را آغاز می‌کنند.»
او افزود مشکل به آغاز نکردن درمان محدود نیست و بسیاری از بیمارانی که دارو مصرف می‌کنند نیز درمان را ادامه نمی‌دهند: «از هر ۲ بیماری که درمان را آغاز می‌کنند، یک نفر پس از مدتی آن را رها می‌کند؛ این یکی از موانع مهم کنترل بیماری است و نشان می‌دهد علاوه بر تشخیص و تجویز دارو، باید درباره ضرورت تداوم درمان نیز به بیماران آموزش داده شود.»
لاریجانی با هشدار نسبت به انتشار آموزش‌های نادرست در برخی رسانه‌ها گفت: «یکی از باورهای اشتباه این است که مصرف کلسیم باعث سنگ کلیه می‌شود؛ در حالی که باید میان افراد دارای سابقه سنگ کلیه و سایر افراد تفاوت قائل شد. در افرادی که کلیه آنها مستعد تشکیل سنگ است، مصرف برخی مکمل‌های کلسیم ممکن است نیازمند احتیاط باشد، اما این به معنای مضر بودن کلسیم برای همه نیست و تأمین کلسیم مورد نیاز بدن برای سلامت استخوان اهمیت زیادی دارد.»
او به توصیه نادرست دیگری نیز اشاره کرد و افزود: «گاهی گفته می‌شود به جای کلسیم و ویتامین D از موادی مانند عسل و سنجد استفاده کنید؛ این خوراکی‌ها ممکن است مفید باشند، اما نمی‌توانند نیاز بدن به کلسیم را به‌طور کامل جبران کنند و جایگزین دریافت کافی کلسیم و ویتامین D شوند.»
لاریجانی باور درمان‌ناپذیر بودن پوکی استخوان را نیز نادرست دانست و گفت: «برخی تصور می‌کنند پوکی استخوان درمان ندارد، در حالی که این‌طور نیست؛ با درمان‌های پایه و تأمین نیازهای اولیه بدن از جمله کلسیم و ویتامین D می‌توان بخشی از مشکلات سلامت استخوان را برطرف کرد و با درمان‌های مناسب خطر شکستگی را کاهش داد.» او افزود داروهای مورد نیاز در کشور وجود دارد و بسیاری از آنها قیمت بالایی ندارند، بنابراین نباید تصور شود درمان پوکی استخوان دشوار یا غیرممکن است.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم درباره روش‌های تشخیص توضیح داد: «روش‌های محاسباتی مختلفی برای ارزیابی خطر پوکی استخوان و شکستگی در حال استفاده و توسعه است و با دریافت برخی اطلاعات از افراد، حتی بدون دستگاه سنجش تراکم استخوان، می‌توان ارزیابی اولیه‌ای از میزان خطر انجام داد؛ البته در مواردی استفاده از دستگاه‌های تشخیصی ضروری است، اما توسعه روش‌های ارزیابی خطر به شناسایی افراد در معرض خطر کمک می‌کند.»
او ابراز امیدواری کرد این روش‌ها در شبکه بهداشت و درمان توسعه یابند و گفت: «در حال حاضر دستگاه‌های سنجش تراکم استخوان عمدتاً در شهرهای بزرگ و مراکز استان‌ها متمرکز هستند و لازم است توزیع دستگاه‌های جدید به شکلی منطقی‌تر و متناسب با نیاز مناطق مختلف انجام شود.»
لاریجانی درباره اقدامات افزایش آگاهی عمومی بیان کرد: «در سال‌های گذشته با همکاری وزارت بهداشت، پژوهشگاه و انجمن استئوپروز ایران کمپین‌های آموزشی متعددی برگزار شده، اما پوشش جمعیتی این برنامه‌ها هنوز کافی نیست؛ با توجه به شیوع بیماری، لازم است برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی گسترش یابند تا افراد بیشتری از عوامل خطر، روش‌های پیشگیری، ضرورت تشخیص به‌موقع و اهمیت درمان آگاه شوند.»